घटोत्कच-वध पर्व — कृष्ण के वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 183
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच एकवीरवधे मोघा शक्तिः सूतात्मजे यदा। कस्मात् सर्वान् समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान्॥
2तस्मिन् हते हता हि स्युः सर्वे पाण्डवसृञ्जयाः। एकवीरवधे कस्माद् युद्धे न जयमादधे॥
3आहूतो न निवर्तेयमिति तस्य महाव्रतम्। स्वयं मार्गयितव्यः स सूतपुत्रेण फाल्गुनः॥
4ततो द्वैरथमानीय फाल्गुनं शक्रदत्तया। जघान न वृषः कस्मात् तन्ममाचक्ष्व संजय॥
5नूनं बुद्धिविहीनश्चाप्यसहायश्च ते सुतः। शत्रुभिर्व्यसितः पापः कथं नु स जयेदरीन्॥
6या ह्यस्य परमा शक्तिर्जयस्य च परायणम्। सा शक्तिर्वासुदेवेन व्यंसिता च घटोत्कचे॥
7कुणेर्यथा हस्तगतं ह्रियेत् फलं बलीयसा। तथा शक्तिरमोघा सा मोघीभूता घटोत्कचे॥
8स्तयोरभावे श्वपचस्य लाभ:। मन्ये विद्वन् वासुदेवस्य तद्वद् युद्धे लाभः कर्णहैडिम्बयोवै॥
9घटोत्कचो यदि हन्याद्धि कर्ण परोलाभः स भवेत् पाण्डवानाम्। वैकर्तनो वा यदि तं निहन्यात् तथापि कृत्यं शक्तिनाशात् कृतं स्यात्॥
10इति प्राज्ञः प्रज्ञयैतद् विचिन्त्य घटोत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे। अधातयद् वासुदेवो नृसिंहः प्रियं कुर्वन् पाण्डवानाहितं च॥
11संजय उवाच एतचिकीर्षित ज्ञात्वा कर्णस्य मधुसूदनः। नियोजयामास तदा द्वैरथे राक्षसेश्वरम्॥ घटोत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर्जनार्दनः। अमोघाया विघातार्थं राजन् दुर्मन्त्रिते तव॥
12तदैव कृतकार्या हि वयं स्याम कुरूद्वह। न रक्षेद् यदि कृष्णस्तं पार्थं कर्णान्महारणात्॥
13साश्वध्वजरथः संख्ये धृतराष्ट्र पतेद् भुवि। विना जनार्दनं पार्थो योगानीमीश्वरं प्रभूम्॥
14तैस्तैरुपायैर्बहुभी रक्ष्यमाणः च पार्थिवा जयत्यभिमुखः शत्रून् पार्थः कृष्णेन पालितः॥
15स विशेषात् त्वमोघायाः कृष्णोऽरक्षत पाण्डवम्। हन्यात् क्षिप्रं हि कौन्तेयं शक्तिर्वृक्षमिवाशनिः॥
16धृतराष्ट्र उवाच विरोधी च कुमन्त्री च प्राज्ञमानी ममात्मजः। यस्यैव समतिक्रान्तो वधोपायो जयं प्रति॥
17स वा कर्णो महाबुद्धिः सर्वशस्त्रभृतां वरः। न मुक्तवान् कथं सूत ताममोघां धनंजये। १८॥
18तवापि समतिक्रान्तमेतद् गावल्गणे कथम्। एतमर्थं महाबुद्धे यत् त्वया नावबोधितः॥
19संजय उवाच दुर्योधनस्य शकुनेर्मम दुःशासनस्य च। रात्रौ रात्रौ भवत्येषा नित्यमेव समर्थना॥
20श्वः सर्वसैन्यान्युत्सृज्य जहि कर्ण धनंजयम्। प्रेष्यवत् पाण्डुपञ्चालानुपभोक्ष्यामहे ततः॥
21अथवा निहते पार्थं पाण्डवान्यतमं ततः। स्थापयेद् यदि वार्ष्णेयस्तस्मात्कृष्णो हि हन्यताम्॥२२
22कृष्णो हि मूलं पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोद्गतः। शाखा इवेतरे पार्थाः पञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः॥
23कृष्णाश्रयाः कृष्णबलाः कृष्णनाथाश्च पाण्डवाः। कृष्णः परायणं चैषां ज्योतिषामिव चन्द्रमाः॥
24तस्मात् पर्णानि शाखाश्च स्कन्धं चोत्सृज्य सूतज। कृष्णं हि विद्धि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा॥
25हन्याद् यदि हि दाशार्ह कर्णो यादवनन्दनम्। कृत्स्ना वसुमती राजन् वशे तस्य न संशयः॥
26यदि हि स निहतः शयीत भूमौ यदुकुलपाण्डवनन्दनो महात्मा। ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा सगिरिसमुद्रवना वशं व्रजेत॥
27सा तु बुद्धिः कृताप्येवं जाग्रति त्रिदशेश्वरे। अप्रमेये हृषीकेशे युद्धकालेऽप्यमुह्यत॥
28अर्जुनं चापि राधेयात् सदा रक्षति केशवः। न ह्येनमैच्छत् प्रमुखे सौतेः स्थापयितुं रणे॥
29अन्यांश्चस्मै रथोदारानुपास्थापयदच्युतः। अमोघां तां कथं शक्तिं मोघां कुर्यामिति प्रभो॥
30यश्चैवं रक्षते पार्थं कर्णात् कृष्णो महामनाः। आत्मानं स कथं राजन् न रक्षेत् पुरुषोत्तमः॥
31परिचिन्त्य तु पश्यामि चक्रायुधमरिंदमम्। न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु यो जयेत जनार्दनम्॥
32ततः कृष्णं महाबाहुं सात्यकिः सत्यविक्रमः। पप्रच्छ रथशार्दूल: कर्णं प्रति महारथः॥
33अयं च प्रत्ययः कर्णे शक्तिशामितविक्रमा। किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फाल्गुने तु सा॥
34श्रीवासुदेव उवाच दुःशासनश्च कर्णश्च शकुनिश्च ससैन्धवः। सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः॥
35कर्ण कर्ण महेष्वास रणेऽमितपराक्रम। नान्यस्य शक्तिरेषा ते मोक्तव्या जयतां वर॥
36ऋते महारथात् कर्ण कुन्तीपुत्राद् धनंजयात्। स हि तेषामतियशा देवानामिव वासवः॥
37तस्मिन् विनिहते पार्थे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह। भविष्यन्ति गतात्मानः सुरा इव निरग्नयः॥
38तथेति च प्रतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुङ्गव। हृदि नित्यं च कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः॥
39अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधां वर। ततो नावासृजच्छक्तिं पाण्डवे श्वेतवाहने॥
40फाल्गुनस्य हि सा मृत्युरिति चिन्तयतोऽनिशम्। न निद्रा न च मे हर्षो मनसोऽस्ति युधां वर॥
41घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुङ्गव। मृत्योरास्यान्तरान्मुक्तं पश्याम्यद्य धनंजयम्॥
42न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा। न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुराहवे॥
43त्रैलोक्यराज्याद् यत् किंचिद् भवेदन्यत् सुदुलभम्। नेच्छेयं सात्वताहं तद् विना पार्थं धनंजयम्॥
44अतः प्रहर्षः सुमहान् युयुधानाद्य मेऽभवत्। मृतं प्रत्यागतमिव दृष्ट्वा पार्थं धनंजयम्॥
45अतश्च प्रहितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः। न ह्यन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं प्रबाधितुम्॥
46संजय उवाच इति सात्यकये प्राह तदा देवकिनन्दनः। धनंजयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः॥
47संजय उवाच इति सात्यकये प्राह तदा देवकिनन्दनः। धनंजयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said If Suta's son had possessed such a Sakti as was sure to slay one hero, why then excepting all others, did he not hurl it at Pritha's son Arjuna.
2Had Arjuna been slain by that Sakti, then all the Srinjayas and Pandavas also would have be slain. Indeed, if Phalguna could have been slain, then victory certainly would have been ours.
3"Challenged, I would never turn back" even this was the vow taken by Arjuna. The son of Suta should therefore have summoned Arjuna in battle.
4Tell me, O Sanjaya, why then Vrisha, summoning Arjuna to a single combat, did not slay the latter by means of the Sakti given him by Indra.
5Surely my son is a fool and has not good counsellors also to guide him; that wretch is ever outwitted by the foe, how then can be hope to obtain victory over them?
6That Sakti which was such a powerful weapon and on which rested his hopes of victory, also even that Sakti had been made futile by Vasudeva's son through Ghatotkacha.
7As a fruit is snatched away from the hands of a cripple with withered arms by a powerful man, even so had that mortal Sakti, of Karna, been made futile by Krishna, through Ghatotkacha.
8Just as in a battle between a boar and a dog, the huntsman is the party to forfeit when either is slain, so, I think, O intelligent one, Vasudeva's son is to be party benefitted in that battle between Karna and Hidimva's son.
9"If Ghatotkacha slays Karna in battle the Pandavas will be greatly benefitted; on the other hand, if Karna slay Ghatotkacha in battle there will be a great gain to the Pandavas because then Karna's Sakti will be useless."
10Thinking in this way and for doing what was agreeable to the Pandavas that foremost of men Vasudeva, endued with great wisdom, had caused Ghatotkacha to be slain by Karna in battle.
11Sanjaya said Knowing perfectly well what Karna desired to do, the slayer of Madhu, the mighty armed Janaradana, O monarch ordered the foremost of the Rakshasas, viz., Ghatotkacha of puissant might to engage in a duel with Karna for rendering, O king, the latter's death-dealing Sakti fruitless. All this, O monarch, is the outcome of your wicked policy.
12Operpetuator of Kuru's race, we could then have surely been successful had not Karna.
13O Dhritarashtra, Partha, with his horse, charioteer and standard, would have been completely destroyed in battle, had he been deprived of the aid of Jannardana, that lord of all yoga prowess.
14Protected with various means and always defended by Krishna, Partha ever defeats his foes, encountering them.
15Indeed, it was Krishna that rescued Pritha's son from that death dealing Sakti otherwise that weapon would have quickly consumed the son of Kunti like the bolt of Heaven destroying a tree.
16Dhritarashtra said My son in quarrelsome; his counsellors are so many fools. He is proud of his wisdom. He has thus overlooked the certain means that have given him victory.
17Why, O Suta, did not Karna of high intelligence that foremost of all wielders of weapons discharge that fatal Sakti at Dhananjaya?
18Why, O Gavalgani's son, did you too forget this great object, since endued as you are with great intelligence, you did not remind Karna?
19Sanjaya said Indeed, every night, O monarch, this used to form the subject of deliberation among Duryodhana, Sakuni, Dushasana and myself.
20O Karna, leaving alone the rest of the warriors do you slay Dhananjaya. After that we shall lord over the Panchalas and the Pandavas as if they were mere slaves.
21Or it may be that upon the fall of Pritha's son, he, of Vrishni's race, will appoint another among the Pandavas to act as the leader of them. Therefore let Krishna be slain.
22Krishna is the root of the Pandavas, Partha is their risen trunk. The other sons of Pritha and the Panchalas are like their branches and leaves respectively.
23The Pandavas have Krishna for their shelter, Krishna for their strength and Krishna for their leader. Krishna is their main support like the moon of the constellations.
24Therefore, O son of Suta, leave alone the leaves, the branches and the trunk of the Pandava tree. Know Krishna to be its root, ever and every where.
25(Thus indeed did we then speak to Karna). Had he slain the scion of the Dasharha race, that delighter of the Yadavas and in that case, the whole earth, O monarch, would certainly have come under your sway.
26If that illustrious delighter, of the Yadu race and of the Pandavas, had lain prostrate on the field being slain in battle then, O ruler of men, this earth certainly would have fallen under your sway together with all her mountains, forests and seas.
27We rose every morning with this resolution regarding that lord of the celestials, viz., Hrishikesha of infinite prowess. But at the time of battle we forgot our resolution.
28Keshava ever defends Kunti's son Arjuna. He never allowed Arjuna to expose himself before Suta's son in battle.
29That undeteriorating one even made other foremost of car-ivarriors confront Karna, thinking how that fatal Sakti of ours might be rendered futile by us, O master.
30When again the illustrious Krishna protected Pritha's son in this manner, why, O king, would not that foremost of kings protect his own self?
31Upon mature thought, I see that there is no person in the three worlds who is able to defeat that subduer of foe viz., Janaraddana, that hero bearing the discus in hand.
32Sanjaya said That foremost of car-warrior viz., Satyaki of prowess incapable of being baffled, asked
33O Janardana, it had been Karna's firm resolve that he would hurl that dart of infinite energy at Phalguna. Why then did he not hurt if at him actually.
34Vasudeva said Dushasana, Karna, Sakuni the ruler of the Sindhus with Duryodhana at their head, had frequently held consultation about this subject.
35They used to say to Karna, "Oh Karna, oh mighty bowman, O you of infinite prowess in battle, you should not hurl this Sakti at any one close, O foremost of all victorious combatants.
36Except the mighty car-warrior Partha, that son of Kunti who had conquered the lord of wealth himself. Like Vasava among the Gods, he is the most illustrious among the Pandavas.
37Upon his slaughter, the rest of the Pandavas and the Srinjayas will be heartless like the god deprived of the fire in his mouth."
38Karna having agreed, saying let it be so, O foremost of the Shinis, the slaughter of the wielder of the Gandiva bow was ever the ruling through in Karna's mind.
39O foremost of warriors, it was I who confounded the son of Radha, in consequence whereof he did not hurl that Satki at the son of Pandu owning white steeds.
40O foremost of warriors, as long as I did not succeed in nullifying that means of Arjuna's death, I enjoyed neither sleep nor joy.
41Beholding that dart therefore rendered fruitless through Ghatotkacha, O foremost of the Shinis, I consider Phalguna to be almost saved from the jaws of Death.
42Neither my father nor my mother nor yourself, nor my brother, nor even my life, is so worthy of my protection as is Vibhatsu in battle.
43If there by anything more precious that the sovereignty of the three worlds, even that I do not want to have at the cost of Dhananjaya the son of Pritha.
44Therefore, O Yuyudhana, a great joy has taken possession of myself today, in as much as I look upon Pritha's son as returned from the dead.
45For this reason also was the Rakshasa dispatched by me to meet Karna. No one else couid have checked the latter in this nocturnal fight.
46Sanjaya said Then the son of Devaki did thus speak to Satyaki, he who devoted to Dhananjaya's good and to what was agreeable to him. was ever couid have checked the latter in this nocturnal fight.
47Sanjaya said Then the son of Devaki did thus speak to Satyaki, he who devoted to Dhananjaya's good and to what was agreeable to him. was ever
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — यदि सूतपुत्र के पास ऐसी शक्ति थी, जो एक वीर का वध निश्चित रूप से कर देती, तो फिर उसने अन्य सबको छोड़कर उसे पृथा के पुत्र अर्जुन पर क्यों नहीं फेंका?
2यदि उस शक्ति से अर्जुन मारे जाते, तो समस्त सृञ्जय और पाण्डव भी मारे जाते। सचमुच यदि फाल्गुन मारा जा सकता, तो विजय निश्चय ही हमारी होती।
3"ललकारे जाने पर मैं कभी पीछे नहीं हटूँगा" — यही अर्जुन की प्रतिज्ञा थी। इसलिए सूतपुत्र को अर्जुन को युद्ध में ललकारना चाहिए था।
4हे सञ्जय, मुझे बताओ कि फिर वृष ने अर्जुन को द्वन्द्वयुद्ध के लिए ललकारकर इन्द्र द्वारा दी गई उस शक्ति से उसका वध क्यों नहीं किया?
5निश्चय ही मेरा पुत्र मूर्ख है और उसे मार्ग दिखाने वाले अच्छे मन्त्री भी नहीं हैं; वह अभागा सदा शत्रु से मात खा जाता है — फिर वह उन पर विजय पाने की आशा कैसे कर सकता है?
6वह शक्ति, जो इतना प्रबल अस्त्र थी और जिस पर उसकी विजय की आशाएँ टिकी थीं — वह शक्ति भी वासुदेव के पुत्र ने घटोत्कच के माध्यम से व्यर्थ करा दी।
7जैसे सूखी भुजाओं वाले किसी अपाहिज के हाथ से कोई बलवान् पुरुष फल छीन ले, वैसे ही कृष्ण ने घटोत्कच के माध्यम से कर्ण की उस मर्त्यनाशिनी शक्ति को व्यर्थ करा दिया।
8जैसे सूअर और कुत्ते के युद्ध में, इनमें से कोई भी मारा जाए, लाभ व्याध को ही होता है — वैसे ही, हे बुद्धिमान्, मैं समझता हूँ कि कर्ण और हिडिम्बा के पुत्र के उस युद्ध में लाभ पाने वाला पक्ष वासुदेव का पुत्र ही था।
9"यदि घटोत्कच युद्ध में कर्ण का वध कर देगा, तो पाण्डवों को महान् लाभ होगा; दूसरी ओर यदि कर्ण युद्ध में घटोत्कच का वध कर देगा, तो भी पाण्डवों को महान् लाभ होगा, क्योंकि तब कर्ण की शक्ति व्यर्थ हो जाएगी।"
10इस प्रकार सोचकर और पाण्डवों को प्रिय लगने वाला कार्य करने के लिए महान् बुद्धि से सम्पन्न पुरुषों में अग्रगण्य वासुदेव ने युद्ध में घटोत्कच का वध कर्ण से करवा दिया।
11सञ्जय ने कहा — कर्ण क्या करना चाहते थे, यह भलीभाँति जानकर मधुसूदन महाबाहु जनार्दन ने, हे राजन्, राक्षसों में अग्रगण्य उस पराक्रमी घटोत्कच को कर्ण से द्वन्द्व करने का आदेश दिया, ताकि, हे राजन्, कर्ण की उस मृत्युदायिनी शक्ति को निष्फल किया जा सके। हे राजन्, यह सब आपकी कुनीति का ही परिणाम है।
12हे कुरुवंश के प्रवर्धक, यदि कर्ण ने (वैसा) न किया होता, तो हम तब निश्चय ही सफल हो जाते।
13हे धृतराष्ट्र, यदि पार्थ को समस्त योगशक्ति के स्वामी जनार्दन की सहायता न मिली होती, तो वे अपने अश्वों, सारथि और ध्वजा सहित युद्ध में पूर्णतः नष्ट हो चुके होते।
14नाना उपायों से रक्षित और सदा कृष्ण द्वारा सँभाले गए पार्थ अपने शत्रुओं से भिड़कर सदा उन्हें परास्त करते हैं।
15सचमुच कृष्ण ने ही पृथा के पुत्र को उस मृत्युदायिनी शक्ति से बचाया; अन्यथा वह अस्त्र कुन्ती के पुत्र को शीघ्र ही उसी प्रकार भस्म कर देता, जैसे स्वर्ग का वज्र किसी वृक्ष को नष्ट कर देता है।
16धृतराष्ट्र ने कहा — मेरा पुत्र कलहप्रिय है; उसके मन्त्री इतने सारे मूर्ख हैं। वह अपनी बुद्धि पर गर्व करता है। इस प्रकार उसने उन निश्चित उपायों की अवहेलना कर दी, जो उसे विजय दिला सकते थे।
17हे सूत, महाबुद्धिमान् और समस्त अस्त्रधारियों में अग्रगण्य कर्ण ने वह घातक शक्ति धनञ्जय पर क्यों नहीं छोड़ी?
18हे गवल्गण के पुत्र, तुम भी इस महान् प्रयोजन को क्यों भूल गए — क्योंकि महान् बुद्धि से सम्पन्न होते हुए भी तुमने कर्ण को इसका स्मरण नहीं कराया?
19सञ्जय ने कहा — हे राजन्, सचमुच प्रति रात्रि दुर्योधन, शकुनि, दुःशासन और मेरे बीच यही विचार-विमर्श का विषय रहा करता था।
20"हे कर्ण, शेष योद्धाओं को छोड़कर तुम धनञ्जय का वध करो। उसके पश्चात् हम पाञ्चालों और पाण्डवों पर ऐसे स्वामित्व करेंगे, मानो वे केवल दास हों।
21अथवा ऐसा भी हो सकता है कि पृथा के पुत्र के गिरने पर वृष्णिवंशी (कृष्ण) पाण्डवों में से किसी और को उनका नायक नियुक्त कर दें। इसलिए कृष्ण का ही वध कर दिया जाए।
22कृष्ण पाण्डवों की जड़ हैं, पार्थ उनका उठा हुआ तना है। पृथा के अन्य पुत्र और पाञ्चाल क्रमशः उनकी शाखाएँ और पत्ते हैं।
23पाण्डवों के लिए कृष्ण ही आश्रय हैं, कृष्ण ही बल हैं और कृष्ण ही नायक हैं। जैसे नक्षत्रों का चन्द्रमा, वैसे ही कृष्ण उनका मुख्य आधार हैं।
24इसलिए, हे सूतपुत्र, पाण्डवरूपी वृक्ष के पत्तों, शाखाओं और तने को छोड़ दो। जान लो कि सदा और सर्वत्र कृष्ण ही उसकी जड़ हैं।"
25(सचमुच हमने तब कर्ण से ऐसा ही कहा था।) यदि उसने यादवों को आनन्द देने वाले दशार्ह वंश के उस वंशज का वध कर दिया होता, तो, हे राजन्, सारी पृथ्वी निश्चय ही आपके अधीन आ जाती।
26यदि यदुवंश और पाण्डवों को आनन्द देने वाले वे यशस्वी युद्ध में मारे जाकर रणभूमि पर पड़े होते, तो, हे मनुष्यों के शासक, यह पृथ्वी अपने समस्त पर्वतों, वनों और समुद्रों सहित निश्चय ही आपके अधीन हो जाती।
27हम प्रति प्रातःकाल देवताओं के उन स्वामी — अर्थात् अनन्त पराक्रमी हृषीकेश — के विषय में यही सङ्कल्प लेकर उठते थे। किन्तु युद्ध के समय हम अपना सङ्कल्प भूल जाते थे।
28केशव सदा कुन्ती के पुत्र अर्जुन की रक्षा करते हैं। उन्होंने अर्जुन को कभी युद्ध में सूतपुत्र के सम्मुख नहीं आने दिया।
29हे स्वामी, उन अविनाशी ने अन्य महारथियों को ही कर्ण के सम्मुख भिड़ाया, यह सोचते हुए कि (कर्ण की) वह घातक शक्ति किस प्रकार व्यर्थ की जा सके।
30जब यशस्वी कृष्ण इस प्रकार पृथा के पुत्र की रक्षा करते हैं, तो, हे राजन्, राजाओं में अग्रगण्य वे अपनी रक्षा क्यों न करते?
31गम्भीरता से विचार करने पर मुझे तीनों लोकों में ऐसा कोई नहीं दिखता, जो हाथ में चक्र धारण किए उन शत्रुदमन वीर जनार्दन को हरा सके।
32सञ्जय ने कहा — तब महारथियों में अग्रगण्य, जिनका पराक्रम कभी विफल नहीं होता, उन सात्यकि ने पूछा —
33"हे जनार्दन, कर्ण का यह दृढ़ सङ्कल्प था कि वह अनन्त तेज वाली उस शक्ति को फाल्गुन पर छोड़ेगा। फिर उसने वास्तव में उसे उन पर क्यों नहीं छोड़ा?"
34वासुदेव ने कहा — दुर्योधन के नेतृत्व में दुःशासन, कर्ण, शकुनि और सिन्धुराज ने इस विषय पर बार-बार परामर्श किया था।
35वे कर्ण से कहा करते थे — "हे कर्ण, हे महाधनुर्धर, हे युद्ध में अनन्त पराक्रम वाले, हे समस्त विजयी योद्धाओं में अग्रगण्य, तुम्हें यह शक्ति और किसी पर नहीं छोड़नी चाहिए —
36केवल महारथी पार्थ को छोड़कर, कुन्ती के उस पुत्र को छोड़कर, जिसने स्वयं धनपति (कुबेर) को जीत लिया था। जैसे देवताओं में वासव, वैसे ही वह पाण्डवों में सबसे अधिक यशस्वी है।
37उसके वध पर शेष पाण्डव और सृञ्जय उस देवता के समान निस्तेज हो जाएँगे, जिसके मुख से अग्नि छीन ली गई हो।"
38हे शिनिश्रेष्ठ, कर्ण ने "ऐसा ही हो" कहकर सहमति दे दी थी, और गाण्डीवधारी का वध ही सदा कर्ण के मन पर छाया रहने वाला विचार बना रहा।
39हे योद्धाओं में अग्रगण्य, मैंने ही राधा के पुत्र को भ्रमित किया, जिसके कारण उसने वह शक्ति श्वेत अश्वों वाले पाण्डुपुत्र पर नहीं छोड़ी।
40हे योद्धाओं में अग्रगण्य, जब तक मैं अर्जुन की मृत्यु के उस साधन को निष्फल करने में सफल नहीं हुआ, तब तक मुझे न नींद मिली और न आनन्द।
41इसलिए, हे शिनिश्रेष्ठ, उस शक्ति को घटोत्कच के माध्यम से व्यर्थ हुआ देखकर मैं फाल्गुन को मृत्यु के मुख से लगभग बचा हुआ मानता हूँ।
42न मेरे पिता, न मेरी माता, न तुम, न मेरा भाई और न मेरा अपना जीवन ही मेरे लिए उतनी रक्षा के योग्य है, जितना युद्ध में विभत्सु।
43यदि तीनों लोकों के राज्य से भी बढ़कर कोई वस्तु हो, तो वह भी मैं पृथा के पुत्र धनञ्जय की कीमत पर नहीं चाहता।
44इसलिए, हे युयुधान, आज मुझ पर महान् हर्ष छा गया है, क्योंकि मैं पृथा के पुत्र को मृत्यु से लौटा हुआ मानता हूँ।
45इसी कारण मैंने उस राक्षस को कर्ण का सामना करने भेजा था। इस रात्रियुद्ध में और कोई भी कर्ण को रोक न सकता था।
46सञ्जय ने कहा — तब देवकी के पुत्र ने सात्यकि से इस प्रकार कहा — वे, जो सदा धनञ्जय के हित में और उन्हें प्रिय लगने वाले कार्यों में लगे रहते थे।
47सञ्जय ने कहा — तब देवकी के पुत्र ने सात्यकि से इस प्रकार कहा — वे, जो सदा धनञ्जय के हित में और उन्हें प्रिय लगने वाले कार्यों में लगे रहते थे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — यदि सूतपुत्रसँग यस्तो शक्ति थियो, जसले एउटा वीरको वध निश्चित रूपले गरिदिन्थ्यो भने, अनि उसले अरू सबैलाई छाडेर त्यो पृथाका पुत्र अर्जुनमाथि किन फ्याँकेन?
2यदि त्यस शक्तिले अर्जुन मारिन्थे भने, सम्पूर्ण सृञ्जय र पाण्डव पनि मारिन्थे। साँच्चै यदि फाल्गुन मारिन सक्थे भने, विजय निश्चय नै हाम्रो हुन्थ्यो।
3"ललकारिएपछि म कहिल्यै पछि हट्नेछैनँ" — यही अर्जुनको प्रतिज्ञा थियो। त्यसैले सूतपुत्रले अर्जुनलाई युद्धमा ललकार्नुपर्थ्यो।
4हे सञ्जय, मलाई बताऊ कि अनि वृषले अर्जुनलाई द्वन्द्वयुद्धका लागि ललकारेर इन्द्रले दिएको त्यस शक्तिले उसको वध किन गरेन?
5निश्चय नै मेरो पुत्र मूर्ख छ र उसलाई मार्ग देखाउने असल मन्त्री पनि छैनन्; त्यो अभागी सधैँ शत्रुबाट मात खान्छ — अनि उसले तिनीहरूमाथि विजय पाउने आशा कसरी गर्न सक्छ?
6त्यो शक्ति, जो यति प्रबल अस्त्र थियो र जसमाथि उसका विजयका आशा टिकेका थिए — त्यो शक्ति पनि वासुदेवका पुत्रले घटोत्कचमार्फत व्यर्थ पारिदिए।
7जसरी सुकेका पाखुरा भएको कुनै अपाङ्गको हातबाट कुनै बलवान् पुरुषले फल खोस्दछ, त्यसरी नै कृष्णले घटोत्कचमार्फत कर्णको त्यस मर्त्यनाशिनी शक्तिलाई व्यर्थ पारिदिए।
8जसरी बँदेल र कुकुरको युद्धमा, तीमध्ये जो मारिए पनि, लाभ व्याधलाई नै हुन्छ — त्यसरी नै, हे बुद्धिमान्, म ठान्दछु कि कर्ण र हिडिम्बाका पुत्रको त्यस युद्धमा लाभ पाउने पक्ष वासुदेवका पुत्र नै थिए।
9"यदि घटोत्कचले युद्धमा कर्णको वध गर्नेछ भने, पाण्डवहरूलाई महान् लाभ हुनेछ; अर्कोतिर यदि कर्णले युद्धमा घटोत्कचको वध गर्नेछ भने पनि पाण्डवहरूलाई महान् लाभ हुनेछ, किनभने तब कर्णको शक्ति व्यर्थ हुनेछ।"
10यसरी सोचेर र पाण्डवहरूलाई प्रिय लाग्ने कार्य गर्नका लागि महान् बुद्धिले सम्पन्न पुरुषहरूमा अग्रगण्य वासुदेवले युद्धमा घटोत्कचको वध कर्णबाट गराइदिए।
11सञ्जयले भने — कर्णले के गर्न चाहन्थे, यो राम्ररी जानेर मधुसूदन महाबाहु जनार्दनले, हे राजन्, राक्षसहरूमा अग्रगण्य ती पराक्रमी घटोत्कचलाई कर्णसँग द्वन्द्व गर्ने आदेश दिए, ताकि, हे राजन्, कर्णको त्यस मृत्युदायिनी शक्तिलाई निष्फल पार्न सकियोस्। हे राजन्, यो सबै तपाईंकै कुनीतिको परिणाम हो।
12हे कुरुवंशका प्रवर्धक, यदि कर्णले (त्यसो) नगरेका भए, हामी तब निश्चय नै सफल हुने थियौँ।
13हे धृतराष्ट्र, यदि पार्थलाई सम्पूर्ण योगशक्तिका स्वामी जनार्दनको सहायता नमिलेको भए, उनी आफ्ना अश्व, सारथि र ध्वजासहित युद्धमा पूर्ण रूपमा नष्ट भइसक्थे।
14नाना उपायले रक्षित र सधैँ कृष्णले सम्हालेका पार्थले आफ्ना शत्रुहरूसँग भिडेर सधैँ तिनलाई परास्त गर्छन्।
15साँच्चै कृष्णले नै पृथाका पुत्रलाई त्यस मृत्युदायिनी शक्तिबाट बचाए; अन्यथा त्यस अस्त्रले कुन्तीका पुत्रलाई चाँडै नै त्यसरी नै भस्म पारिदिन्थ्यो, जसरी स्वर्गको वज्रले कुनै रूखलाई नष्ट पार्दछ।
16धृतराष्ट्रले भने — मेरो पुत्र कलहप्रिय छ; उसका मन्त्री यति धेरै मूर्ख छन्। ऊ आफ्नो बुद्धिमाथि घमण्ड गर्दछ। यसरी उसले ती निश्चित उपायको अवहेलना गर्यो, जसले उसलाई विजय दिलाउन सक्थे।
17हे सूत, महाबुद्धिमान् र सम्पूर्ण अस्त्रधारीमा अग्रगण्य कर्णले त्यो घातक शक्ति धनञ्जयमाथि किन छोडेनन्?
18हे गवल्गणका पुत्र, तिमी पनि यस महान् प्रयोजनलाई किन बिर्सियौ — किनभने महान् बुद्धिले सम्पन्न भएर पनि तिमीले कर्णलाई यसको सम्झना गराएनौ?
19सञ्जयले भने — हे राजन्, साँच्चै हरेक रात दुर्योधन, शकुनि, दुःशासन र मबीच यही विचारविमर्शको विषय रहन्थ्यो।
20"हे कर्ण, बाँकी योद्धाहरूलाई छाडेर तिमी धनञ्जयको वध गर। त्यसपछि हामी पाञ्चाल र पाण्डवहरूमाथि यसरी स्वामित्व गर्नेछौँ, मानौँ तिनीहरू केवल दास हुन्।
21अथवा यस्तो पनि हुन सक्छ कि पृथाका पुत्र ढलेपछि वृष्णिवंशी (कृष्ण)ले पाण्डवहरूमध्ये अरू कसैलाई तिनको नायक नियुक्त गरिदेऊन्। त्यसैले कृष्णकै वध गरियोस्।
22कृष्ण पाण्डवहरूको जरा हुन्, पार्थ तिनको उठेको फेद हो। पृथाका अन्य पुत्र र पाञ्चालहरू क्रमशः तिनका हाँगा र पात हुन्।
23पाण्डवहरूका लागि कृष्ण नै आश्रय हुन्, कृष्ण नै बल हुन् र कृष्ण नै नायक हुन्। जसरी नक्षत्रहरूको चन्द्रमा, त्यसरी नै कृष्ण तिनको मुख्य आधार हुन्।
24त्यसैले, हे सूतपुत्र, पाण्डवरूपी रूखका पात, हाँगा र फेदलाई छाडिदेऊ। जान कि सधैँ र सर्वत्र कृष्ण नै त्यसको जरा हुन्।"
25(साँच्चै हामीले तब कर्णलाई यसै भनेका थियौँ।) यदि उसले यादवहरूलाई आनन्द दिने दशार्ह वंशका ती वंशजको वध गरेको भए, हे राजन्, सारा पृथ्वी निश्चय नै तपाईंको अधीनमा आउने थियो।
26यदि यदुवंश र पाण्डवहरूलाई आनन्द दिने ती यशस्वी युद्धमा मारिएर रणभूमिमा पल्टिएका भए, हे मानिसका शासक, यो पृथ्वी आफ्ना सम्पूर्ण पर्वत, वन र समुद्रसहित निश्चय नै तपाईंको अधीनमा हुने थियो।
27हामी हरेक बिहान देवताहरूका ती स्वामी — अर्थात् अनन्त पराक्रमी हृषीकेश — का विषयमा यही सङ्कल्प लिएर उठ्थ्यौँ। तर युद्धको समयमा हामी आफ्नो सङ्कल्प बिर्सन्थ्यौँ।
28केशवले सधैँ कुन्तीका पुत्र अर्जुनको रक्षा गर्छन्। उनले अर्जुनलाई कहिल्यै युद्धमा सूतपुत्रको सामु आउन दिएनन्।
29हे स्वामी, ती अविनाशीले अन्य महारथीहरूलाई नै कर्णको सामु भिडाए, यो सोच्दै कि (कर्णको) त्यो घातक शक्ति कसरी व्यर्थ पार्न सकियोस्।
30जब यशस्वी कृष्णले यसरी पृथाका पुत्रको रक्षा गर्छन्, अनि, हे राजन्, राजाहरूमा अग्रगण्य उनले आफ्नो रक्षा किन नगर्थे?
31गम्भीर रूपमा विचार गर्दा मलाई तीनै लोकमा यस्तो कोही देखिँदैन, जसले हातमा चक्र धारण गरेका ती शत्रुदमन वीर जनार्दनलाई हराउन सकोस्।
32सञ्जयले भने — तब महारथीहरूमा अग्रगण्य, जसको पराक्रम कहिल्यै विफल हुँदैन, ती सात्यकिले सोधे —
33"हे जनार्दन, कर्णको यो दृढ सङ्कल्प थियो कि उसले अनन्त तेज भएको त्यो शक्ति फाल्गुनमाथि छोड्नेछ। अनि उसले वास्तवमा त्यो उनीमाथि किन छोडेन?"
34वासुदेवले भने — दुर्योधनको नेतृत्वमा दुःशासन, कर्ण, शकुनि र सिन्धुराजले यस विषयमा बारम्बार परामर्श गरेका थिए।
35तिनीहरूले कर्णलाई भन्ने गर्थे — "हे कर्ण, हे महाधनुर्धर, हे युद्धमा अनन्त पराक्रम भएका, हे सम्पूर्ण विजयी योद्धाहरूमा अग्रगण्य, तिमीले यो शक्ति अरू कसैमाथि छोड्नुहुँदैन —
36केवल महारथी पार्थबाहेक, कुन्तीका ती पुत्रबाहेक, जसले स्वयं धनपति (कुबेर)लाई जितेका थिए। जसरी देवताहरूमा वासव, त्यसरी नै उनी पाण्डवहरूमा सबभन्दा बढी यशस्वी छन्।
37उनको वध भएपछि बाँकी पाण्डव र सृञ्जयहरू त्यस देवताजस्तै निस्तेज हुनेछन्, जसको मुखबाट अग्नि खोसिएको होस्।"
38हे शिनिश्रेष्ठ, कर्णले "त्यसै होस्" भनेर सहमति दिएका थिए, र गाण्डीवधारीको वध नै सधैँ कर्णको मनमा छाइरहने विचार बनिरह्यो।
39हे योद्धाहरूमा अग्रगण्य, मैले नै राधाका पुत्रलाई भ्रमित पारेँ, जसका कारण उसले त्यो शक्ति सेता अश्व भएका पाण्डुपुत्रमाथि छोडेन।
40हे योद्धाहरूमा अग्रगण्य, जबसम्म म अर्जुनको मृत्युको त्यस साधनलाई निष्फल पार्न सफल भइनँ, तबसम्म मलाई न निद्रा मिल्यो न आनन्द।
41त्यसैले, हे शिनिश्रेष्ठ, त्यस शक्तिलाई घटोत्कचमार्फत व्यर्थ भएको देखेर म फाल्गुनलाई मृत्युको मुखबाट लगभग बचेको ठान्दछु।
42न मेरा पिता, न मेरी आमा, न तिमी, न मेरो भाइ र न मेरो आफ्नै जीवन नै मेरा लागि त्यति रक्षायोग्य छ, जति युद्धमा विभत्सु।
43यदि तीनै लोकको राज्यभन्दा पनि बढी कुनै वस्तु छ भने, त्यो पनि म पृथाका पुत्र धनञ्जयको मूल्यमा चाहन्नँ।
44त्यसैले, हे युयुधान, आज ममाथि महान् हर्ष छाएको छ, किनभने म पृथाका पुत्रलाई मृत्युबाट फर्केको ठान्दछु।
45यसै कारण मैले त्यस राक्षसलाई कर्णको सामना गर्न पठाएको थिएँ। यस रात्रियुद्धमा अरू कसैले पनि कर्णलाई रोक्न सक्दैनथ्यो।
46सञ्जयले भने — तब देवकीका पुत्रले सात्यकिलाई यसरी भने — उनी, जो सधैँ धनञ्जयको हितमा र उनलाई प्रिय लाग्ने कार्यमा लागिरहन्थे।
47सञ्जयले भने — तब देवकीका पुत्रले सात्यकिलाई यसरी भने — उनी, जो सधैँ धनञ्जयको हितमा र उनलाई प्रिय लाग्ने कार्यमा लागिरहन्थे।