घटोत्कच-वध पर्व — व्यास के वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 184
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच कर्णदुर्योधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च। अपनीतं महत् तात तव चैव विशेषतः॥
2यदि जानीथ तां शक्तिमेकघ्नीं सततं रणे। अनिवार्यामसह्यां च देवैरपि सवासवैः॥
3सा किमर्थं तु कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा। न देवकीसुते मुक्ता फाल्गुने वापि संजय॥
4संजय उवाच संग्रामाद् विनिवृत्तानां सर्वेषां नो विशाम्पते। रात्रौ कुरुकुलश्रेष्ठ मन्त्रोऽयं समजायत॥ प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवाया नाय वा। शक्तिरेषा हि मोक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यशः॥
5ततः प्रभातसमये राजन् कर्णस्य दैवतैः। अन्येषां चैव योधानां सा बुद्धिर्नाश्यते पुनः॥
6दैवमेव परं मन्ये यत् कर्णो हस्तसंस्थया। न जघान रणे पार्थं कृष्णं वा देवकीसुतम्॥
7तस्य हस्तस्थिता शक्तिः कालरात्रिरिवोद्यता। दैवोपहतबुद्धित्वान्न तां कर्णो विमुक्तवान्॥ कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया। पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थं वासवीं प्रभो॥
8धृतराष्ट्र उवाच दैवेनोपहता यूयं स्वबुद्ध्या केशवस्य च। गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम्॥
9कर्णश्च मम पुत्राश्च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः। तेन वै दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम्॥
10भूय एव तु मे शंस यथा युद्धमवर्तत। कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा॥
11थे च तेऽभ्यद्रवन् द्रोणं व्यूढानीकः प्रहारिणः। सुंजयाः सह पञ्चास्तेऽप्यकुर्वन् कथं रणम्॥
12सौमदत्तेर्वधाद् द्रोणमायान्तं सैन्धवस्य च। अमर्षाजीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरुथिनीम्॥ जृम्भमाणमिव व्याघ्रं व्यात्ताननमिवान्तकम्। कथं प्रत्युद्ययुयॊणमस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः॥
13आचार्यं ये च तेऽरक्षन् दुर्योधनपुरोगमाः। द्रौणिकर्णकृपास्तात ते वाकुर्वन् किमाहवे॥
14भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ। समार्च्छन् मामका युद्धे कथं संजय शंस मे॥
15सिन्धुरावधेनेमे घटोत्कचवधेन ते। अमर्षिताः सुसंक्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि॥
16संजय उवाच हते घटोत्कचे राजन् कर्णेन निशि राक्षसे। प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु॥
17आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बलेऽपि च। विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः॥
18अब्रवीच महाबाहुर्भीमसेनमिदं वचः। आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्॥
19हैडिम्बेश्चैव घातेन मोहो मामाविशन्महान्। एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविशत्॥
20अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश्च पुनः पुनः। कश्मलं प्राविशद् घोरं दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्॥
21तं तथा व्यथितं दृष्ट्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्। मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत् त्वय्युपपद्यते॥ वैकुव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे। उत्तिष्ठ राजन् युद्ध्यस्व वह गुर्वी धुरं विभो॥
22त्वयि वैकुव्यमापन्ने संशयो विजये भवेत्। श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
23विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनमब्रवीत्। विदिता मे महाबाहो धर्माणां परमा गतिः॥
24ब्रह्महत्या फलं तस्य यैः कृतं नावबुध्यते। श्रस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना॥
25बालेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन। असहेतोर्गतं ज्ञात्वा पाण्डवं श्वेतवाहनम्॥
26असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके मामुपस्थितः। उषितश्च सहास्माभिर्यावन्नासीद् धनंजयः॥
27गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्यश्च स्म तारिताः। पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना॥
28आरम्भाच्चैव युद्धानां यदेष कृतवान् प्रभो। मदर्थे दुष्करं कर्म कृतं तेन महाहवे॥
29मे
30स्वभावाद् या च मे प्रीतिः सहदेवे जनार्दन। सैव मे परमा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे॥
31भक्तश्च महाबाहुः प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे। तेन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापितः॥
32पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवैः। द्रोणकर्णी तु संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ॥
33निशीथे पाण्डवं सैन्यमेतत् सैन्यप्रमर्दितम्। गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नलवनं महत्॥
34अनादृत्य बलं बाह्वोर्भीमसेनस्य माधव। चित्रास्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ति स्म कौरवः॥
35एष द्रोणश्च कर्णश्च राजा चैव सुयोधनः। निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टाः नर्दन्ति संयुगे॥
36कथं वास्मासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन। हैडिम्बिः प्राप्तवान् मृत्युं सूतपुत्रेण सङ्गतः॥
37कदर्थीकृत्य नः सर्वान् पश्यतः सव्यसाचिनः। निहतो राक्षस: कृष्ण भैमसेनिर्महाबलः॥
38यदाभिमन्युनिहतो धार्तराष्टैर्दुरात्मभिः। नासीत् तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः॥
39निरुद्धाश्च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना। निमित्तमभवद् द्रोणः सपुत्रस्तत्र कर्मणि॥
40उपदिष्टो वधोपायः कर्णस्य गुरुणा स्वयम्। व्यायच्छतश्च खड्ड्रेन द्विधा खङ्गं चकार ह॥
41व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत्। अश्वाञ्जधान सहसा तथोभौ पाणिसारथी॥
42तथेतरे महेष्वासः सौभद्रं युध्यपातयन्। अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्वना॥ सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच नातिप्रियं मम। यदि शत्रुवधो न्याय्यो भवेत् कर्तुं हि पाण्डवैः॥
43कर्णद्रोणौ रणे पूर्वं हन्तव्याविति मे मतिः। एतौ हि मूलं दुःखानामस्माकं पुरुषर्षभ॥
44एतौ रणे समासाद्य समाश्वस्तः सुयोधनः। यत्र वध्यो भवेद् द्रोणः सूतपुत्रश्च सानुगः॥
45तत्रावधीन्महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम्। अवश्यं तु मया कार्य: सूतपुत्रस्य निग्रहः॥
46ततो यास्याम्यहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया। भीमसेनो महाबाहुर्दोणानीकेन सङ्गतः॥
47एवमुक्त्वा ययौ तूर्णं त्वरमाणो युधिष्ठिरः। स विस्फार्य महचापं शङ्ख प्रध्यमाप्य भैरवम्॥
48ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैसिभिः। वाजिभिः पञ्चसाहौः पञ्चालैः सप्रभद्रकैः॥
49वृतः शिखण्डी त्वरितो राजानं पृष्ठतोऽन्वयात्। ततो भेरी: समाजघ्नुः शङ्खान् दध्मुश्च दंशिताः॥
50पञ्चालाः पाण्डवाश्चैव युधिष्ठिरपुरोगमाः। ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्वासुदेवो धनंजयम्॥
51एष प्रयाति त्वरितः क्रोधाविष्टो युधिष्ठिरः। जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते॥
52एवमुक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रमश्वानचोदयत्। दूरं प्रयान्तं राजानमन्वगच्छजनार्दनः॥
53तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं सूतपुत्रजिघांसया। शोकोपहतसंकल्पं दह्यमानमिवाग्निना॥
54व्यास उवाच अभिगम्याब्रवीद् व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। कर्णमासाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फाल्गुनः॥ सव्यसाचिवधाकांक्षी शक्तिं रक्षितवान् हि सः।
55न चागाद् द्वैरथं जिष्णुर्दिष्ट्या तेन महारणे॥ सृजेता स्पर्धिनावेतौ दिव्यान्यस्राणि सर्वशः।
56वध्यमानेषु चास्रेषु पीडितः सूतनन्दनः॥ वासवीं समरे शक्तिं ध्रुवं मुञ्चेद् युधिष्ठिर।
57ततो भवेत् ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम॥ दिष्ट्या रक्षो हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद।
58वासवीं कारणं कृत्वा कालेनोपहतो ह्यसौ॥ तवैव कारणाद् रक्षो निहतं तात संयुगे।
59मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः॥ प्राणिनामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर।
60भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश्च महात्मभिः॥ कौरवान् समरे राजन् प्रतियुध्यस्व भारत।
61पञ्चमे दिवसे तात पृथिवी ते भविष्यति॥ नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्ममेवानुचिन्तय।
62आनृशंस्यं तपो दानं क्षमां सत्यं च पाण्डव।॥ सेवेथाः परमप्रीतो यतो धर्मस्ततो जयः। इत्युक्त्वा पाण्डवं व्यासस्तत्रैवान्तरधीयत॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said O sire, this act of Karna, Duryodhana, Sakuni the son of Subala and especially of yourself, has been very much against the dictates of policy.
2Indeed when you knew that Sakti was capable of slaying only one person and that it was incapable of being borne and repulsed even by the gods with Vasava at their head.
3Why then, O Sanjaya, was it not hurled by Karna at the son of Devaki or at Phalguna while he was engaged with these in battle before.
4Sanjaya said Every day returning from the field of battle, O ruler of men, we used to hold consultation in the night and speak unto Karna, O foremost of the Kurus, in the following manner. O Karna, tomorrow this Sakti should be hurled at either Karna or Arjuna."
5When however, the day dawned, 0 monarch, as fate would have it, Karna as well as all the other warriors forget all about that resolution.
6Indeed it is destiny that is supreme to all other forces, inasmuch as Karna did not slay cither Partha or Krishna with the dart that he had in his grasp.
7Indeed because his intelligence had been confounded by destiny itself that he did not, stupefied by the illusion of the Gods, hur) that death dealing lart given him by Vasava, though he held in his hand, at Krishna the son of Devaki it at Parthas of prowess equal to that of Indra, for their destruction.
8Dhritarashtra said You are destroyed by Destiny, by your own understanding and by Kesava. The fatal dart of Vasava is lost having brought about the slaughter of Ghatotkacha who was insignificant as a straw.
9as Karna and my sons as all the other kings, through his greatly impolitic act, have already gone to the abode of wealth.
10Describe to me how the battle raged between the Kurus and the Pandavas after the fall of Hidimva's son.
11How did the Panchalas and the Srinjayas, arranged in order and well-skilled in smiting, fight, having rushed upon Drona in battle.
12How indeed did Pandus and Srinjayas resist the striking Drona when he proceeding against them, penetrated into their host inflamed with wrath at the slaughter of Bhurisravas and Jayadratha, regardless of his very life and resembling a yawning tiger on the destroyer himself with mouth agape.
13What also did they do in battle, O sire, viz., Drona's son and Karna and Kripa and others headed by Duryodhana that protected the preceptor.
14Describe to me, O Sanjaya, how my combatants in that battle covered with their arrows Dhananjaya and Vrikodara who were desirous of slaying the son of Bharadvaja.
15How indeed did those, worked up with anger at the death of the ruler of the Sindhus and those at the death of Ghatotkacha, each side unable to brook their loss, fight during that night.
16Sanjaya said Upon the destruction, that night, O monarch of the Rakshasa Ghatotkacha by Karna, all your soldiers filled with delight uttered loud shouts.
17In that dark hour of night they furiously assailed the Pandava troop and began to slaughter them. Seeing all this king Yudhishthira became highly depressed.
18O chastiser of foes, the mighty armed son of Pandu then addressed Bhima and thus spoke: "O you of might arms, check the (rushing) host of Dhritarashtra's son.
19Owing to the slaughter of Hidimva's son a great stupefaction is overwhelming me." Having commanded Bhima thus he sat down on the terrace of his car.
20With fearful countenance and repeated sighs the monarch became highly depressed on seeing Karna's prowess.
21Seeing him so afflicted, Krishna said these words, “O son of Kunti. let not such gricf overtake you. This depression is not worthy of yourself, O chief of the Bharatas, as it is of an ordinary person; arise O monarch and fight and bear this heavy burden of grief.
22If you are overtaken by depression victory becomes uncertain." Hearing these words of Krishna the very virtuous king Yudhishthira.
23Wiping his eyes with his hands replied unto Krishna saying-O) you of mighty arms, the excellent path of duty is not unknown to you.
24The dreadful consequences of Brahmanicide are his that forgets the services he gets at the hands of others. While we were living in the woods the illustrious son of Hidimba.
25Although then a small boy only, did us many good turns, O Jannarddana. Being informed that Pandu's son Arjuna had gone to acquire weapons.
26O Krishna, this fierce bowman went to see me in the Kamyaka forest. he there lived with us until Dhananjaya came back.
27On the occasion of our journey to the Ghandhamadana, we crossed all difficulties with his help. He then carried the fatigued daughter of the Panchalas on his own back.
28O master, the feats he had achieved in battle, fully prove that he was learned in all
29modes of warfare. That illustrious warrior did accomplish many difficult tasks for my sake only.
30O Janardana, the affection that I naturally bear for Sahadeva, even double that affection did I bear to that foremost of the Rakshasas Ghatotkacha.
31That mighty armed one was devoted to me; I love him and he also loved me dearly. For all these reasons, descendant of the Vrishni race, I am depressed being afflicted with grief caused by his slaughter.
32Behold, O scion of the Vrishni race, my troops routed by the Kouravas! Behold the two mighty car-warriors, Drona and Karna fight, yonder, to the best of their abilities.
33Lo! at this dead hour of night, the Pandava army is being crushed like a forest of reeds by two infuriate elephants in rut.
34Oscion of Madhu's race, the Kouravas are striving hard (for victory) setting at naught the might of Bhima's arm and the vast mastery of weapons of Arjuna.
35Yonder joyfully roars Drona and Karna and king Suyodhana himself having slain the Rakshasa in battle.
36How is it, O Janardana, that Hidimva's son met with death in his encounter with Suta's son, although you and ourselves are still alive?
37Putting ourselves to shame and under the very eyes of Savyasachin, O Krishna, Karna has slain the puissant son of Bhimasena.
38O Krishna, when Abhimanyu was slain by the sinful Dhartarashtras the mighty carwarrior Savyasachin was not at hand.
39We also were held in check by the highsouled ruler of the Sindhus ; in the perpetration of that deed, Drona and Drona's son became instrumental.
40Karna was informed of the means of Abhimanyu's death by the preceptor himself. While Abhimanyu was fighting with his sword, it was Drona who cut-off that sword in twain.
41Like one heartless, Kritavarman slew the four steeds and the two drivers of Abhimanyu when the latter was involved in a great predicament.
42Then other bowmen slaughtered and felled the son of Subhadra. For trifling offense only, O Krishna, the ruler of the Sindhus was slain by the wielder of the Gandiva bow. O foremost of Yadus, this act did not afforded me much delight. If at all it is just for the Pandavas to slaughter their foes.
43Then, I think, Drona and Karna should have been slain ere now. O foremost of men, they are the cause of all our miseries.
44Getting these two for his supporter in battle, Suyodhana has become confident of his success. Indeed it was Drona or the son of Suta, with his followers who deserved to be slain.
45The mighty armed Dhananjaya slew the king of the Sindhus, who indeed, was the remote cause of the slaughter of Abhimanyu. It is surely my imperative duty to crush the son of Suta.
46Therefore, O hero, I will fight for compassing the death of Suta's son. The mighty-armed Bhima has already engaged himself with the division of Drona."
47Having thus spoken, king Yudhishthira quickly advanced against Karna stretching his mighty bow and blowing his dreadful conch.
48Then with one thousand cars, three hundred elephants, five thousand horses and the Panchalas and the Pravadrakas.
49Sikhandin quickly followed the king from behind. Then the drums were beat and conchs blown by the.
50Panchalas and Pandavas who proceeding in Yudhishthira's van. Thereupon were the mighty armed Vasudeva addressing Dhananjaya said
51Lo! under the influence of anger does king Yudhishthira advance to battle, impelled by a desire for slaughtering Suta's son. It is not proper that you should thoroughly rely on him in this encounter.
52Having thus spoken, Hrishikesha urged the steeds to the best of their speed and he then followed behind the king, who had already advanced a long way.
53At that moment, behoiding the very virtuous king Yudhishthira proceed with impetuosity for bringing about the slaughter of Suta's son, Vyasa approached him and said these words to him who was then burning with the fire of grief and whose reason was clouded by it.
54Vyasa said. Indeed, O king, it fortunate that Phalguna still lives, although he had several times encountered Karna in battle. It was for compassing the slaughter to Savyasachin, that Karna preserved his Sakti.
55O foremost of the Bharatas, it is indeed fortunate that till now Jishnu never engaged in any duel with Karna. In that case, each of them, challenging the other, would have discharged their celestial weapons on all sides.
56Then the weapons of Suta's son would have been destroyed by those of Arjuna. Then sorely distressed the former surely would have discharged the Sakti given him by Vasava at the latter, O Yudhishthira.
57In that case, O foremost of the Bharata, a dreadful catastrophe would have overtaken you. O bestower of honor, it is indeed fortunate that the Rakshasas has been slain (with that Sakti) in battle.
58Death himself has slain the Rakshasa and the fatal Sakti of Vasava was only the instrument. O sire, it is for your good that he has been slain in battle.
59Do not give way to wrath, ( foremost of the Bharatas and set not your heart on sorrow. O Yudhishthira, this is the finale of all animate beings in this world.
60United with your brother and the other high souled rulers of earth do you, O descendant of the Bharatas, give battle to the Kouravas.
61On the fifty day, the carth will fall under your sway. O foremost of men, meditate on virtue.
62With a delightful heart do you ever practise harmlessness, ascetic austerities, charity, forbearance and truth, O son of Pandu. Victory cver follows in the wake of righteousness." Having thus spoken to Pandu's son, Vyasa disappcared then and there, forbearance and truth, O son of Pandu. Victory cver follows in the wake of righteousness." Having thus spoken to Pandu's son, Vyasa disappcared then and there,
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे तात, कर्ण, दुर्योधन, सुबल के पुत्र शकुनि और विशेष रूप से स्वयं तुम्हारा यह कर्म नीति के विधानों के सर्वथा विरुद्ध रहा।
2सचमुच जब तुम जानते थे कि वह शक्ति केवल एक ही व्यक्ति का वध कर सकती है और वासव के नेतृत्व में देवता भी उसे सह अथवा रोक नहीं सकते —
3तो फिर, हे सञ्जय, जब कर्ण पहले इनसे युद्ध में भिड़ चुका था, तब उसने वह शक्ति देवकी के पुत्र अथवा फाल्गुन पर क्यों नहीं फेंकी?
4सञ्जय ने कहा — हे मनुष्यों के शासक, प्रति दिन रणभूमि से लौटकर हम रात्रि में परामर्श किया करते थे और, हे कुरुश्रेष्ठ, कर्ण से इस प्रकार कहते थे — "हे कर्ण, कल यह शक्ति कृष्ण अथवा अर्जुन पर ही छोड़ी जानी चाहिए।"
5किन्तु जब दिन निकलता, हे राजन्, तब भाग्य की गति के अनुसार कर्ण तथा अन्य समस्त योद्धा उस सङ्कल्प को पूरी तरह भूल जाते।
6सचमुच नियति ही अन्य समस्त शक्तियों से बढ़कर है, क्योंकि हाथ में शक्ति होते हुए भी कर्ण ने न पार्थ का वध किया और न कृष्ण का।
7सचमुच उसकी बुद्धि नियति द्वारा ही भ्रमित कर दी गई थी, इसीलिए देवताओं की माया से जड़ बनकर उसने वासव द्वारा दी गई वह मृत्युदायिनी शक्ति, यद्यपि वह उसके हाथ में थी, न तो देवकी के पुत्र कृष्ण पर छोड़ी और न इन्द्र के समान पराक्रम वाले पार्थ पर — उनके विनाश के लिए।
8धृतराष्ट्र ने कहा — तुम नियति से, अपनी ही बुद्धि से और केशव से नष्ट किए गए हो। वासव की वह घातक शक्ति घटोत्कच का वध कराकर व्यर्थ चली गई, जो तिनके के समान तुच्छ था।
9कर्ण, मेरे पुत्र तथा अन्य समस्त राजा — सब उसके इस घोर अनीतिपूर्ण कर्म के कारण पहले ही यम के धाम जा चुके हैं।
10मुझे बताओ कि हिडिम्बा के पुत्र के गिरने के पश्चात् कुरुओं और पाण्डवों के बीच युद्ध किस प्रकार छिड़ा।
11व्यूह में सजे और प्रहार में कुशल पाञ्चालों और सृञ्जयों ने युद्ध में द्रोण पर टूट पड़कर किस प्रकार लड़ाई की?
12सचमुच पाण्डवों और सृञ्जयों ने प्रहार करते हुए द्रोण को किस प्रकार रोका, जब वे भूरिश्रवा और जयद्रथ के वध से क्रोध में जलते हुए, अपने प्राणों की भी चिन्ता न करते हुए और खुले मुख वाले उबासी लेते व्याघ्र अथवा स्वयं संहारक के समान दिखते हुए, उनकी सेना में घुस पड़े?
13हे तात, उस युद्ध में द्रोणपुत्र, कर्ण, कृप तथा दुर्योधन के नेतृत्व वाले अन्य वीरों ने, जो आचार्य की रक्षा कर रहे थे, क्या किया?
14हे सञ्जय, मुझे बताओ कि उस युद्ध में मेरे योद्धाओं ने भरद्वाज के पुत्र का वध करने के इच्छुक धनञ्जय और वृकोदर को अपने बाणों से किस प्रकार ढँका।
15सचमुच वे, जो सिन्धुराज की मृत्यु से क्रोध में भरे थे, और वे, जो घटोत्कच की मृत्यु से — दोनों ही पक्ष अपनी हानि सह न सकने के कारण उस रात्रि में किस प्रकार लड़े?
16सञ्जय ने कहा — हे राजन्, उस रात्रि में कर्ण द्वारा राक्षस घटोत्कच के विनाश पर आपके समस्त सैनिक हर्ष से भरकर उच्च स्वर में सिंहनाद करने लगे।
17रात्रि की उस अन्धकारमय घड़ी में उन्होंने क्रोधपूर्वक पाण्डव सेना पर आक्रमण किया और उनका वध करने लगे। यह सब देखकर राजा युधिष्ठिर अत्यन्त उदास हो गए।
18हे शत्रुदमन, तब महाबाहु पाण्डुपुत्र ने भीम को सम्बोधित करके इस प्रकार कहा — "हे महाबाहु, धृतराष्ट्र के पुत्र की (झपटती हुई) सेना को रोको।
19हिडिम्बा के पुत्र के वध के कारण मुझ पर एक महान् जड़ता छाई जा रही है।" भीम को इस प्रकार आदेश देकर वे अपने रथ के छत्रपीठ पर बैठ गए।
20भयभीत मुख और बार-बार निःश्वास लेते हुए वे राजा कर्ण का पराक्रम देखकर अत्यन्त उदास हो गए।
21उन्हें इस प्रकार पीड़ित देखकर कृष्ण ने ये वचन कहे — "हे कुन्तीपुत्र, ऐसा शोक तुम्हें न घेरे। हे भरतश्रेष्ठ, यह विषाद तुम्हारे योग्य नहीं, यह तो किसी साधारण पुरुष के योग्य है; हे राजन्, उठो और युद्ध करो तथा शोक का यह भारी बोझ सह लो।
22यदि तुम विषाद से अभिभूत हो गए, तो विजय अनिश्चित हो जाएगी।" कृष्ण के ये वचन सुनकर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने —
23अपने हाथों से आँखें पोंछते हुए कृष्ण को उत्तर देते हुए कहा — "हे महाबाहु, कर्तव्य का उत्तम मार्ग आपसे छिपा नहीं है।
24जो दूसरों के हाथों पाई गई सेवाओं को भूल जाता है, उसे ब्रह्महत्या के भयङ्कर परिणाम भोगने पड़ते हैं। जब हम वन में रह रहे थे, तब यशस्वी हिडिम्बा के पुत्र ने —
25हे जनार्दन, यद्यपि वह तब केवल एक छोटा बालक था, तथापि हमारा बहुत उपकार किया। यह सूचना पाकर कि पाण्डुपुत्र अर्जुन अस्त्र प्राप्त करने गए हैं —
26हे कृष्ण, वह प्रचण्ड धनुर्धर मुझसे मिलने काम्यक वन आया। वह वहाँ हमारे साथ तब तक रहा, जब तक धनञ्जय लौट न आए।
27गन्धमादन की हमारी यात्रा के अवसर पर हमने उसकी सहायता से समस्त कठिनाइयाँ पार कीं। तब उसने थकी हुई पाञ्चालराज की पुत्री को अपनी पीठ पर उठाया था।
28हे स्वामी, उसने युद्ध में जो पराक्रम किए, वे पूरी तरह सिद्ध करते हैं कि वह युद्ध की समस्त —
29विधियों में निपुण था। उस यशस्वी योद्धा ने केवल मेरे लिए ही अनेक दुष्कर कार्य किए।
30हे जनार्दन, सहदेव के लिए मेरे मन में जो स्वाभाविक स्नेह है, उससे दुगुना स्नेह मैं राक्षसों में अग्रगण्य उस घटोत्कच के लिए रखता था।
31वह महाबाहु मेरे प्रति निष्ठावान् था; मैं उससे प्रेम करता हूँ और वह भी मुझसे अत्यन्त प्रेम करता था। इन्हीं समस्त कारणों से, हे वृष्णिवंशी, उसके वध से उत्पन्न शोक से पीड़ित होकर मैं उदास हूँ।
32हे वृष्णिवंश के वंशज, देखिए, मेरी सेनाएँ कौरवों से परास्त होकर भाग रही हैं! देखिए, वहाँ दोनों महारथी द्रोण और कर्ण अपनी पूरी सामर्थ्य से युद्ध कर रहे हैं।
33देखिए! रात्रि की इस अन्धकारमय घड़ी में पाण्डव सेना इस प्रकार कुचली जा रही है, जैसे मद में चूर दो हाथी सरकण्डों का वन कुचल रहे हों।
34हे मधुवंश के वंशज, कौरव भीम की भुजाओं के बल और अर्जुन के विशाल अस्त्रकौशल को तुच्छ मानते हुए (विजय के लिए) कठोर प्रयत्न कर रहे हैं।
35वह देखिए, युद्ध में उस राक्षस का वध करके द्रोण, कर्ण और स्वयं राजा सुयोधन हर्ष से गरज रहे हैं।
36हे जनार्दन, यह कैसे हुआ कि सूतपुत्र से भिड़ने में हिडिम्बा के पुत्र को मृत्यु मिली, जबकि आप और हम सब अब भी जीवित हैं?
37हे कृष्ण, हमें लज्जित करते हुए और सव्यसाची के ही देखते-देखते कर्ण ने भीमसेन के पराक्रमी पुत्र का वध कर डाला।
38हे कृष्ण, जब पापी धृतराष्ट्र के पुत्रों ने अभिमन्यु का वध किया था, तब महारथी सव्यसाची वहाँ उपस्थित नहीं थे।
39हम भी महात्मा सिन्धुराज द्वारा रोक लिए गए थे; उस कर्म के करने में द्रोण और द्रोणपुत्र निमित्त बने।
40अभिमन्यु की मृत्यु का उपाय कर्ण को स्वयं आचार्य ने बताया था। जब अभिमन्यु तलवार से युद्ध कर रहा था, तब द्रोण ने ही उसकी वह तलवार दो टुकड़े कर दी थी।
41जब अभिमन्यु महान् सङ्कट में फँसा हुआ था, तब हृदयहीन के समान कृतवर्मा ने उसके चारों अश्वों और दोनों सारथियों का वध कर दिया।
42तब अन्य धनुर्धरों ने सुभद्रा के पुत्र को मार गिराया। हे कृष्ण, केवल एक तुच्छ अपराध के लिए गाण्डीवधारी ने सिन्धुराज का वध किया। हे यदुश्रेष्ठ, इस कर्म से मुझे अधिक हर्ष नहीं हुआ। यदि पाण्डवों के लिए अपने शत्रुओं का वध करना उचित ही है —
43तो मैं समझता हूँ कि द्रोण और कर्ण का वध अब तक हो जाना चाहिए था। हे पुरुषों में अग्रगण्य, हमारे समस्त दुःखों का कारण वे ही हैं।
44युद्ध में इन दोनों को अपना सहारा पाकर सुयोधन अपनी सफलता के प्रति निश्चिन्त हो गया है। सचमुच वध के योग्य तो द्रोण अथवा सूतपुत्र ही थे, अपने अनुयायियों सहित।
45महाबाहु धनञ्जय ने सिन्धुराज का वध किया, जो सचमुच अभिमन्यु के वध का दूरवर्ती कारण था। अब सूतपुत्र को चूर करना निश्चय ही मेरा अनिवार्य कर्तव्य है।
46इसलिए, हे वीर, मैं सूतपुत्र की मृत्यु का विधान करने के लिए युद्ध करूँगा। महाबाहु भीम पहले ही द्रोण की सेना से भिड़ चुके हैं।"
47ऐसा कहकर राजा युधिष्ठिर अपना प्रबल धनुष खींचते और अपना भयङ्कर शङ्ख बजाते हुए शीघ्र ही कर्ण की ओर बढ़े।
48तब एक सहस्र रथों, तीन सौ हाथियों, पाँच सहस्र अश्वों तथा पाञ्चालों और प्रवादरकों के साथ —
49शिखण्डी शीघ्र ही राजा के पीछे-पीछे चले। तब दुन्दुभियाँ बजाई गईं और शङ्ख फूँके गए —
50उन पाञ्चालों और पाण्डवों द्वारा, जो युधिष्ठिर के आगे-आगे चल रहे थे। तत्पश्चात् महाबाहु वासुदेव ने धनञ्जय को सम्बोधित करते हुए कहा —
51"देखो! क्रोध के वशीभूत होकर राजा युधिष्ठिर सूतपुत्र के वध की इच्छा से प्रेरित होकर युद्ध की ओर बढ़ रहे हैं। इस सङ्ग्राम में तुम्हें उन पर पूरी तरह भरोसा करना उचित नहीं।"
52ऐसा कहकर हृषीकेश ने अश्वों को उनकी पूरी गति से हाँका और वे उस राजा के पीछे चल पड़े, जो पहले ही बहुत आगे बढ़ चुके थे।
53उसी क्षण परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को सूतपुत्र के वध का विधान करने के लिए वेगपूर्वक बढ़ते देखकर व्यास उनके समीप आए और शोक की अग्नि में जलते तथा जिनकी बुद्धि उससे धुँधली पड़ चुकी थी, उन राजा से ये वचन कहे।
54व्यास ने कहा — हे राजन्, सचमुच यह सौभाग्य की बात है कि फाल्गुन अब भी जीवित है, यद्यपि वह युद्ध में कई बार कर्ण से भिड़ चुका है। कर्ण ने अपनी शक्ति सव्यसाची के वध का विधान करने के लिए ही सँभालकर रखी थी।
55हे भरतश्रेष्ठ, सचमुच यह सौभाग्य ही है कि अब तक जिष्णु कर्ण से किसी द्वन्द्वयुद्ध में नहीं उलझे। उस स्थिति में उनमें से प्रत्येक एक-दूसरे को ललकारते हुए चारों ओर अपने दिव्यास्त्र छोड़ता।
56तब सूतपुत्र के अस्त्र अर्जुन के अस्त्रों से नष्ट हो जाते। तब, हे युधिष्ठिर, अत्यन्त व्यथित होकर वह निश्चय ही वासव द्वारा दी गई शक्ति अर्जुन पर छोड़ देता।
57हे भरतश्रेष्ठ, उस स्थिति में तुम पर एक भयङ्कर विपत्ति आ पड़ती। हे मानप्रद, सचमुच यह सौभाग्य ही है कि उस (शक्ति) से युद्ध में वह राक्षस मारा गया।
58उस राक्षस का वध तो स्वयं मृत्यु ने किया है; वासव की वह घातक शक्ति तो केवल निमित्त थी। हे तात, तुम्हारे ही कल्याण के लिए वह युद्ध में मारा गया है।
59हे भरतश्रेष्ठ, क्रोध के वश में मत जाओ और शोक पर अपना मन मत लगाओ। हे युधिष्ठिर, इस संसार के समस्त प्राणियों का यही अन्त है।
60हे भरतवंशी, अपने भाइयों तथा पृथ्वी के अन्य महात्मा शासकों के साथ मिलकर तुम कौरवों से युद्ध करो।
61पाँचवें दिन यह पृथ्वी तुम्हारे अधीन हो जाएगी। हे पुरुषों में अग्रगण्य, धर्म का चिन्तन करो।
62हे पाण्डुपुत्र, प्रसन्न हृदय से सदा अहिंसा, तप, दान, क्षमा और सत्य का आचरण करो। विजय सदा धर्म के पीछे-पीछे चलती है।" पाण्डुपुत्र से ऐसा कहकर व्यास वहीं के वहीं अन्तर्धान हो गए। क्षमा और सत्य का आचरण करो, हे पाण्डुपुत्र। विजय सदा धर्म के पीछे-पीछे चलती है।" पाण्डुपुत्र से ऐसा कहकर व्यास वहीं के वहीं अन्तर्धान हो गए।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे तात, कर्ण, दुर्योधन, सुबलका पुत्र शकुनि र विशेष गरी स्वयं तिम्रो यो कर्म नीतिका विधानको सर्वथा विपरीत रह्यो।
2साँच्चै जब तिमीलाई थाहा थियो कि त्यो शक्तिले केवल एउटै व्यक्तिको वध गर्न सक्छ र वासवको नेतृत्वमा देवताहरूले पनि त्यसलाई सहन अथवा रोक्न सक्दैनन् —
3अनि, हे सञ्जय, जब कर्ण पहिले यिनीहरूसँग युद्धमा भिडिसकेको थियो, तब उसले त्यो शक्ति देवकीका पुत्र अथवा फाल्गुनमाथि किन फ्याँकेन?
4सञ्जयले भने — हे मानिसका शासक, हरेक दिन रणभूमिबाट फर्केर हामी रातमा परामर्श गर्थ्यौँ र, हे कुरुश्रेष्ठ, कर्णलाई यसरी भन्थ्यौँ — "हे कर्ण, भोलि यो शक्ति कृष्ण अथवा अर्जुनमाथि नै छोडिनुपर्छ।"
5तर जब दिन उदाउँथ्यो, हे राजन्, तब भाग्यको गतिअनुसार कर्ण तथा अन्य सम्पूर्ण योद्धाले त्यो सङ्कल्प पूरै बिर्सन्थे।
6साँच्चै नियति नै अन्य सम्पूर्ण शक्तिभन्दा माथि छ, किनभने हातमा शक्ति हुँदाहुँदै पनि कर्णले न पार्थको वध गर्यो न कृष्णको।
7साँच्चै उसको बुद्धि नियतिले नै भ्रमित पारेको थियो, त्यसैले देवताहरूको मायाले जड बनेर उसले वासवले दिएको त्यो मृत्युदायिनी शक्ति, यद्यपि त्यो उसको हातमा थियो, न देवकीका पुत्र कृष्णमाथि छोड्यो न इन्द्रजस्तै पराक्रम भएका पार्थमाथि — तिनको विनाशका लागि।
8धृतराष्ट्रले भने — तिमी नियतिले, आफ्नै बुद्धिले र केशवले नष्ट पारिएका छौ। वासवको त्यो घातक शक्ति घटोत्कचको वध गराएर व्यर्थ गयो, जो परालको त्यान्द्रोजस्तै तुच्छ थियो।
9कर्ण, मेरा पुत्रहरू तथा अन्य सम्पूर्ण राजा — सबै उसको यस घोर अनीतिपूर्ण कर्मका कारण पहिल्यै यमको धाम गइसकेका छन्।
10मलाई बताऊ कि हिडिम्बाका पुत्र ढलेपछि कुरु र पाण्डवहरूबीच युद्ध कसरी सुरु भयो।
11व्यूहमा सजिएका र प्रहारमा कुशल पाञ्चाल र सृञ्जयहरूले युद्धमा द्रोणमाथि जाइलागेर कसरी लडाइँ गरे?
12साँच्चै पाण्डव र सृञ्जयहरूले प्रहार गर्दै आएका द्रोणलाई कसरी रोके, जब उनी भूरिश्रवा र जयद्रथको वधले क्रोधमा जल्दै, आफ्ना प्राणको पनि चिन्ता नगर्दै र खुला मुख भएको हाई काढ्दै गरेको बाघ अथवा स्वयं संहारकजस्तै देखिँदै, तिनको सेनामा पसे?
13हे तात, त्यस युद्धमा द्रोणपुत्र, कर्ण, कृप तथा दुर्योधनको नेतृत्वमा रहेका अन्य वीरहरूले, जो आचार्यको रक्षा गरिरहेका थिए, के गरे?
14हे सञ्जय, मलाई बताऊ कि त्यस युद्धमा मेरा योद्धाहरूले भरद्वाजका पुत्रको वध गर्न इच्छुक धनञ्जय र वृकोदरलाई आफ्ना बाणले कसरी ढाके।
15साँच्चै तिनीहरू, जो सिन्धुराजको मृत्युले क्रोधले भरिएका थिए, र तिनीहरू, जो घटोत्कचको मृत्युले — दुवै पक्षले आफ्नो हानि सहन नसकेर त्यस रातमा कसरी लडे?
16सञ्जयले भने — हे राजन्, त्यस रातमा कर्णले राक्षस घटोत्कचको विनाश गरेपछि तपाईंका सम्पूर्ण सैनिक हर्षले भरिएर उच्च स्वरमा सिंहनाद गर्न थाले।
17रातको त्यस अन्धकारमय घडीमा तिनीहरूले क्रोधपूर्वक पाण्डव सेनामाथि आक्रमण गरे र तिनको वध गर्न थाले। यो सबै देखेर राजा युधिष्ठिर अत्यन्त उदास भए।
18हे शत्रुदमन, तब महाबाहु पाण्डुपुत्रले भीमलाई सम्बोधन गरेर यसरी भने — "हे महाबाहु, धृतराष्ट्रका पुत्रको (झम्टिँदै आएको) सेनालाई रोक।
19हिडिम्बाका पुत्रको वधका कारण ममाथि एउटा महान् जडता छाउँदै छ।" भीमलाई यसरी आदेश दिएर उनी आफ्नो रथको छत्रपीठमा बसे।
20भयभीत मुख र बारम्बार सुस्केरा हाल्दै ती राजा कर्णको पराक्रम देखेर अत्यन्त उदास भए।
21उनलाई यसरी पीडित देखेर कृष्णले यी वचन भने — "हे कुन्तीपुत्र, यस्तो शोकले तिमीलाई नघेरोस्। हे भरतश्रेष्ठ, यो विषाद तिम्रो योग्य होइन, यो त कुनै साधारण पुरुषको योग्य हो; हे राजन्, उठ र युद्ध गर तथा शोकको यो गह्रौँ भारी सहन गर।
22यदि तिमी विषादले अभिभूत भयौ भने, विजय अनिश्चित हुनेछ।" कृष्णका यी वचन सुनेर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले —
23आफ्ना हातले आँखा पुछ्दै कृष्णलाई उत्तर दिँदै भने — "हे महाबाहु, कर्तव्यको उत्तम मार्ग तपाईंबाट लुकेको छैन।
24जसले अरूका हातबाट पाएका सेवा बिर्सन्छ, उसले ब्रह्महत्याका भयङ्कर परिणाम भोग्नुपर्छ। जब हामी वनमा बसिरहेका थियौँ, तब यशस्वी हिडिम्बाका पुत्रले —
25हे जनार्दन, यद्यपि ऊ तब केवल एउटा सानो बालक थियो, तथापि हाम्रो धेरै उपकार गर्यो। यो सूचना पाएर कि पाण्डुपुत्र अर्जुन अस्त्र प्राप्त गर्न गएका छन् —
26हे कृष्ण, त्यो प्रचण्ड धनुर्धर मलाई भेट्न काम्यक वनमा आयो। ऊ त्यहाँ हामीसँग तबसम्म बस्यो, जबसम्म धनञ्जय फर्केर आएनन्।
27गन्धमादनको हाम्रो यात्राको अवसरमा हामीले उसको सहायताले सम्पूर्ण कठिनाइ पार गर्यौँ। तब उसले थाकेकी पाञ्चालराजकी पुत्रीलाई आफ्नो पीठमा बोकेको थियो।
28हे स्वामी, उसले युद्धमा जुन पराक्रम गर्यो, तिनले पूर्ण रूपले सिद्ध गर्छन् कि ऊ युद्धका सम्पूर्ण —
29विधिमा निपुण थियो। त्यस यशस्वी योद्धाले केवल मेरै लागि अनेक दुष्कर कार्य गर्यो।
30हे जनार्दन, सहदेवका लागि मेरो मनमा जुन स्वाभाविक स्नेह छ, त्योभन्दा दोब्बर स्नेह म राक्षसहरूमा अग्रगण्य त्यस घटोत्कचका लागि राख्थेँ।
31त्यो महाबाहु मप्रति निष्ठावान् थियो; म उसलाई प्रेम गर्छु र उसले पनि मलाई अत्यन्त प्रेम गर्थ्यो। यिनै सम्पूर्ण कारणले, हे वृष्णिवंशी, उसको वधबाट उत्पन्न शोकले पीडित भई म उदास छु।
32हे वृष्णिवंशका वंशज, हेर्नुहोस्, मेरा सेनाहरू कौरवहरूबाट परास्त भई भाग्दै छन्! हेर्नुहोस्, त्यहाँ दुई महारथी द्रोण र कर्ण आफ्नो पूरा सामर्थ्यले युद्ध गरिरहेका छन्।
33हेर्नुहोस्! रातको यस अन्धकारमय घडीमा पाण्डव सेना यसरी कुल्चिँदै छ, जसरी मदले चूर दुई हात्तीले नर्कटको वन कुल्चिरहेका हुन्।
34हे मधुवंशका वंशज, कौरवहरू भीमका पाखुराको बल र अर्जुनको विशाल अस्त्रकौशललाई तुच्छ ठान्दै (विजयका लागि) कठोर प्रयत्न गरिरहेका छन्।
35त्यो हेर्नुहोस्, युद्धमा त्यस राक्षसको वध गरेर द्रोण, कर्ण र स्वयं राजा सुयोधन हर्षले गर्जिरहेका छन्।
36हे जनार्दन, यो कसरी भयो कि सूतपुत्रसँग भिड्दा हिडिम्बाका पुत्रले मृत्यु पाए, जबकि तपाईं र हामी सबै अझै जीवित छौँ?
37हे कृष्ण, हामीलाई लज्जित पार्दै र सव्यसाचीकै आँखा अगाडि कर्णले भीमसेनका पराक्रमी पुत्रको वध गरिदियो।
38हे कृष्ण, जब पापी धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले अभिमन्युको वध गरेका थिए, तब महारथी सव्यसाची त्यहाँ उपस्थित थिएनन्।
39हामी पनि महात्मा सिन्धुराजले रोकिएका थियौँ; त्यस कर्म गर्नमा द्रोण र द्रोणपुत्र निमित्त बने।
40अभिमन्युको मृत्युको उपाय कर्णलाई स्वयं आचार्यले बताएका थिए। जब अभिमन्यु तरबारले युद्ध गरिरहेका थिए, तब द्रोणले नै उनको त्यो तरबार दुई टुक्रा पारिदिएका थिए।
41जब अभिमन्यु महान् सङ्कटमा फसेका थिए, तब हृदयहीनजस्तै कृतवर्माले उनका चारवटै अश्व र दुवै सारथिको वध गरिदिए।
42तब अन्य धनुर्धरहरूले सुभद्राका पुत्रलाई मारेर ढाले। हे कृष्ण, केवल एउटा तुच्छ अपराधका लागि गाण्डीवधारीले सिन्धुराजको वध गरे। हे यदुश्रेष्ठ, यस कर्मले मलाई धेरै हर्ष भएन। यदि पाण्डवहरूका लागि आफ्ना शत्रुको वध गर्नु उचित नै हो भने —
43भने म ठान्दछु कि द्रोण र कर्णको वध अहिलेसम्म भइसक्नुपर्थ्यो। हे पुरुषहरूमा अग्रगण्य, हाम्रा सम्पूर्ण दुःखका कारण तिनै हुन्।
44युद्धमा यी दुवैलाई आफ्नो सहारा पाएर सुयोधन आफ्नो सफलताप्रति निश्चिन्त भएको छ। साँच्चै वधयोग्य त द्रोण अथवा सूतपुत्र नै थिए, आफ्ना अनुयायीसहित।
45महाबाहु धनञ्जयले सिन्धुराजको वध गरे, जो साँच्चै अभिमन्युको वधको टाढाको कारण थियो। अब सूतपुत्रलाई चूर पार्नु निश्चय नै मेरो अनिवार्य कर्तव्य हो।
46त्यसैले, हे वीर, म सूतपुत्रको मृत्युको विधान गर्नका लागि युद्ध गर्नेछु। महाबाहु भीम पहिल्यै द्रोणको सेनासँग भिडिसकेका छन्।"
47यसो भनेर राजा युधिष्ठिर आफ्नो प्रबल धनुष तान्दै र आफ्नो भयङ्कर शङ्ख बजाउँदै चाँडै नै कर्णतिर बढे।
48तब एक हजार रथ, तीन सय हात्ती, पाँच हजार अश्व तथा पाञ्चाल र प्रवादरकहरूसँग —
49शिखण्डी चाँडै नै राजाको पछिपछि लागे। तब दुन्दुभी बजाइए र शङ्ख फुकिए —
50ती पाञ्चाल र पाण्डवहरूद्वारा, जो युधिष्ठिरको अगिअगि हिँडिरहेका थिए। त्यसपछि महाबाहु वासुदेवले धनञ्जयलाई सम्बोधन गर्दै भने —
51"हेर! क्रोधको वशमा परी राजा युधिष्ठिर सूतपुत्रको वधको इच्छाले प्रेरित भई युद्धतिर बढ्दै छन्। यस सङ्ग्राममा तिमीले उनीमाथि पूरै भरोसा गर्नु उचित छैन।"
52यसो भनेर हृषीकेशले अश्वहरूलाई तिनको पूरा गतिमा हाँके र उनी त्यस राजाको पछि लागे, जो पहिल्यै धेरै अगाडि बढिसकेका थिए।
53त्यही क्षण परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई सूतपुत्रको वधको विधान गर्न वेगपूर्वक बढेको देखेर व्यास उनको समीप आए र शोकको अग्निमा जलिरहेका तथा जसको बुद्धि त्यसले धमिलो भइसकेको थियो, ती राजालाई यी वचन भने।
54व्यासले भने — हे राजन्, साँच्चै यो सौभाग्यको कुरा हो कि फाल्गुन अझै जीवित छन्, यद्यपि उनी युद्धमा कैयौँ पटक कर्णसँग भिडिसकेका छन्। कर्णले आफ्नो शक्ति सव्यसाचीको वधको विधान गर्नकै लागि सम्हालेर राखेको थियो।
55हे भरतश्रेष्ठ, साँच्चै यो सौभाग्य नै हो कि अहिलेसम्म जिष्णु कर्णसँग कुनै द्वन्द्वयुद्धमा उल्झेनन्। त्यस अवस्थामा तीमध्ये प्रत्येकले एकअर्कालाई ललकार्दै चारैतिर आफ्ना दिव्यास्त्र छोड्ने थिए।
56तब सूतपुत्रका अस्त्र अर्जुनका अस्त्रले नष्ट हुन्थे। तब, हे युधिष्ठिर, अत्यन्त व्यथित भई उसले निश्चय नै वासवले दिएको शक्ति अर्जुनमाथि छोडिदिन्थ्यो।
57हे भरतश्रेष्ठ, त्यस अवस्थामा तिमीमाथि एउटा भयङ्कर विपत्ति आइपर्ने थियो। हे मानप्रद, साँच्चै यो सौभाग्य नै हो कि त्यस (शक्ति)ले युद्धमा त्यो राक्षस मारियो।
58त्यस राक्षसको वध त स्वयं मृत्युले गरेको हो; वासवको त्यो घातक शक्ति त केवल निमित्त थियो। हे तात, तिम्रै कल्याणका लागि ऊ युद्धमा मारिएको हो।
59हे भरतश्रेष्ठ, क्रोधको वशमा नजाऊ र शोकमा आफ्नो मन नलगाऊ। हे युधिष्ठिर, यस संसारका सम्पूर्ण प्राणीको यही अन्त्य हो।
60हे भरतवंशी, आफ्ना भाइहरू तथा पृथ्वीका अन्य महात्मा शासकहरूसँग मिलेर तिमी कौरवहरूसँग युद्ध गर।
61पाँचौँ दिन यो पृथ्वी तिम्रो अधीनमा हुनेछ। हे पुरुषहरूमा अग्रगण्य, धर्मको चिन्तन गर।
62हे पाण्डुपुत्र, प्रसन्न हृदयले सधैँ अहिंसा, तप, दान, क्षमा र सत्यको आचरण गर। विजय सधैँ धर्मको पछिपछि हिँड्छ।" पाण्डुपुत्रलाई यसो भनेर व्यास त्यहीँको त्यहीँ अन्तर्धान भए। क्षमा र सत्यको आचरण गर, हे पाण्डुपुत्र। विजय सधैँ धर्मको पछिपछि हिँड्छ।" पाण्डुपुत्रलाई यसो भनेर व्यास त्यहीँको त्यहीँ अन्तर्धान भए।