अध्याय 34

चक्रव्यूह की रचना

दिखाएँ:
दृश्य:
krishna sanjaya
श्लोक 1 सञ्जय उवाच · संजय सुनाते हैं
संस्कृत

संजय उवाच समरेऽत्युग्रकर्माणः कर्मभिर्व्यञ्जितश्रमाः। सकृष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवैरपि दुरासदाः॥

अंग्रेज़ी

Sanjaya said The five Pandavas brothers, all of fierce deeds in battle and all incapable of being overcome by fatigue as is apparent from their achievements, when aided by Krishna, could not be vanquished even by the celestials.

हिन्दी

सञ्जय ने कहा — पाँचों पाण्डव भाई, जो सब युद्ध में उग्र कर्म करनेवाले थे और जिनके पराक्रमों से स्पष्ट है कि उन्हें थकान कभी अभिभूत नहीं कर सकती थी, कृष्ण की सहायता पाकर देवताओं द्वारा भी परास्त नहीं किए जा सकते थे।

नेपाली

सञ्जयले भने — पाँचै पाण्डव भाइ, जो सबै युद्धमा उग्र कर्म गर्ने थिए र जसका पराक्रमबाट स्पष्ट छ कि उनीहरूलाई थकानले कहिल्यै अभिभूत गर्न सक्दैनथ्यो, कृष्णको सहायता पाएर देवताहरूद्वारा पनि परास्त गर्न सकिँदैनथ्यो।

yudhishthira
श्लोक 2
संस्कृत

सत्त्वकर्मान्वयैर्बुद्ध्या कीर्त्या च यशसा श्रिया। नैव भूतो न भविता नैव तुल्यगुणः पुमान्॥

अंग्रेज़ी

In righteousness, in deeds, in lineage, in intelligence, in renown, in fame and in prosperity-in all these virtues, there neither was nor is, nor will be, a person equal to Yudhishthira.

हिन्दी

धर्म में, कर्म में, वंश में, बुद्धि में, कीर्ति में, यश में और समृद्धि में — इन समस्त गुणों में युधिष्ठिर के समान न कोई था, न है और न होगा।

नेपाली

धर्ममा, कर्ममा, वंशमा, बुद्धिमा, कीर्तिमा, यशमा र समृद्धिमा — यी सम्पूर्ण गुणमा युधिष्ठिरसमान न कोही थियो, न छ र न हुनेछ।

yudhishthira
श्लोक 3
संस्कृत

सत्यधर्मरतो दान्तो विप्रपूजादिभिर्गुणैः। सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिष्ठिरः॥

अंग्रेज़ी

King Yudhishthira is constantly in the enjoyment of heavenly bliss, in consequence of his devotion to truth, righteousness, control passions, worship of the Vipras and such other qualities.

हिन्दी

सत्य, धर्म, इन्द्रियसंयम, ब्राह्मणों की पूजा तथा ऐसे ही अन्य गुणों के प्रति निष्ठा के कारण राजा युधिष्ठिर निरन्तर स्वर्गीय सुख का भोग करते हैं।

नेपाली

सत्य, धर्म, इन्द्रियसंयम, ब्राह्मणहरूको पूजा तथा यस्तै अन्य गुणप्रतिको निष्ठाका कारण राजा युधिष्ठिरले निरन्तर स्वर्गीय सुखको भोग गर्छन्।

श्लोक 4
संस्कृत

युगानते चान्तको राजन् जामदग्न्यश्च वीर्यवान्। रथस्थो भीमसेनश्च कथ्यन्ते सदृशास्त्रयः॥

अंग्रेज़ी

The Destroyer at the end of a Yuga, the highly puissant son of Jamadagni and Bhimasena on his car, O king, these three are held to be equal (in prowess).

हिन्दी

हे राजन्, युगान्त का संहारक, महापराक्रमी जमदग्निपुत्र और अपने रथ पर स्थित भीमसेन — ये तीनों (पराक्रम में) समान माने जाते हैं।

नेपाली

हे राजन्, युगान्तको संहारक, महापराक्रमी जमदग्निपुत्र र आफ्नो रथमा रहेका भीमसेन — यी तीनै (पराक्रममा) समान मानिन्छन्।

श्लोक 5
संस्कृत

प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्वनः। उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षितौ॥

अंग्रेज़ी

Of the wielder of Gandiva ever competent to fulfil his vows in battle, of that son of Pritha, I do see no equal on the face of the earth.

हिन्दी

युद्ध में अपनी प्रतिज्ञाएँ पूरी करने में सदा समर्थ गाण्डीवधारी उन पृथापुत्र के समान मुझे इस पृथ्वी पर कोई दिखाई नहीं देता।

नेपाली

युद्धमा आफ्ना प्रतिज्ञा पूरा गर्न सधैँ समर्थ गाण्डीवधारी ती पृथापुत्रसमान मलाई यस पृथ्वीमा कोही देखिँदैन।

nakula
श्लोक 6
संस्कृत

गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दमः। नकुलेऽप्रातिरूप्यं च शौर्ये च नियतानि षट्॥

अंग्रेज़ी

Devotion to the elders, secrecy of counsels, modesty, self-control, beauty of person and heroism, these six virtues are ever present in Nakula.

हिन्दी

गुरुजनों के प्रति भक्ति, मन्त्रणा की गोपनीयता, विनम्रता, आत्मसंयम, रूप की सुन्दरता और वीरता — ये छह गुण नकुल में सदा विद्यमान हैं।

नेपाली

गुरुजनप्रतिको भक्ति, मन्त्रणाको गोपनीयता, विनम्रता, आत्मसंयम, रूपको सुन्दरता र वीरता — यी छ गुण नकुलमा सधैँ विद्यमान छन्।

sahadeva
श्लोक 7
संस्कृत

श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्यरूपपराक्रमैः। सदृशो देवयोर्वीरः सहदेवः किलाश्विनोः॥

अंग्रेज़ी

In knowledge of the Shrutis, in gravity, in humility, in righteousness, in personal beauty and in prowess, the heroic Sahadeva equals the two immortals viz., the twin Asvinis.

हिन्दी

श्रुतियों के ज्ञान में, गम्भीरता में, विनय में, धर्म में, व्यक्तिगत सौन्दर्य में और पराक्रम में वीर सहदेव दोनों अश्विनीकुमारों — उन दोनों देवताओं — के समान हैं।

नेपाली

श्रुतिको ज्ञानमा, गम्भीरतामा, विनयमा, धर्ममा, व्यक्तिगत सौन्दर्यमा र पराक्रममा वीर सहदेव दुवै अश्विनीकुमार — ती दुवै देवता — समान छन्।

krishna abhimanyu
श्लोक 8
संस्कृत

ये च कृष्णेगुणाः स्फीताः पाण्डवेषु च ये गुणा:। अभिमनयौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचयाः॥

अंग्रेज़ी

All those illustrious qualities that are present mostly in Krishna and in the Pandavas, all those qualities were to be seen combined in Abhimanyu.

हिन्दी

कृष्ण में तथा पाण्डवों में जो-जो यशस्वी गुण अधिकांशतः विद्यमान हैं, वे सब गुण अभिमन्यु में एक साथ देखे जा सकते थे।

नेपाली

कृष्णमा तथा पाण्डवहरूमा जुन-जुन यशस्वी गुण अधिकांशतः विद्यमान छन्, ती सबै गुण अभिमन्युमा एकैसाथ देख्न सकिन्थ्यो।

krishna yudhishthira bhima abhimanyu
श्लोक 9
संस्कृत

युधिष्ठिरस्य वीर्येण कृष्णस्य चरितेन च। कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मणः॥

अंग्रेज़ी

Abhimanyu was equal to Yudhishthira in patience, to Krishna in conduct, to Bhima of terrible deeds in his achievements.

हिन्दी

अभिमन्यु धैर्य में युधिष्ठिर के समान, आचरण में कृष्ण के समान और अपने पराक्रमों में भयंकर कर्म करनेवाले भीम के समान थे।

नेपाली

अभिमन्यु धैर्यमा युधिष्ठिरसमान, आचरणमा कृष्णसमान र आफ्ना पराक्रममा भयङ्कर कर्म गर्ने भीमसमान थिए।

arjuna nakula sahadeva
श्लोक 10
संस्कृत

धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च। विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च॥

अंग्रेज़ी

He was equal to Dhananjaya in beauty of person, prowess and scriptural knowledge and to Nakula and Sahadeva in humility.

हिन्दी

रूप की सुन्दरता, पराक्रम और शास्त्रज्ञान में वे धनञ्जय के समान थे तथा विनय में नकुल और सहदेव के समान।

नेपाली

रूपको सुन्दरता, पराक्रम र शास्त्रज्ञानमा उनी धनञ्जयसमान थिए तथा विनयमा नकुल र सहदेवसमान।

dhritarashtra subhadra abhimanyu
श्लोक 11 धृतराष्ट्र उवाच · धृतराष्ट्र पूछते हैं
संस्कृत

धृतराष्ट्र उवाच अभिमन्युमहं सूत सौभद्रमपराजितम्। श्रोतुमिच्छामि कात्स्येन कथमायोधने हतः॥

अंग्रेज़ी

Dhritarashtra said O Suta, I desire to hear in detail how the invincible son of Subhadra, viz., Abhimanyu was slain in battle.

हिन्दी

धृतराष्ट्र ने कहा — हे सूत, मैं विस्तार से सुनना चाहता हूँ कि सुभद्रा के अजेय पुत्र अभिमन्यु का युद्ध में वध किस प्रकार हुआ।

नेपाली

धृतराष्ट्रले भने — हे सूत, म विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु कि सुभद्राका अजेय पुत्र अभिमन्युको युद्धमा वध कसरी भयो।

sanjaya
श्लोक 12 सञ्जय उवाच · संजय सुनाते हैं
संस्कृत

संजय उवाच स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम्। महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छृणु॥

अंग्रेज़ी

Sanjaya said Be patient, O mighty monarch. Bear your unbearable burden of grief. I shall speak of the dreadful carnage of your relations. Now hear be attentively.

हिन्दी

सञ्जय ने कहा — हे महाराज, धैर्य रखिए। अपने शोक का असह्य भार सहिए। मैं आपके सम्बन्धियों के भयंकर संहार का वर्णन करूँगा। अब ध्यान देकर सुनिए।

नेपाली

सञ्जयले भने — हे महाराज, धैर्य राख्नुहोस्। आफ्नो शोकको असह्य भार सहनुहोस्। म तपाईंका आफन्तहरूको भयङ्कर संहारको वर्णन गर्नेछु। अब ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।

indra
श्लोक 13
संस्कृत

चक्रव्यूहो महाराज आचार्येणाभिकल्पितः। तत्र शक्रोपमाः सर्वे राजानो विनिवेशिता॥

अंग्रेज़ी

The circular array, O monarch, was then formed by the preceptor, in which were duly stationed kings, each equal to Indra himself.

हिन्दी

हे राजन्, तब आचार्य ने वह चक्रव्यूह रचा, जिसमें स्वयं इन्द्र के समान एक-एक राजा विधिपूर्वक स्थापित किए गए।

नेपाली

हे राजन्, तब आचार्यले त्यो चक्रव्यूह रचे, जसमा स्वयं इन्द्रसमान एक-एक राजा विधिपूर्वक स्थापित गरिए।

श्लोक 14
संस्कृत

आरास्थानेषु विन्यस्ताः कुमारा: सूर्यवर्चसः। संघातो राजपुत्राणां सर्वेषामभवत् तदा॥

अंग्रेज़ी

At the head of the array (entrance) were stationed all the princes of the effulgence of the sun. Then there was a veritable assembly of princes.

हिन्दी

उस व्यूह के मुख (प्रवेशद्वार) पर सूर्य के समान तेजस्वी समस्त राजकुमार स्थापित किए गए। वहाँ मानो राजकुमारों की एक सभा ही थी।

नेपाली

त्यस व्यूहको मुख (प्रवेशद्वार)मा सूर्यजस्तै तेजस्वी सम्पूर्ण राजकुमार स्थापित गरिए। त्यहाँ मानौँ राजकुमारहरूको एउटा सभा नै थियो।

श्लोक 15
संस्कृत

कृताभिसमयाः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः। रक्ताम्बरधराः सर्वे सर्वे रक्तविभूषणाः॥

अंग्रेज़ी

All of them sword to help one another, all owned standards decked with gold; all wore red raiment's and all were decorated with crimson ornaments.

हिन्दी

उन सबने एक-दूसरे की सहायता करने की शपथ ली थी, सबकी ध्वजाएँ स्वर्ण से सजी थीं; सब लाल वस्त्र पहने थे और सब रक्तवर्ण आभूषणों से अलंकृत थे।

नेपाली

तिनीहरू सबैले एकअर्कालाई सहायता गर्ने शपथ लिएका थिए, सबैका ध्वजा सुनले सजिएका थिए; सबैले रातो वस्त्र लगाएका थिए र सबै रक्तवर्ण आभूषणले अलङ्कृत थिए।

श्लोक 16
संस्कृत

सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे वै हेमालिनः । चन्दनागुरुदिग्घाङ्गाः स्रग्विणः सूक्ष्मवाससः॥

अंग्रेज़ी

All of them possessed crimson flags, all had golden garlands; all were smeared with sandalpaste and other perfumed unguents and all of them wore floral garlands and fine attires.

हिन्दी

उन सबके पास लाल पताकाएँ थीं, सबने स्वर्ण की मालाएँ धारण की थीं; सबके अंगों पर चन्दन और अन्य सुगन्धित लेप लगे थे और सबने पुष्पमालाएँ तथा सुन्दर वस्त्र धारण किए थे।

नेपाली

तिनीहरू सबैसँग राता पताका थिए, सबैले सुनका माला धारण गरेका थिए; सबैका अङ्गमा चन्दन र अन्य सुगन्धित लेप लगाइएका थिए र सबैले फूलका माला तथा सुन्दर वस्त्र धारण गरेका थिए।

krishna
श्लोक 17
संस्कृत

सहिताः पर्यधावन्त कार्णिं प्रति युयुत्सवः। तेषां दश सहस्राणि बभूबुदृढधन्विनाम्॥

अंग्रेज़ी

In a serried file, they rushed against Krishna's nephew. desirous of fighting with him. All of them firm bowmen, then numbered no less then ten thousand strong in all.

हिन्दी

एक कतार में सजकर वे कृष्ण के भानजे पर उससे लड़ने की इच्छा से टूट पड़े। वे सब दृढ़ धनुर्धर थे और सब मिलाकर दस सहस्र से कम न थे।

नेपाली

एउटा कतारमा सजिएर तिनीहरू कृष्णका भानिजमाथि उनीसँग लड्ने इच्छाले जाइलागे। तिनीहरू सबै दृढ धनुर्धर थिए र सबै मिलाएर दस हजारभन्दा कम थिएनन्।

श्लोक 18
संस्कृत

पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्। अन्योन्यसमदुःखास्ते अन्योन्यसमसाहसाः॥

अंग्रेज़ी

Placing at their head your handsome grandson Lakshmana, they proceeded to battle, resolved to share one another's grief, emulating one another in deeds of valour.

हिन्दी

अपने आगे आपके सुन्दर पौत्र लक्ष्मण को रखकर वे युद्ध के लिए आगे बढ़े, एक-दूसरे का दुःख बाँटने का संकल्प किए हुए और पराक्रम के कार्यों में एक-दूसरे से होड़ करते हुए।

नेपाली

आफ्नो अगाडि तपाईंका सुन्दर नाति लक्ष्मणलाई राखेर तिनीहरू युद्धका लागि अगाडि बढे, एकअर्काको दुःख बाँड्ने सङ्कल्प गरेर र पराक्रमका कार्यमा एकअर्कासँग होडबाजी गर्दै।

duryodhana
श्लोक 19
संस्कृत

अन्योन्यं स्पर्धमानाच अन्योन्यस्य हिते रताः। दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थितः॥

अंग्रेज़ी

Striving to out view one another's and intent on one another's good. O foremost of kings, Duryodhana was stationed in the very centre of your troops.

हिन्दी

एक-दूसरे से आगे निकलने का प्रयत्न करते हुए और एक-दूसरे के हित में तत्पर रहते हुए। हे राजश्रेष्ठ, दुर्योधन आपकी सेना के ठीक मध्य में स्थित था।

नेपाली

एकअर्काभन्दा अगाडि निस्कने प्रयत्न गर्दै र एकअर्काको हितमा तत्पर रहँदै। हे राजश्रेष्ठ, दुर्योधन तपाईंको सेनाको ठीक मध्यमा रहेका थिए।

dushasana karna kripa
श्लोक 20
संस्कृत

कर्णदुःशासनकृपैर्वृतो राजा महारथैः। देवराजोपमः श्रीमाञ्छवेतच्छत्राभिसंवृतः॥

अंग्रेज़ी

The king then was surrounded by such mighty warriors as Karna, Dushasana and Kripa, with a white umbrella held over his head, he appeared beautiful like the king of the celestials.

हिन्दी

तब वह राजा कर्ण, दुःशासन और कृप जैसे महान् योद्धाओं से घिरा हुआ, सिर पर श्वेत छत्र तने हुए, देवराज के समान सुन्दर प्रतीत हो रहा था।

नेपाली

तब ती राजा कर्ण, दुःशासन र कृपजस्ता महान् योद्धाहरूले घेरिएका, शिरमाथि श्वेत छत्र तानिएको, देवराजजस्तै सुन्दर देखिन्थे।

drona
श्लोक 21
संस्कृत

चाभरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्करः। प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणोऽवस्थितनायकः॥

अंग्रेज़ी

Fanned by the moving yak-tails, he appeared like the sun himself. In the very van of those troops was stationed Drona the generalissimo of the Kuru hosts.

हिन्दी

हिलती चँवरों से हवा किए जाते वे स्वयं सूर्य के समान प्रतीत होते थे। उन सेनाओं के सबसे आगे कुरुसेनाओं के सेनापति द्रोण स्थित थे।

नेपाली

हल्लिने चौँरीले हावा दिइएका उनी स्वयं सूर्यजस्तै देखिन्थे। ती सेनाहरूको सबैभन्दा अगाडि कुरुसेनाहरूका सेनापति द्रोण रहेका थिए।

श्लोक 22
संस्कृत

सिन्धुराजस्तथातिष्ठच्छीमान् मेरुरिवाचलः। सिन्धुरुजस्य पार्श्वस्था आश्वत्थामपुरोगमाः॥

अंग्रेज़ी

There also was stationed the handsome ruler of the Sindhus, immovable like the mount Meru itself. By the side of the ruler of the Sindhus, headed Ashvatthaman.

हिन्दी

वहीं सुमेरु पर्वत के समान अचल सुन्दर सिन्धुराज भी स्थित थे। सिन्धुराज के पार्श्व में, अश्वत्थामा के नेतृत्व में —

नेपाली

त्यहीँ सुमेरु पर्वतझैँ अचल सुन्दर सिन्धुराज पनि रहेका थिए। सिन्धुराजको पार्श्वमा, अश्वत्थामाको नेतृत्वमा —

shalya
श्लोक 23
संस्कृत

सुतास्तव महाराज त्रिंशत्रिदशसंनिभाः। गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास्तथा॥

अंग्रेज़ी

Stood, O mighty monarch, your thirty sons, all resembling the celestials themselves. That gamester, the ruler of the Gandharas, Shalya and Bhurishravas.

हिन्दी

— हे महाराज, आपके तीस पुत्र खड़े थे, जो सब साक्षात् देवताओं के समान थे। वह द्यूतकार गान्धारराज, शल्य और भूरिश्रवा —

नेपाली

— हे महाराज, तपाईंका तीस पुत्र उभिएका थिए, जो सबै साक्षात् देवताजस्तै थिए। ती द्यूतकार गान्धारराज, शल्य र भूरिश्रवा —

श्लोक 24
संस्कृत

पार्श्वत: सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः। ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्॥ तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥

अंग्रेज़ी

These mighty car-warriors shone in the flank of the king of the Sindhus. Then raged a combat between your troops and those of the enemy, combat, that was fierce in the extreme and horripilating and in which the warriors regarded Death to be their goal.

हिन्दी

— ये महारथी सिन्धुराज के पार्श्व में शोभा पा रहे थे। तब आपकी और शत्रु की सेनाओं के बीच ऐसा संग्राम छिड़ा जो अत्यन्त घोर और रोमांचकारी था और जिसमें योद्धा मृत्यु को ही अपना लक्ष्य मानते थे।

नेपाली

— यी महारथीहरू सिन्धुराजको पार्श्वमा शोभायमान थिए। तब तपाईंका र शत्रुका सेनाहरूबीच यस्तो सङ्ग्राम सुरु भयो जो अत्यन्त घोर र रोमाञ्चकारी थियो र जसमा योद्धाहरूले मृत्युलाई नै आफ्नो लक्ष्य मान्थे।

shalya
श्लोक 25
संस्कृत

सुतास्तव महाराज त्रिंशत्रिदशसंनिभाः। गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास्तथा॥

अंग्रेज़ी

Stood, O mighty monarch, your thirty sons, all resembling the celestials themselves. That gamester, the ruler of the Gandharas, Shalya and Bhurishravas.

हिन्दी

— हे महाराज, आपके तीस पुत्र खड़े थे, जो सब साक्षात् देवताओं के समान थे। वह द्यूतकार गान्धारराज, शल्य और भूरिश्रवा —

नेपाली

— हे महाराज, तपाईंका तीस पुत्र उभिएका थिए, जो सबै साक्षात् देवताजस्तै थिए। ती द्यूतकार गान्धारराज, शल्य र भूरिश्रवा —

श्लोक 26
संस्कृत

पार्श्वत: सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः। ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्॥ तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥

अंग्रेज़ी

These mighty car-warriors shone in the flank of the king of the Sindhus. Then raged a combat between your troops and those of the enemy, combat, that was fierce in the extreme and horripilating and in which the warriors regarded Death to be their goal.

हिन्दी

— ये महारथी सिन्धुराज के पार्श्व में शोभा पा रहे थे। तब आपकी और शत्रु की सेनाओं के बीच ऐसा संग्राम छिड़ा जो अत्यन्त घोर और रोमांचकारी था और जिसमें योद्धा मृत्यु को ही अपना लक्ष्य मानते थे।

नेपाली

— यी महारथीहरू सिन्धुराजको पार्श्वमा शोभायमान थिए। तब तपाईंका र शत्रुका सेनाहरूबीच यस्तो सङ्ग्राम सुरु भयो जो अत्यन्त घोर र रोमाञ्चकारी थियो र जसमा योद्धाहरूले मृत्युलाई नै आफ्नो लक्ष्य मान्थे।