संशप्तक-वध पर्व — धनञ्जय का प्रस्थान
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 17
संस्कृत
1संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशाम्पते। यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः॥
2कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत्॥
3उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजये। शक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः॥
4इति तद् वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे। मा विशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ॥
5अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहने। तत एष्यति मे राजन् वशमेष युधिष्ठिरः॥
6कश्चिदाहूय तं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु। तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन॥
7एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नुप। ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः॥
8अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम्। मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्॥
9एवं तेऽहं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः॥ यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः। अथापयाति संग्रामाद् विजयात् तद् विशिष्यते॥
10संजय उवाच द्रोणस्य तद् वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा। भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्॥
11वयं विनिकृता राजन् तदा गाण्डीवधन्वना। अनाग:स्वपि चागस्तत् कृतमस्मासु तेन वै॥
12ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान्। क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशि॥
13स नो दिष्ट्यास्त्रसमपन्नश्चक्षुर्विषयमागतः। कर्तारः स्म वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृद्गतम्॥
14भवतश्च प्रियं यत् स्यादस्माकं च यशस्करम्। वयमेनं हनिष्यामो निकृश्यायोधनाद् बहिः॥
15अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताऽथ वा पुनः। सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति॥
16एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत। सत्यव्रतश्च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च॥ सहिता भ्रातरः पञ्च स्थानामयुतेन च। न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे॥
17मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः। सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः॥ मावेल्लकैललित्यैश्च सहितो मद्रकैरपि। रथानामयुतेनैव सोऽगमद् भ्रातृभिः सह॥
18नानाजनपदेभ्यश्च स्थानामयुतं पुनः। समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्॥
19ततो ज्वलनमान→ हुत्वा सर्वे पृथक् पृथक्। जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च॥
20ते च बद्धतनुत्राणा धृताक्ताः कुशचीरिणः। मौवींमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः॥
21यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः। योक्ष्यमाणास्तदाऽऽत्मानं यशसा विजयेन च।॥
22ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। प्राप्याँल्लोकान् सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः॥
23ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निश्कान् दत्त्वा पृथक् पृथक्। गाश्च वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्॥ प्रज्वाल्य कृष्णवनिमुपागम्य रणव्रतम्। तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः॥
24शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचो बभाषिरे। सर्वे धनंजयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे॥
25ये वै लोकाश्चावतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम्। मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च॥ ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणः। शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा मतः॥ अगारदाहिनां चैव ये च गां निजतामपि। अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि॥ स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद् वै नाभिगच्छताम्। श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्॥ न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये। क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्॥ नास्तिकानां च ये लोकायेऽग्निमातृपितृत्यजाम्। तानाप्नुयामहे लोकान् ये च पापकृतामपि॥ यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम्। तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद् भवेम हि पराङ्मुखाः॥
26यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे। इष्टॉल्लोकान् प्राप्तुमानो वयमद्य न संशयः॥
27एवमुक्त्वा तदा राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे। आट्ठयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति॥
28आहूतस्तैर्नरव्याप्रैः पार्थः परपुरंजय। धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्॥
29आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्। संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति महामृधे॥
30एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माऽऽह्वयते रणे। वधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि॥
31नैतच्छकोमि संसोढुमाह्वान पुरुषर्षभ। सत्यं ते प्रतिजानामि हतान् विद्धि परान् युधि॥
32युधिष्ठिर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद् द्रोणस्य चिकीर्षितम्। यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत् त्वं समाचर॥
33द्रोणो हि बलवाञ्छूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमः। प्रतिज्ञातं च तेनैतद् ग्रहणं मे महारथ॥
34अर्जुन उवाच अयं वै सत्यजिद् राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि। ध्रियमाणे च पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति॥
35हते तु पुरुषव्याघ्ने रणे सत्यजिति प्रभो। सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन॥
36संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फाल्गुनः। प्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिताः॥
37विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान् प्रत्ययाद् बली। क्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव॥
38ततो दोर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम्। ऋतेऽर्जुनं भृशं क्रुद्ध धर्मराजस्य निग्रहे॥
39ततोऽन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा। गङ्गासरय्वौ वेगेन प्रावृषीवोल्वणोदके॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said O lord of men, the troops having retired to their camps, duly took up their quarters, according to the divisions and ranks to which they belonged.
2Having withdrawn his soldiers, Drona, with a dejected heart, seeing Duryodhana, spoke these words in shame.
3‘I have told you before, that when Dhananjaya stays by the side of Yudhishthira, even the celestials will not be able to capture the latter in battle.
4You all assaulted Partha in battle, but he defeated all of you; do not doubt my words; Krishna and the son of Pandu are incapable of being vanquished in battle.
5If however by any means Arjuna owning white steeds cab be taken away from the side of Yudhishthira , then, O king, even today may Yudhishthira be brought under your sway.
6Let some one challenging him (Arjuna) in battle take him to another part of the field. The son of Kunti will not return without having vanquished him.
7O monarch, during that interval when Yudhishthira will be deprived of the help of Arjuna, I, penetrating through the Pandava hosts, will capture the very virtuous king, even before the very eyes of Dhrishtadyumna.
8Thus, O monarch, I will today with certitude bring under your control Yudhishthira, the son of Dharma, with all his followers.
9If, in battle, that son of Pandu stays only for one moment (before me) then I will bring him (a captive) from the field; surely that achievement will be more advantage than victory over the hostile army.'
10Sanjaya said Thereat, having listened to these words of Drona, the ruler of the Trigarttas united with his brothers, spoke these words, O monarch.
11'O monarch, we have been very often humiliated by the wielder of the Gandiva bow; O foremost of the Bharatas, though we have done him no harm yet he bears malice against us.
12We, remembering those various occasions of humiliation, are ever consumed with the fire of wrath and at night can never enjoy sleep.
13By good fortune it is that Arjuna bearing arms, will become the object of our sight; so we will achieve that feat which our hearts long to accomplish.
14This act will be agreeable to you and shall redound to our renown. Drawing him out of the field of battle we shall slay him.
15Today the earth will be relieved of the burden of Arjuna or that of the Trigarttas. Truly we resolve this before you and this our resolution will never be falsified?
16Satyaratha, Satyavarman, Satyavrata, Satyashu and Satyakarman, O Bharata, having spoken in the same manner. Those five brothers, with their ten thousand cars, retired, O monarch, having taken that oath on the field of battle.
17The Malavas and the Tundikeras, with thirty thousand cars and that foremost of men Susharman of the Trigartta race, the ruler of Prasthala together with the Mavelakas the Lalithyas and the Madrakas and with ten thousand cars and accompanied by his biothers.
18And with another ten thousand excellent cars come from various kingdoms, came forward to take the oath.
19Then bringing fire, and every one having separately kindled one for himself, they took up mats of kusa grass and excellent mail-coats.
20Then having donned their armours and having smeared themselves with clarified butter and wearing those mattresses of kusa grass and with their bow strings as their belts, those heroes, who had given away hundreds and thousands as Dakshina.
21Who had accomplished many sacrifices, who had been blessed with sons, who deserved regions of bliss hereinafter, who had done what ought to be done, who were ready to lay down their bodies, who had devoted their souls to the acquirement of fame and victory.
22Who were intent speedily on going to the regions, by being killed in a fair fight, that are attained my means of sacrifices attended with profuse Dakshinas, and by means also of many such other rites, the foremost of which are Brahmacharya and the study of the Vedas.
23Those heroes having gratified the Brahmanas by giving them golden coin separately and also kine and garments and having addressed one another in loving words, and having kindled the fire, took that oath in the field of battle; then in the presence of that fire they took that oath with a great firmness of resolution.
24Having formed that firm resolution for the death of Dhananjaya they said these words aloud in the hearing of all present.
25Thosc regions that are for the liars, those that are for the Brahminicides, those that are for the drunkards, those that are for a person who has illicit intercourse with the wife of his preceptor. Those that are for him who robs a Brahmana of his property or for him who enjoys the king's allowance (without fulfiling the conditions thereof) or for him who forsakes one seeking shelter in him or for him who slays one asking for favours. Those regions that are for the incendiary, or for the slayer of the kine, or for him that does injury to others or for him thai nourishes ill-will against the Brahınanas. Those regions that are for him who, out of foolishness, does not hold sexual intercourse with his wife during her season, those also that are for men who indulge in sexual intercourse on the day they have to perform a Shraddha, those that are for people who injure their own soul; those that are for men who appropriate things deposited with them out of trust or for those who destroy knowledge or for those who fight with the eunuchs or for those that follow thic mean; those regions that are for the atheists or those that arc for people who abandon the Fires and their own mother or those that are for the sinful,-those regions shall be ours. If we return from the field of battle without having slain Dhananjaya or if afflicted by him we, out of terror, turn away our faces from the field.
26If, on the other hand, we can accomplish in battle that feat difficult of achieving, then, for certain, today we shall attain to the most desirable regions.
27O monarch, having thus spoken, they then proceeded to the fight summoning Arjuna to the southern part of the field.
28That foremost of men, that conqueror of hostile fortresses, namely the son of Pritha, being summoned by them, said these words without delay to the very virtuous king Yudhishthira.
29'Challenged, I will never turn back. This is my firm resolution. These Samshaptakas (those who are sworn to die or to conquer) O king, are calling me to meet them in battle.
30This Susarman with his brothers is summoning me to battle. It behoves you to permit me to slay him and his followers.
31O foremost of men, I cannot brook this challenge; I do tell you truly, know these hostile heroes to be already slain in battle.
32Yudhishthira said O child, you are perfectly aware of what Drona is intent on doing. Act in such a manner so that his intention may be frustrated.
33Drona is endued with prowess and he is heroic, accomplished in the use of weapons, and indifatigable (in battle). O mighty carwarrior, even he has resolved to bring about my capture.
34Arjuna said This Satyajit, O monarch, will protect you in battle today; and so long as the prince of the Panchalas lives, the preceptor will not attain the fruition of his desires,
35If, on the other hand, O master, this foremost of men, Satyajit, be slain in battle, then you shall not stay in the field even if surrounded by all (our warriors).
36Sanjaya said Then king Yudhishthira gave Phalguna the permission he sought; and embraced him and cast affectionate glances him and pronounced numerous benedictions on him.
37Having made these arrangement, puissant son of Pritha went to meet the Trigarttas, like a hungry lion falling upon a herd of deer, for assuaging its hunger.
38on Thereafter the army of Duryodhana highly delighted at the absence of Arjuna from Yudhishthira's side, became infuriated at the thought of the capture of the virtuous monarch.
39Thereupon both armies clashed against each other with great vehemence, like the conflux of the rivers Ganga and Sarayu in the rainy season, when they are both swollen with water.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे नरेश्वर, सेनाएँ अपने-अपने शिविरों में लौटकर, अपनी टुकड़ियों और श्रेणियों के अनुसार विधिपूर्वक अपने स्थानों पर ठहर गईं।
2अपने सैनिकों को हटा लेने के पश्चात् द्रोण ने खिन्न हृदय से दुर्योधन को देखकर लज्जित होकर ये वचन कहे।
3"मैं तुमसे पहले ही कह चुका हूँ कि जब तक धनञ्जय युधिष्ठिर के पास रहते हैं, तब तक देवता भी उन्हें युद्ध में बन्दी नहीं बना सकते।
4तुम सबने युद्ध में पार्थ पर आक्रमण किया, किन्तु उसने तुम सबको परास्त कर दिया; मेरे वचनों पर सन्देह मत करो; कृष्ण और पाण्डुपुत्र युद्ध में जीते नहीं जा सकते।
5किन्तु यदि किसी भी उपाय से श्वेत घोड़ोंवाले अर्जुन को युधिष्ठिर के पास से दूर ले जाया जा सके, तो हे राजन्, आज ही युधिष्ठिर तुम्हारे वश में लाए जा सकते हैं।
6कोई उसे (अर्जुन को) युद्ध के लिए ललकारकर रणभूमि के दूसरे भाग में ले जाए। कुन्तीपुत्र उसे परास्त किए बिना नहीं लौटेगा।
7हे राजन्, जिस अवसर पर युधिष्ठिर अर्जुन की सहायता से वंचित होंगे, उस बीच मैं पाण्डव सेनाओं को भेदकर धृष्टद्युम्न के देखते-देखते ही उस परम धर्मात्मा राजा को बन्दी बना लूँगा।
8इस प्रकार, हे राजन्, मैं आज निश्चय ही धर्मपुत्र युधिष्ठिर को उनके समस्त अनुयायियों सहित तुम्हारे अधीन कर दूँगा।
9यदि युद्ध में वह पाण्डुपुत्र एक क्षण भी (मेरे सामने) ठहर जाए, तो मैं उसे रणभूमि से (बन्दी बनाकर) ले आऊँगा; निश्चय ही यह उपलब्धि शत्रुसेना पर विजय से भी अधिक लाभदायक होगी।"
10सञ्जय ने कहा — हे राजन्, तब द्रोण के ये वचन सुनकर त्रिगर्तराज ने अपने भाइयों के साथ मिलकर ये वचन कहे।
11"हे राजन्, गाण्डीव धनुष के धारक ने हमें बारम्बार अपमानित किया है; हे भरतश्रेष्ठ, यद्यपि हमने उसका कोई अपकार नहीं किया, तथापि वह हमसे वैर रखता है।
12उन नाना अपमानों के प्रसंगों को स्मरण करके हम सदा क्रोध की अग्नि में जलते रहते हैं और रात्रि में कभी निद्रा का सुख नहीं पाते।
13यह हमारा सौभाग्य है कि शस्त्रधारी अर्जुन हमारी दृष्टि का विषय बनेगा; अतः हम वह कार्य सिद्ध करेंगे जिसे करने को हमारे हृदय लालायित हैं।
14यह कार्य तुम्हें प्रिय होगा और हमारी कीर्ति को बढ़ाएगा। उसे रणभूमि से बाहर खींचकर हम उसका वध करेंगे।
15आज पृथ्वी या तो अर्जुन के भार से मुक्त होगी या त्रिगर्तों के भार से। हम सत्यपूर्वक तुम्हारे समक्ष यह प्रतिज्ञा करते हैं, और हमारी यह प्रतिज्ञा कभी मिथ्या नहीं होगी।
16हे भरत, सत्यरथ, सत्यवर्मा, सत्यव्रत, सत्येषु और सत्यकर्मा ने भी इसी प्रकार कहा। हे राजन्, वे पाँचों भाई अपने दस सहस्र रथों सहित रणभूमि में वह शपथ लेकर चले गए।
17तीस सहस्र रथों सहित मालव और तुण्डिकेर, तथा नरश्रेष्ठ त्रिगर्तवंशी सुशर्मा, प्रस्थल के अधिपति, मावेलकों, ललित्यों और मद्रकों के साथ, दस सहस्र रथों सहित और अपने भाइयों के साथ —
18— तथा विविध राज्यों से आए अन्य दस सहस्र उत्तम रथों सहित, वे शपथ लेने के लिए आगे आए।
19तब अग्नि लाकर, और प्रत्येक ने अपने लिए अलग-अलग अग्नि प्रज्वलित करके, उन्होंने कुश की चटाइयाँ और उत्तम कवच धारण किए।
20तब कवच धारण करके, घृत से अपने अंगों को लेपकर, कुश की उन चटाइयों को धारण करके और अपनी प्रत्यंचाओं को करधनी बनाकर, वे वीर — जिन्होंने सैकड़ों और सहस्रों दक्षिणा में दिए थे —
21— जिन्होंने अनेक यज्ञ किए थे, जो पुत्रवान् थे, जो परलोक में पुण्यलोकों के अधिकारी थे, जिन्होंने कर्तव्य कर्म पूर्ण कर लिए थे, जो अपने शरीर त्यागने को उद्यत थे, जिन्होंने अपनी आत्मा कीर्ति और विजय की प्राप्ति में लगा दी थी —
22— और जो धर्मयुद्ध में मारे जाकर शीघ्र ही उन लोकों में जाने को उत्सुक थे, जो प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञों से तथा ब्रह्मचर्य और वेदाध्ययन जैसे अनेक अन्य श्रेष्ठ व्रतों से प्राप्त होते हैं —
23— उन वीरों ने ब्राह्मणों को अलग-अलग स्वर्णमुद्राएँ तथा गौएँ और वस्त्र देकर सन्तुष्ट किया, परस्पर स्नेहपूर्ण वचन कहे, और अग्नि प्रज्वलित करके रणभूमि में वह शपथ ली; तब उस अग्नि के समक्ष उन्होंने दृढ़ संकल्प के साथ वह शपथ ली।
24धनञ्जय के वध का वह दृढ़ संकल्प करके उन्होंने वहाँ उपस्थित सबके सुनते हुए ये वचन ऊँचे स्वर से कहे।
25"जो लोक मिथ्यावादियों के लिए हैं, जो ब्रह्महत्यारों के लिए हैं, जो मद्यपायियों के लिए हैं, जो गुरुपत्नीगामी के लिए हैं; जो ब्राह्मण का धन हरनेवाले के लिए हैं, अथवा जो (शर्तें पूरी किए बिना) राजा की वृत्ति भोगनेवाले के लिए हैं, अथवा जो शरणागत को त्यागनेवाले के लिए हैं, अथवा जो याचक का वध करनेवाले के लिए हैं; जो लोक अग्नि लगानेवाले के लिए हैं, अथवा गोहत्यारे के लिए, अथवा दूसरों का अपकार करनेवाले के लिए, अथवा ब्राह्मणों से द्वेष रखनेवाले के लिए हैं; जो लोक उस पुरुष के लिए हैं जो मूर्खतावश ऋतुकाल में अपनी पत्नी के साथ समागम नहीं करता, तथा जो उन पुरुषों के लिए हैं जो श्राद्ध के दिन मैथुन करते हैं, जो अपनी ही आत्मा का अपकार करनेवालों के लिए हैं; जो लोक विश्वासपूर्वक रखी गई धरोहर हड़प लेनेवालों के लिए, अथवा विद्या का नाश करनेवालों के लिए, अथवा नपुंसकों से युद्ध करनेवालों के लिए, अथवा नीच मार्ग पर चलनेवालों के लिए हैं; जो लोक नास्तिकों के लिए हैं, अथवा अग्नियों और अपनी माता को त्यागनेवालों के लिए, अथवा पापियों के लिए हैं — वे ही लोक हमें प्राप्त हों, यदि हम धनञ्जय का वध किए बिना रणभूमि से लौटें, अथवा यदि उससे पीड़ित होकर हम भय के मारे रणभूमि से मुख मोड़ें।
26किन्तु यदि हम युद्ध में उस दुष्कर कार्य को सिद्ध कर सकें, तो निश्चय ही आज हम परम अभीष्ट लोकों को प्राप्त करेंगे।"
27हे राजन्, ऐसा कहकर वे युद्ध के लिए आगे बढ़े और अर्जुन को रणभूमि के दक्षिण भाग में ललकारने लगे।
28उन नरश्रेष्ठ, शत्रुदुर्गों के विजेता पृथापुत्र ने उनके द्वारा ललकारे जाने पर तुरन्त ही परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर से ये वचन कहे।
29"ललकारे जाने पर मैं कभी पीछे नहीं हटूँगा — यह मेरा दृढ़ निश्चय है। हे राजन्, ये संशप्तक (जो मरने या जीतने की शपथ ले चुके हैं) मुझे युद्ध में उनसे भिड़ने के लिए बुला रहे हैं।
30यह सुशर्मा अपने भाइयों सहित मुझे युद्ध के लिए ललकार रहा है। आप मुझे उसका तथा उसके अनुयायियों का वध करने की अनुमति दें।
31हे नरश्रेष्ठ, मैं इस ललकार को सह नहीं सकता; मैं आपसे सत्य कहता हूँ — इन शत्रुवीरों को युद्ध में मारा हुआ ही समझिए।
32युधिष्ठिर ने कहा — हे वत्स, द्रोण क्या करने पर उद्यत हैं, यह तुम भलीभाँति जानते हो। ऐसा करो जिससे उनका अभिप्राय विफल हो जाए।
33द्रोण पराक्रमी हैं, वीर हैं, अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं और (युद्ध में) अथक हैं। हे महारथी, उन्हीं ने मुझे बन्दी बनाने का संकल्प किया है।
34अर्जुन ने कहा — हे राजन्, आज युद्ध में ये सत्यजित् आपकी रक्षा करेंगे; और जब तक ये पाञ्चालराजकुमार जीवित हैं, तब तक आचार्य अपनी अभिलाषा का फल नहीं पाएँगे।
35किन्तु हे स्वामी, यदि ये नरश्रेष्ठ सत्यजित् युद्ध में मारे जाएँ, तो आप हमारे समस्त (योद्धाओं) से घिरे होने पर भी रणभूमि में न ठहरें।
36सञ्जय ने कहा — तब राजा युधिष्ठिर ने फाल्गुन को वह अनुमति दे दी जो उसने माँगी थी; और उसे गले लगाया, स्नेहपूर्ण दृष्टि से देखा और उस पर अनेक आशीर्वादों की वर्षा की।
37ये व्यवस्थाएँ करके पराक्रमी पृथापुत्र त्रिगर्तों का सामना करने चले, जैसे भूखा सिंह अपनी क्षुधा शान्त करने के लिए मृगों के झुण्ड पर टूट पड़ता है।
38तत्पश्चात् युधिष्ठिर के पास से अर्जुन के हट जाने पर अत्यन्त हर्षित दुर्योधन की सेना उस धर्मात्मा राजा को बन्दी बनाने के विचार से उत्तेजित हो उठी।
39तब दोनों सेनाएँ बड़े वेग से एक-दूसरे से टकराईं, जैसे वर्षाकाल में जल से भरी हुई गंगा और सरयू का संगम होता है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे नरेश्वर, सेनाहरू आ-आफ्ना शिविरमा फर्केर, आफ्ना टुकडी र श्रेणीअनुसार विधिपूर्वक आफ्ना स्थानमा बसे।
2आफ्ना सैनिकहरूलाई फिर्ता लिएपछि द्रोणले खिन्न हृदयले दुर्योधनलाई देखेर लज्जित हुँदै यी वचन भने।
3"मैले तिमीलाई पहिले नै भनिसकेको छु कि जबसम्म धनञ्जय युधिष्ठिरको छेउमा रहन्छन्, तबसम्म देवताहरूले पनि उनलाई युद्धमा बन्दी बनाउन सक्दैनन्।
4तिमीहरू सबैले युद्धमा पार्थमाथि आक्रमण गर्यौ, तर उनले तिमीहरू सबैलाई परास्त गरे; मेरा वचनमा शङ्का नगर; कृष्ण र पाण्डुपुत्र युद्धमा जित्न सकिँदैनन्।
5तर यदि कुनै पनि उपायले श्वेत घोडा भएका अर्जुनलाई युधिष्ठिरको छेउबाट टाढा लैजान सकियो भने, हे राजन्, आजै युधिष्ठिर तिम्रो वशमा ल्याउन सकिन्छन्।
6कसैले उनलाई (अर्जुनलाई) युद्धका लागि ललकारेर रणभूमिको अर्को भागमा लगोस्। कुन्तीपुत्र उसलाई परास्त नगरी फर्कने छैनन्।
7हे राजन्, जुन अवसरमा युधिष्ठिर अर्जुनको सहायताबाट वञ्चित हुनेछन्, त्यही बीचमा म पाण्डव सेनाहरूलाई छेडेर धृष्टद्युम्नकै आँखाअगाडि त्यस परम धर्मात्मा राजालाई बन्दी बनाउनेछु।
8यसरी, हे राजन्, म आज निश्चय नै धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई उनका सम्पूर्ण अनुयायीसहित तिम्रो अधीनमा ल्याइदिनेछु।
9यदि युद्धमा ती पाण्डुपुत्र एक क्षण मात्र पनि (मेरो अगाडि) रोकिए भने, म उनलाई रणभूमिबाट (बन्दी बनाएर) ल्याउनेछु; निश्चय नै त्यो उपलब्धि शत्रुसेनामाथिको विजयभन्दा पनि बढी लाभदायक हुनेछ।"
10सञ्जयले भने — हे राजन्, तब द्रोणका यी वचन सुनेर त्रिगर्तराजले आफ्ना भाइहरूसँग मिलेर यी वचन भने।
11"हे राजन्, गाण्डीव धनुषका धारकले हामीलाई बारम्बार अपमानित गरेका छन्; हे भरतश्रेष्ठ, यद्यपि हामीले उनको कुनै अपकार गरेनौँ, तथापि उनले हामीसँग वैर राख्छन्।
12ती नाना अपमानका प्रसङ्ग सम्झेर हामी सधैँ क्रोधको आगोमा जलिरहन्छौँ र रातमा कहिल्यै निद्राको सुख पाउँदैनौँ।
13यो हाम्रो सौभाग्य हो कि शस्त्रधारी अर्जुन हाम्रो दृष्टिको विषय बन्नेछन्; त्यसैले हामी त्यो कार्य सिद्ध गर्नेछौँ जुन गर्न हाम्रा हृदय लालायित छन्।
14यो कार्य तिमीलाई प्रिय हुनेछ र हाम्रो कीर्ति बढाउनेछ। उनलाई रणभूमिबाट बाहिर तानेर हामी उनको वध गर्नेछौँ।
15आज पृथ्वी या त अर्जुनको भारबाट मुक्त हुनेछ या त्रिगर्तहरूको भारबाट। हामी सत्यपूर्वक तिम्रो अगाडि यो प्रतिज्ञा गर्दछौँ, र हाम्रो यो प्रतिज्ञा कहिल्यै मिथ्या हुनेछैन।
16हे भरत, सत्यरथ, सत्यवर्मा, सत्यव्रत, सत्येषु र सत्यकर्माले पनि यसै गरी भने। हे राजन्, ती पाँच भाइ आफ्ना दस हजार रथसहित रणभूमिमा त्यो शपथ लिएर गए।
17तीस हजार रथसहित मालव र तुण्डिकेर, तथा नरश्रेष्ठ त्रिगर्तवंशी सुशर्मा, प्रस्थलका अधिपति, मावेलक, ललित्य र मद्रकहरूसँग, दस हजार रथसहित र आफ्ना भाइहरूसँगै —
18— तथा विविध राज्यबाट आएका अर्का दस हजार उत्तम रथसहित, तिनीहरू शपथ लिन अगाडि आए।
19तब अग्नि ल्याएर, र प्रत्येकले आफ्ना लागि छुट्टाछुट्टै अग्नि प्रज्वलित गरेर, तिनीहरूले कुशका चकटी र उत्तम कवच लिए।
20तब कवच धारण गरेर, घ्यूले आफ्ना अङ्गमा लेपन गरेर, कुशका ती चकटी धारण गरेर र आफ्ना ताँदोलाई पटुका बनाएर, ती वीरहरू — जसले सयौँ र हजारौँ दक्षिणामा दिएका थिए —
21— जसले अनेक यज्ञ गरेका थिए, जो पुत्रवान् थिए, जो परलोकमा पुण्यलोकका अधिकारी थिए, जसले कर्तव्यकर्म पूरा गरिसकेका थिए, जो आफ्नो शरीर त्याग्न उद्यत थिए, जसले आफ्नो आत्मा कीर्ति र विजयको प्राप्तिमा लगाइसकेका थिए —
22— र जो धर्मयुद्धमा मारिएर चाँडै ती लोकमा जान उत्सुक थिए, जुन प्रचुर दक्षिणायुक्त यज्ञबाट तथा ब्रह्मचर्य र वेदाध्ययनजस्ता अनेक अन्य श्रेष्ठ व्रतबाट प्राप्त हुन्छन् —
23— ती वीरहरूले ब्राह्मणहरूलाई छुट्टाछुट्टै स्वर्णमुद्रा तथा गाई र वस्त्र दिएर सन्तुष्ट पारे, परस्पर स्नेहपूर्ण वचन बोले, र अग्नि प्रज्वलित गरेर रणभूमिमा त्यो शपथ लिए; तब त्यस अग्निको अगाडि उनीहरूले दृढ सङ्कल्पका साथ त्यो शपथ लिए।
24धनञ्जयको वधको त्यो दृढ सङ्कल्प गरेर उनीहरूले त्यहाँ उपस्थित सबैले सुन्ने गरी यी वचन उच्च स्वरमा भने।
25"जुन लोक मिथ्यावादीहरूका लागि हुन्, जुन ब्रह्महत्याराहरूका लागि हुन्, जुन मद्यपायीहरूका लागि हुन्, जुन गुरुपत्नीगामीका लागि हुन्; जुन ब्राह्मणको धन हर्नेका लागि हुन्, अथवा जुन (सर्त पूरा नगरी) राजाको वृत्ति भोग्नेका लागि हुन्, अथवा जुन शरणागतलाई त्याग्नेका लागि हुन्, अथवा जुन याचकको वध गर्नेका लागि हुन्; जुन लोक आगो लगाउनेका लागि हुन्, अथवा गोहत्याराका लागि, अथवा अरूको अपकार गर्नेका लागि, अथवा ब्राह्मणहरूसँग द्वेष राख्नेका लागि हुन्; जुन लोक त्यस पुरुषका लागि हुन् जसले मूर्खतावश ऋतुकालमा आफ्नी पत्नीसँग समागम गर्दैन, तथा जुन ती पुरुषहरूका लागि हुन् जसले श्राद्धको दिन मैथुन गर्छन्, जुन आफ्नै आत्माको अपकार गर्नेहरूका लागि हुन्; जुन लोक विश्वासपूर्वक राखिएको धरोहर हडप्नेहरूका लागि, अथवा विद्याको नाश गर्नेहरूका लागि, अथवा नपुंसकसँग युद्ध गर्नेहरूका लागि, अथवा नीच मार्गमा हिँड्नेहरूका लागि हुन्; जुन लोक नास्तिकहरूका लागि हुन्, अथवा अग्निहरू र आफ्नी आमालाई त्याग्नेहरूका लागि, अथवा पापीहरूका लागि हुन् — तिनै लोक हामीलाई प्राप्त होऊन्, यदि हामी धनञ्जयको वध नगरी रणभूमिबाट फर्कियौँ भने, अथवा यदि उनबाट पीडित भई हामी भयले रणभूमिबाट मुख फर्कायौँ भने।
26तर यदि हामीले युद्धमा त्यो दुष्कर कार्य सिद्ध गर्न सक्यौँ भने, निश्चय नै आज हामी परम अभीष्ट लोक प्राप्त गर्नेछौँ।"
27हे राजन्, यसो भनेर तिनीहरू युद्धका लागि अगाडि बढे र अर्जुनलाई रणभूमिको दक्षिण भागमा ललकार्न थाले।
28ती नरश्रेष्ठ, शत्रुदुर्गका विजेता पृथापुत्रले तिनीहरूद्वारा ललकारिएपछि तुरुन्तै परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई यी वचन भने।
29"ललकारिएपछि म कहिल्यै पछि हट्दिनँ — यो मेरो दृढ निश्चय हो। हे राजन्, यी संशप्तक (जसले मर्ने वा जित्ने शपथ लिइसकेका छन्)ले मलाई युद्धमा उनीहरूसँग भिड्न बोलाइरहेका छन्।
30यी सुशर्माले आफ्ना भाइहरूसहित मलाई युद्धका लागि ललकारिरहेका छन्। तपाईंले मलाई उनको तथा उनका अनुयायीहरूको वध गर्ने अनुमति दिनुहोस्।
31हे नरश्रेष्ठ, म यो ललकार सहन सक्दिनँ; म तपाईंलाई सत्य भन्दछु — यी शत्रुवीरहरूलाई युद्धमा मारिसकिएको नै ठान्नुहोस्।
32युधिष्ठिरले भने — हे वत्स, द्रोण के गर्न उद्यत छन्, यो तिमीलाई राम्ररी थाहा छ। यस्तो गर जसबाट उनको अभिप्राय विफल होस्।
33द्रोण पराक्रमी छन्, वीर छन्, अस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् र (युद्धमा) अथक छन्। हे महारथी, उनैले मलाई बन्दी बनाउने सङ्कल्प गरेका छन्।
34अर्जुनले भने — हे राजन्, आज युद्धमा यी सत्यजित्ले तपाईंको रक्षा गर्नेछन्; र जबसम्म यी पाञ्चालराजकुमार जीवित छन्, तबसम्म आचार्यले आफ्नो अभिलाषाको फल पाउनेछैनन्।
35तर हे स्वामी, यदि यी नरश्रेष्ठ सत्यजित् युद्धमा मारिए भने, तपाईं हाम्रा सम्पूर्ण (योद्धा)ले घेरिएको भए पनि रणभूमिमा नबस्नुहोस्।
36सञ्जयले भने — तब राजा युधिष्ठिरले फाल्गुनलाई उनले मागेको त्यो अनुमति दिए; र उनलाई अङ्गालो हाले, स्नेहपूर्ण दृष्टिले हेरे र उनीमाथि अनेक आशीर्वाद वर्षाए।
37यी व्यवस्था गरेर पराक्रमी पृथापुत्र त्रिगर्तहरूको सामना गर्न गए, जसरी भोको सिंह आफ्नो भोक शान्त पार्न मृगको बथानमाथि जाइलाग्छ।
38त्यसपछि युधिष्ठिरको छेउबाट अर्जुन हटेपछि अत्यन्त हर्षित दुर्योधनको सेना त्यस धर्मात्मा राजालाई बन्दी बनाउने विचारले उत्तेजित भयो।
39तब दुवै सेना ठूलो वेगले एकअर्कासँग ठोक्किए, जसरी वर्षाकालमा जलले भरिएका गङ्गा र सरयूको सङ्गम हुन्छ।