द्रोणाभिषेक पर्व — अर्जुन की विजय
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 16
संस्कृत
1संजय उवाच तद् बलं सुमहद् दीर्णं त्वदीयं प्रेक्ष्य वीर्यवान्। दधारैको रणे राजन् वृषसेनोऽस्त्रमायया॥
2शरा दश दिशो मुक्ता वृषसेनेन संयुगे। विचेरुस्ते विनिर्भिद्य नरवाजिरथद्विपान्॥
3तस्य दीप्ता महाबाणा विनिश्चेरुः सहस्रशः। भानोरिव महाराज धर्मकाले मरीचयः॥
4तेनार्दिता महाराज रथिनः सादिनस्तथा। निपेतुरुवा॒ सहसा वातभग्ना इव द्रुमाः॥
5हयौघांश्च रथौघांश्च गजौघांश्च महारथः। अपातयद् रणे राजशतशोऽथ सहस्रशः॥
6दृष्ट्वा तमेकं समरे विचरन्तमभीतवत्। सहिताः सर्वराजानः परिवठ्ठः समन्ततः॥
7नाकुलिस्तु शतानीको वृषसेनं समभ्ययात्। विव्याध चैनं दशभिनौराचैर्मर्मभेदिभिः॥
8तस्य कर्णात्मजश्चापं छित्त्वा केतुमपातयत्। तं भ्रातरं परीप्सन्तो द्रौपदेयाः समभ्ययुः॥
9कर्णात्मजं शरवातैरदृश्यं चक्रुरञ्जसा। तान् नदन्तोऽभ्यधावन्त द्रोणपुत्रमुखा रथाः॥
10छादयन्तो महाराज द्रोपदेयान् महारथान्। शरैर्नानाविधै स्तूर्णं पर्वताञ्जलदा इव॥
11तान् पाण्डवाः प्रत्यगृहंस्त्वरिताः पुत्रगृद्धिनः। पञ्चाला: केकया मत्स्याः सृञ्जयाचोद्यतायुधाः॥
12तद् युद्धमभवद् घोरं सुमहल्लोमहर्षणम्। त्वदीयैः पाण्डुपुत्राणां देवानामिव दानवैः॥
13एवं युयुधिरे वीराः संरब्धाः कुरुपाण्डवाः। परस्परमुदीक्षन्तः परस्परकृतागसः॥
14तेषां दशरे कोपाद् वपूंष्यमिततेजसाम्। युयुत्सूनामिवाकाशे पतत्रिवरभोगिनाम्॥
15भीमकर्णकृपद्रोणद्रोणिपार्षतसात्यकैः। बभासे स रणोद्देश: कालसूर्य इवोदितः॥
16तदाऽऽसीत् तुमुलं युद्धं निघ्नतामितरेतरम्। महाबलानां बलिभिर्दानवानां यथा सुरैः॥
17ततो युधिष्ठिरानीकमुद्धतार्णवनि:स्वनम्। त्वदीयमवधीत् सैन्यं सम्प्रदुतमहारथम्॥
18तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा शत्रुभि शमर्दितम्। अलं द्रुतेन वः शूरा इति द्रोणोऽभ्यभाषत॥
19ततः शोणहयः क्रुद्धश्चतुर्दन्त इव द्विपः। प्रविश्य पाण्डवानीकं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥
20तमाविध्यच्छितैर्बाणैः कङ्कपत्रैर्युधिष्ठिरः। तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा तं द्रुतं समुपाद्रवत्॥
21चक्ररक्षः कुमारस्तु पञ्चालानां यशस्करः। दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां पतिम्॥
22द्रोणं निवारितं दृष्ट्वा कुमारेण द्विजर्षभम्। सिंहनादरवो ह्यासीत् साधु साध्विति भाषितम्॥
23कुमारस्तु ततो द्रोणं सायकेन महाहवे। विव्याधोरसि संक्रुद्धः सिंहवच्च नदन् मुहुः॥
24संवार्य च रणे द्रोणं कुमारस्तु महाबलः। शरैरनेकसाहौः कृतहस्तो जितश्रमः॥
25तं शूरमार्यव्रतिनं मन्त्रास्त्रेषु कृतश्रमम्। चक्ररक्षं परामृनात् कुमारं द्विजपुङ्गवः॥
26समध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वा:प्रविचरन् दिशः। तव सैन्यस्य गोप्ताऽऽसीद् भारद्वाजोद्विजर्षभः॥
27शिखण्डिनं द्वादशभिर्विंशत्या चोत्तमौजसम्। नकुलं पञ्चभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः॥ युधिष्ठिरं द्वादशभिद्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः। सात्यकि पञ्चभिर्विद्ध्वा मत्स्यं च दशभिः शरैः॥
28व्यक्षोभयद् रणे योधान् यथा मुख्यमभिद्रवन्। अभ्यवर्तत सम्प्रेप्सुः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
29युगन्धरस्ततो राजन् भारद्वाजं महारथम्। वारयामास संक्रुद्धं वातोद्धतमिवार्णवम्॥
30युधिष्ठिरं स विद्ध्वा तु शरैः संनतपर्वभिः। युगन्धरं तु भल्लेन रथनीडादपातयत्॥
31ततो विराटद्रुपदौ केकया: सात्यकिः शिबिः। व्याघ्रदत्तश्च पाञ्चाल्य: सिंहसेनश्च वीर्यवान्॥ एते चान्ये च बहवः परीप्सन्तो युधिष्ठिरम्। आवब्रुस्तस्य पन्थानं किरन्तः सायकान् बहून्॥
32व्याघ्रदत्तस्तुपाञ्चाल्योद्रोणं विव्याघ मार्गणैः। पञ्चाशता शितै राजंस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः॥
33त्वरितं सिंहसेनस्तु द्रोण विद्ध्वा महारथम्। प्राहसत् सहसा हृष्टस्त्रासयन् व महारथान्॥
34ततो विस्फार्य नयने धनुर्ध्यामवमृज्य च। तलशब्दं महत् कृत्वा द्रोणस्तं समुपाद्रवत्॥
35ततस्तु सिंहसेनस्य शिरः कायात् सकुण्डलम्। व्याघ्रदत्तस्य चाक्रम्य भल्लाभ्यामाहरबली॥
36तान् प्रमथ्य शरवातैः पाण्डवानां महारथान्। युधिष्ठिररथाभ्याशे तस्थौ मृत्युरिवान्तकः॥
37ततोऽभवन्महाशब्दो राजन् यौधिष्ठिरे बले। हतो राजेति योधानां समीपस्थे यतव्रते॥
38अब्रुवन् सैनिकास्तत्र दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रमम्। अद्य राजा धार्तराष्ट्रः कृतार्थो वै भविष्यति॥
39अस्मिन् मुहूर्ते द्रोणस्तु पाण्डवं गृह्य हर्षितः। आगमिष्यति नो नूनं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे॥
40एवं संजल्पतां तेषां तावकानां महारथः। आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन्॥
41शोणितोदां रथावर्ती कृत्वा विशसने नदीम्। शुरास्थिचयसंकीर्णां प्रेतकूलापहारिणीम्॥
42तां शरौघमहाफेनां प्रासमत्स्यसमाकुलाम्। नदीमुत्तीर्थ वेगेन कुरून् विद्राव्य पाण्डवः॥
43ततः किरीटी सहसा द्रोणानीकमुपाद्रवत्। छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव॥ शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम्। नान्तरं ददृशे कश्चित् कौन्तेयस्य यशस्विनः॥
44न दिशो नान्तरिक्षं च न द्यौर्नेव च मेदिनी। अदृश्यन्त महाराज बाणभूता इवाभवन्॥
45नादृश्यत तदा राजंस्तत्र किंचन संयुगे। बाणान्धकारे महति कृते गाण्डीवधन्वना॥
46सूर्ये चास्तमनुप्राप्ते तमसा चाभिसंवृते। नाज्ञायत तदा शत्रुर्न सुहन च कश्चन॥
47ततोऽवहारं चक्रुस्ते द्रोणदुर्योधनादयः। तान् विदित्वा पुनस्त्रस्तानयुद्धमनसः परान्॥
48स्वान्यनीकानि बीभत्सुः शनकैरवहारयत्। ततोऽभितुष्टुवुः पार्थे प्रहृष्टाः पाण्डुसंजयाः॥ पञ्चालाश्च मनोज्ञाभिर्वाग्भिः सूर्यमिवर्षयः। एवं स्वशिबिरं प्रायाज्जित्वा शत्रून् धनंजयः॥ पृष्ठतः सर्वसैन्यानां मुदितो वै सकेशवः॥
49वज्रप्रवालस्फटिकैश्च मुख्यैः। चित्रे रथे पाण्डुसुतो बभासे नक्षत्रचित्रे वियतीव चन्द्रः॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Seeing that army of yours thoroughly routed in battle, O monarch, Vrishasena endued with prowess, single-handed, began to protect it by means of the illusion of this weapons.
2In that battle numerous shafts discharged by Vrishasena flew in all the ten directions of the compass, piercing men, horses, cars and elephants.
3Like the rays of the sun, o king, mighty arrows of blazing effulgence shot by him, began to fly (on all sides).
4O monarch, pierced by him car-warriors and cavalry began to fall down suddenly on the ground, like trees broken by the hurricane.
5That mighty car-warrior felled in battle, O monarch, large divisions of steeds, car-warriors and elephants, by hundreds and thousands.
6Seeing him career along through the field of battle, like one fearless, all the monarchs uniting together encompassed him on all sides.
7The son of Nakula by name Shatanika charged Vrishasena and pierced the latter with ten Narachas that could penetrate into the very vitals.
8The son of Karna, in return, sundered his bow and cut down his standard. The sons of Draupadi desiring to rescue their brother, rushed towards him.
9Soon with their arrowy showers they made the son of Karna disappear from the view. Thereupon car-warriors headed by the son of Drona charged them, removing the shower of their arrows.
10o monarch, these warriors (headed by Drona's son) speedily covered over the mighty car-warriors namely the sons of Draupadi, with arrows of various description like clouds pouring their contents on a mountain.
11Prompted by their affection for their sons, the Pandavas quickly encountered them (assailants), being followed by the Panchalas, Kaikayas, Matsyas and Srinjayas, with their arms uplifted.
12Then commenced a fierce and sanguinary and hair-stirring engagement between your army and the army of the sons of Pandu like that between the celestials and the Danavas.
13Thus the heroes among the Kuru and the Pandava hosts, wrought up with wrath, fought with one another looking furiously at one another and nourishing (deadly) hatred for one another.
14The bodies of those warriors of immeasurable prowess in consequence of their being inspired with wrath, appeared like those of the feathered chief (Garuda) and of the mighty serpents fighting in the skies.
15The scene of action with Bhima. Karna, Kripa, Drona and Drona's son and Parshata and Satyaki, appeared effulgent like the alldestructive sun that rises (at the time of the universal annihilation).
16Then there ensued a dreadful battle, like that between the celestials and the Danavas, in which mighty warriors engaged with mighty antagonists smote down one another.
17Thereafter the host of Yudhishthira, setting up a noise loud as that of the (agitated) ocean, fell to slaughter your host, of which the mighty car-warriors have fled.
18Then seeing the (Kaurava) host thoroughly shattered and excessively mutilated by the enemy, Drona exclaimed-'You need not fly, Oheroes.'
19Thereafter that hero owning chest-nut steeds, inflamed with rage, like an elephant bearing four tusks, penetrated into the Pandava ranks and rushed at Yudhishthira.
20Thereupon Yudhishthira pierced him with shafts, keen-pointed and furnished with feathers of the Kanka bird, Drona also cutting his bow in two charged him with great impctus.
21Thereat the protectors of Yudhishthira's car-wheels namely Kumara, the glory of the Panchala races, resisted the rushing Drona, like the beach opposing the swelling sea.
22When Drona the foremost of the regenerated ones was seen to be held in check by Kumara, there were heard sounds of carcries and exclamations of Excellent, excellent etc.
23Then in that baitle, fierce Kumara. wrought up with ire, pierced, with a shaft, Drona on the chest; and then repeatedly uttered roars like those of the lion.
24Then that highly puissant and indefatigable Kumara of great lightness of hands, having held Drona at bay in that battle, pierced him with thousands of shafts.
25Thereafter the foremost of the twice-born one (Drona) slew Kumara that protector of Yudhishthira's car-wheels who was brave, of illustrious vows and well-versed in the use of weapons and mantras.
26Then that foremost of the regenerate ones, the son of the Bharadvaja, became the protector of your army, having penetrated into the centre of the Pandava host and coursing on all directions. son
27Piercing Sikhandin with twelve arrows, Uttamaujas with twenty, Nakula with five and Sahadeva with seven. Yudhishthira with twelve and the sons of Draupadi each with three, Satyaki with five and the ruler of the Matsyas with ten arrows.
28And rushing at the foremost warriors of the Pandavas in due order, he (Drona) agitated the warlike host in that battle. Then desirous of capturing the of Kunti namely Yudhishthira, he (Drona) charged him.
29Thereupon, 0 monarch, Yugandhara opposed the mighty car-warrior, the son of Bharadvaja, who was inflamed with rage like the ocean swelling with the tempest.
30But Drona, having pierced Yudhishthira with close-jointed shafts, overthrew Yugandhara from his niche in the car with a broad-headed arrow.
31Thereupon Virata and Drupada, Kekaya and Satyaki and Shini and Vyaghradatta, the prince of the Panchalas and Sinhasena ondued with prowess. These and many other warriors, desirous of rescuing Yudhishthira, impeded Drona's path by scattering innumerable arrows.
32Vyaghradatta, the prince of the Panchalas, pierced Drona with fifty whetted arrows; as thereupon, O monarch, the Pandava host uttered a loud shout.
33Sinhasena also having quickly pierced the mighty car-warrior Drona, suddenly, out of delight, broke out into a laugh, inspiring terror into the hearts of the mighty car-warriors.
34Thereupon expanding his eyes and twanging his bow-string and making a loud sound by striking his arms with his palms, Drona rushed upon him (Sinhasena).
35Then Drona of great prowess putting forth his energy, severed the head of Sinhasena decked with ear-rings also that of Vyaghradatta, with a pair of broad-headed shafis.
36Then with the shower of his arrows having crushed the inighty car-warriors of the Pandava host, he stood near the chariot of Yudhishthira like the all-destroying Death himself.
37When Drona of regulated vows reached the vicinity of Yudhishthira, O monarch, loud cries of 'The king is slain' were uttered by the warriors of Yudhishthira's army.
38Then the soldiers, beholding the prowess of Drona said, "Today the royal son of Dhritarashtra will attain the fruition of his desire.
39This very moment Drona, having captured in battle the son of Pandu, will, being transported with joy, surely return to us and to the son of Dhritarashtra.
40When your soldiers had been thus conversing, the mighty car-warrior, the son of Kunti (Arjuna) rushed there with impetuosity, resounding the welkin with the rattle of his car and
41Creating, by the carnage he caused, a river, of which the water consisted of blood and the eddies of cars; which was stagnant with bones and corpses of brave warriors and which conveyed creatures to the regions of the departed.
42Having crossed that river having the myriad shafts for its forth and abounding in fishes consisting of lances the son of Pandu came there crushing the Kurus with his speed.
43Thereafter the diadem-decked Arjuna suddenly charged Drona's division, covering it with net-work of mighty arrows and stupefying therewith the warriors that followed Drona. Nobody was able to perceive any interval between the swift placing of the arrows on the bow-string and their discharge by the wellrenowned son of Kunti.
44Neither the cardinal quarters, not the welkin, nor the conclave dome, nor the earth, could be seen any longer, O monarch; everything then appeared to be a continuous mass of arrows.
45Then when the wielder of the Gandiva had caused a 'palpable darkness' in the field of the battle with his shafts, nothing, O monarch, could be distinguished.
46At the setting of the sun at that moment, and at the enveloping of the earth with dusk, neither foe nor friend could be distinguished any longer.
47Thereupon Drona and Duryodhana and others began to withdraw their forces. Considering his enemies to be inspired with terror and unwilling to carry on the fight.
48Vibhatsu also slowly withdrew his own divisions; then the Pandus and the Srinjayas and the Panchalas highly delighted began to praise the son of Pritha (Arjuna), with agreeable words, like the Rishis praising the Sun. Thus having vanquished his foes Dhananjaya, filled with rapture and accompanied by Keshava, retired to his own camp, bringing up the rear of his whole army.
49Seated in the terrace of his excellent chariot adorned with emeralds and rubies and diamonds of the first water and with the costliest specimens of gold, silver, corals and crystal, the son of Pandu shone like the moon in the heavens adorned with the stars. costliest specimens of gold, silver, corals and crystal, the son of Pandu shone like the moon in the heavens adorned with the stars.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, अपनी उस सेना को युद्ध में पूर्णतः छिन्न-भिन्न हुई देखकर पराक्रमसम्पन्न वृषसेन ने अकेले ही अपने अस्त्रों की माया से उसकी रक्षा करनी आरम्भ की।
2उस युद्ध में वृषसेन द्वारा छोड़े गए असंख्य बाण दसों दिशाओं में उड़ चले और मनुष्यों, घोड़ों, रथों तथा हाथियों को बेधते गए।
3हे राजन्, सूर्य की किरणों के समान उसके द्वारा छोड़े गए प्रज्वलित तेजवाले महान् बाण (चारों ओर) उड़ने लगे।
4हे राजन्, उसके द्वारा बेधे गए रथी और अश्वारोही सहसा भूमि पर गिरने लगे, मानो आँधी से टूटे हुए वृक्ष हों।
5हे राजन्, उस महारथी ने युद्ध में घोड़ों, रथियों और हाथियों की बड़ी-बड़ी टुकड़ियों को सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में गिरा दिया।
6उसे निर्भय के समान रणभूमि में विचरते देखकर समस्त राजाओं ने एक साथ मिलकर उसे चारों ओर से घेर लिया।
7नकुल के पुत्र शतानीक ने वृषसेन पर आक्रमण किया और मर्मस्थलों तक घुस जानेवाले दस नाराचों से उसे बेध दिया।
8कर्ण के पुत्र ने बदले में उसका धनुष काट दिया और उसकी ध्वजा गिरा दी। अपने भाई को बचाने की इच्छा से द्रौपदी के पुत्र उसकी ओर दौड़े।
9शीघ्र ही उन्होंने अपनी बाणवर्षा से कर्णपुत्र को दृष्टि से ओझल कर दिया। तब द्रोणपुत्र के नेतृत्व में रथियों ने उनकी बाणवर्षा को हटाते हुए उन पर आक्रमण किया।
10हे राजन्, इन योद्धाओं ने (द्रोणपुत्र के नेतृत्व में) शीघ्र ही महारथी द्रौपदीपुत्रों को नाना प्रकार के बाणों से ऐसे ढक दिया, जैसे मेघ पर्वत पर अपना जल बरसाते हों।
11अपने पुत्रों के प्रति स्नेह से प्रेरित होकर पाण्डवों ने शीघ्र ही उन (आक्रमणकारियों) का सामना किया, और उनके पीछे-पीछे पाञ्चाल, कैकेय, मत्स्य तथा सृञ्जय अपने शस्त्र उठाए हुए चले।
12तब आपकी सेना और पाण्डुपुत्रों की सेना के बीच देवताओं और दानवों के युद्ध के समान घोर, रक्तरंजित तथा रोमांचकारी संग्राम आरम्भ हुआ।
13इस प्रकार कुरु और पाण्डव सेनाओं के वीर क्रोध से भरकर एक-दूसरे को क्रुद्ध दृष्टि से देखते हुए और परस्पर (प्राणघातक) वैर पालते हुए लड़ते रहे।
14क्रोध से भर जाने के कारण उन अप्रमेय पराक्रमी योद्धाओं के शरीर आकाश में लड़ते हुए पक्षिराज (गरुड़) तथा महान् सर्पों के शरीरों के समान प्रतीत हुए।
15भीम, कर्ण, कृप, द्रोण, द्रोणपुत्र, पार्षत तथा सात्यकि से युक्त वह रणभूमि (प्रलयकाल में) उदय होनेवाले सर्वसंहारक सूर्य के समान तेजस्वी प्रतीत हुई।
16तब देवताओं और दानवों के युद्ध के समान भयंकर संग्राम हुआ, जिसमें महान् योद्धा महान् शत्रुओं से भिड़कर एक-दूसरे को मार गिराते रहे।
17तत्पश्चात् युधिष्ठिर की सेना (क्षुब्ध) समुद्र के समान महान् कोलाहल करती हुई आपकी उस सेना का संहार करने लगी, जिसके महारथी भाग चुके थे।
18तब (कौरव) सेना को शत्रु द्वारा पूर्णतः छिन्न-भिन्न और अत्यन्त क्षत-विक्षत देखकर द्रोण ने पुकारा — "हे वीरो, भागने की आवश्यकता नहीं।"
19तत्पश्चात् वे कपिल वर्ण के घोड़ोंवाले वीर क्रोध से प्रज्वलित होकर चार दाँतोंवाले हाथी के समान पाण्डवों की पंक्तियों में घुस गए और युधिष्ठिर पर टूट पड़े।
20तब युधिष्ठिर ने उन्हें तीक्ष्ण नोकवाले और कङ्क पक्षी के पंखों से युक्त बाणों से बेधा; द्रोण ने भी उनका धनुष दो टुकड़े कर बड़े वेग से उन पर आक्रमण किया।
21तब युधिष्ठिर के रथ के पहियों के रक्षक, पाञ्चाल कुल के यशस्वी कुमार ने आक्रमण करते हुए द्रोण को वैसे ही रोका, जैसे तट उमड़ते समुद्र को रोकता है।
22जब द्विजश्रेष्ठ द्रोण कुमार द्वारा रोके गए देखे गए, तब रथों की ध्वनियाँ तथा "साधु! साधु!" के उद्घोष सुनाई पड़े।
23तब उस युद्ध में क्रोध से भरे प्रचण्ड कुमार ने एक बाण से द्रोण की छाती बेध दी और फिर बार-बार सिंह के समान गर्जना की।
24तब हस्तलाघव से सम्पन्न उन अत्यन्त पराक्रमी और अथक कुमार ने उस युद्ध में द्रोण को रोककर सहस्रों बाणों से उन्हें बेध दिया।
25तत्पश्चात् द्विजश्रेष्ठ (द्रोण) ने युधिष्ठिर के रथ के पहियों के उस रक्षक कुमार का वध कर दिया, जो वीर, यशस्वी व्रतोंवाला तथा अस्त्र और मन्त्रों के प्रयोग में निपुण था।
26तब वे द्विजश्रेष्ठ भरद्वाजपुत्र पाण्डव सेना के मध्य में घुसकर और सब दिशाओं में विचरण करते हुए आपकी सेना के रक्षक बन गए।
27उन्होंने शिखण्डी को बारह बाणों से, उत्तमौजा को बीस से, नकुल को पाँच से और सहदेव को सात से, युधिष्ठिर को बारह से, द्रौपदी के पुत्रों में से प्रत्येक को तीन-तीन से, सात्यकि को पाँच से तथा मत्स्यराज को दस बाणों से बेधा।
28और क्रमशः पाण्डवों के श्रेष्ठ योद्धाओं पर टूटते हुए उन्होंने (द्रोण ने) उस युद्ध में उस रणकुशल सेना को विचलित कर दिया। फिर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर को बन्दी बनाने की इच्छा से उन्होंने (द्रोण ने) उन पर आक्रमण किया।
29तब, हे राजन्, युगन्धर ने उन महारथी भरद्वाजपुत्र का सामना किया, जो आँधी से उमड़ते समुद्र के समान क्रोध से प्रज्वलित थे।
30किन्तु द्रोण ने युधिष्ठिर को सटे हुए बाणों से बेधकर एक भल्ल (चौड़ी नोकवाले बाण) से युगन्धर को उसके रथ के स्थान से गिरा दिया।
31तब विराट और द्रुपद, केकय और सात्यकि तथा शिनि और व्याघ्रदत्त, पाञ्चालराजकुमार तथा पराक्रमसम्पन्न सिंहसेन — ये तथा अन्य अनेक योद्धा युधिष्ठिर को बचाने की इच्छा से असंख्य बाण बरसाकर द्रोण का मार्ग रोकने लगे।
32पाञ्चालराजकुमार व्याघ्रदत्त ने द्रोण को पचास तीक्ष्ण बाणों से बेधा; तब, हे राजन्, पाण्डव सेना ने ऊँचा सिंहनाद किया।
33सिंहसेन ने भी शीघ्र ही महारथी द्रोण को बेधकर सहसा हर्ष से ठहाका लगाया, जिससे महारथियों के हृदय आतंक से भर गए।
34तब द्रोण ने नेत्र फैलाकर, धनुष की प्रत्यंचा टंकारते हुए और हथेलियों से भुजाओं पर आघात करके ऊँचा शब्द करते हुए उस (सिंहसेन) पर आक्रमण किया।
35तब महापराक्रमी द्रोण ने अपना बल प्रकट करते हुए दो भल्लों से कुण्डलों से सुशोभित सिंहसेन का तथा व्याघ्रदत्त का भी सिर काट डाला।
36तब अपनी बाणवर्षा से पाण्डव सेना के महारथियों को कुचलकर वे साक्षात् सर्वसंहारक मृत्यु के समान युधिष्ठिर के रथ के समीप जा खड़े हुए।
37हे राजन्, जब संयत व्रतवाले द्रोण युधिष्ठिर के समीप पहुँचे, तब युधिष्ठिर की सेना के योद्धाओं ने "राजा मारे गए" — ऐसा ऊँचा हाहाकार किया।
38तब सैनिकों ने द्रोण का पराक्रम देखकर कहा — "आज धृतराष्ट्र के राजपुत्र को अपनी अभिलाषा का फल प्राप्त होगा।
39इसी क्षण द्रोण युद्ध में पाण्डुपुत्र को बन्दी बनाकर, हर्ष से भरकर, निश्चय ही हमारे तथा धृतराष्ट्रपुत्र के पास लौटेंगे।"
40जब आपके सैनिक इस प्रकार बातें कर रहे थे, तभी महारथी कुन्तीपुत्र (अर्जुन) अपने रथ की घर्घराहट से आकाश को गुँजाते हुए बड़े वेग से वहाँ आ पहुँचे —
41— और अपने द्वारा किए गए संहार से एक ऐसी नदी बना दी, जिसका जल रक्त था और जिसके भँवर रथ थे; जो वीर योद्धाओं की अस्थियों और शवों से रुकी हुई थी और जो प्राणियों को यमलोक पहुँचाती थी।
42असंख्य बाणों के फेन तथा भालों रूपी मछलियों से भरी उस नदी को पार करके पाण्डुपुत्र अपने वेग से कुरुओं को कुचलते हुए वहाँ आ पहुँचे।
43तत्पश्चात् किरीटधारी अर्जुन ने सहसा द्रोण की सेना पर आक्रमण किया और उसे महान् बाणों के जाल से ढककर द्रोण के अनुगामी योद्धाओं को मूर्च्छित-सा कर दिया। उन यशस्वी कुन्तीपुत्र द्वारा बाणों के प्रत्यंचा पर रखे जाने और छोड़े जाने के बीच का अन्तराल कोई नहीं देख सका।
44हे राजन्, न दिशाएँ, न आकाश, न नभोमण्डल और न पृथ्वी ही दिखाई देती थी; उस समय सब कुछ बाणों का अखण्ड समूह प्रतीत होता था।
45फिर जब गाण्डीवधारी ने अपने बाणों से रणभूमि में "घोर अन्धकार" उत्पन्न कर दिया, तब, हे राजन्, कुछ भी पहचाना न जा सका।
46उसी क्षण सूर्य के अस्त हो जाने और पृथ्वी के सन्ध्या के अन्धकार से ढक जाने पर न शत्रु पहचाना जा सकता था, न मित्र।
47तब द्रोण, दुर्योधन तथा अन्य लोग अपनी सेनाएँ हटाने लगे। अपने शत्रुओं को आतंक से भरा और युद्ध जारी रखने के लिए अनिच्छुक समझकर —
48— विभत्सु ने भी धीरे-धीरे अपनी सेनाएँ हटा लीं; तब अत्यन्त हर्षित पाण्डव, सृञ्जय और पाञ्चाल पृथापुत्र (अर्जुन) की मधुर वचनों से वैसे ही स्तुति करने लगे, जैसे ऋषि सूर्य की स्तुति करते हैं। इस प्रकार अपने शत्रुओं को जीतकर धनञ्जय आनन्द से भरे हुए, केशव के साथ, अपनी समस्त सेना के पीछे-पीछे चलते हुए अपने शिविर को लौटे।
49मरकत, माणिक्य और उत्तम कोटि के हीरों से तथा स्वर्ण, रजत, मूँगे और स्फटिक के अत्यन्त बहुमूल्य नमूनों से अलंकृत अपने उत्तम रथ के मञ्च पर बैठे हुए पाण्डुपुत्र नक्षत्रों से सुशोभित आकाश में चन्द्रमा के समान शोभा पा रहे थे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, आफ्नो त्यो सेनालाई युद्धमा पूर्णतः छिन्नभिन्न भएको देखेर पराक्रमसम्पन्न वृषसेनले एक्लै आफ्ना अस्त्रहरूको मायाले त्यसको रक्षा गर्न थाले।
2त्यस युद्धमा वृषसेनद्वारा छोडिएका असङ्ख्य बाण दसै दिशामा उडे र मानिस, घोडा, रथ तथा हात्तीहरूलाई छेड्दै गए।
3हे राजन्, सूर्यका किरणसमान उसद्वारा छोडिएका प्रज्वलित तेजयुक्त महान् बाणहरू (चारै तिर) उड्न थाले।
4हे राजन्, उसद्वारा छेडिएका रथी र अश्वारोहीहरू एक्कासि भूमिमा ढल्न थाले, मानौँ आँधीले भाँचिएका रूख हुन्।
5हे राजन्, ती महारथीले युद्धमा घोडा, रथी र हात्तीका ठूला-ठूला टुकडीहरूलाई सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा ढालिदिए।
6उसलाई निर्भयझैँ रणभूमिमा विचरण गरिरहेको देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले एकसाथ मिलेर उसलाई चारै तिरबाट घेरे।
7नकुलका पुत्र शतानीकले वृषसेनमाथि आक्रमण गरे र मर्मस्थलसम्म पस्न सक्ने दस नाराचले उसलाई छेडे।
8कर्णका पुत्रले बदलामा उनको धनुष काटिदिए र उनको ध्वजा ढालिदिए। आफ्नो भाइलाई बचाउने इच्छाले द्रौपदीका पुत्रहरू उसतिर दौडे।
9चाँडै नै उनीहरूले आफ्नो बाणवर्षाले कर्णपुत्रलाई दृष्टिबाट ओझेल पारे। तब द्रोणपुत्रको नेतृत्वमा रथीहरूले उनीहरूको बाणवर्षा हटाउँदै उनीहरूमाथि आक्रमण गरे।
10हे राजन्, यी योद्धाहरूले (द्रोणपुत्रको नेतृत्वमा) चाँडै नै महारथी द्रौपदीपुत्रहरूलाई नाना प्रकारका बाणले यसरी छोपे, जसरी बादलले पर्वतमाथि आफ्नो जल वर्षाउँछन्।
11आफ्ना पुत्रहरूप्रतिको स्नेहले प्रेरित भई पाण्डवहरूले चाँडै ती (आक्रमणकारी)सँग भिडे, र उनीहरूको पछिपछि पाञ्चाल, कैकेय, मत्स्य तथा सृञ्जयहरू आफ्ना शस्त्र उठाएर आए।
12तब तपाईंको सेना र पाण्डुपुत्रहरूको सेनाबीच देवता र दानवहरूको युद्धजस्तै घोर, रक्तरञ्जित तथा रोमाञ्चकारी सङ्ग्राम सुरु भयो।
13यसरी कुरु र पाण्डव सेनाका वीरहरू क्रोधले भरिएर एकअर्कालाई क्रुद्ध दृष्टिले हेर्दै र परस्पर (प्राणघातक) वैर पाल्दै लडिरहे।
14क्रोधले भरिएका कारण ती अप्रमेय पराक्रमी योद्धाहरूका शरीर आकाशमा लडिरहेका पक्षिराज (गरुड) तथा महान् सर्पहरूका शरीरजस्ता देखिए।
15भीम, कर्ण, कृप, द्रोण, द्रोणपुत्र, पार्षत तथा सात्यकिले युक्त त्यो रणभूमि (प्रलयकालमा) उदाउने सर्वसंहारक सूर्यजस्तै तेजस्वी देखियो।
16तब देवता र दानवहरूको युद्धजस्तै भयङ्कर सङ्ग्राम भयो, जसमा महान् योद्धाहरू महान् शत्रुहरूसँग भिडेर एकअर्कालाई ढालिरहे।
17त्यसपछि युधिष्ठिरको सेना (क्षुब्ध) समुद्रजस्तै ठूलो कोलाहल गर्दै तपाईंको त्यस सेनाको संहार गर्न थाली, जसका महारथीहरू भागिसकेका थिए।
18तब (कौरव) सेनालाई शत्रुद्वारा पूर्णतः छिन्नभिन्न र अत्यन्त क्षतविक्षत देखेर द्रोणले पुकारे — "हे वीरहरू, भाग्नुपर्दैन।"
19त्यसपछि ती कपिल वर्णका घोडा भएका वीर क्रोधले प्रज्वलित भई चार दाँत भएको हात्तीझैँ पाण्डवहरूका पङ्क्तिभित्र पसे र युधिष्ठिरमाथि जाइलागे।
20तब युधिष्ठिरले उनलाई तीखो टुप्पो भएका र कङ्क पक्षीका प्वाँखले युक्त बाणले छेडे; द्रोणले पनि उनको धनुष दुई टुक्रा पारेर ठूलो वेगले उनीमाथि आक्रमण गरे।
21तब युधिष्ठिरको रथका पाङ्ग्राका रक्षक, पाञ्चाल कुलका यशस्वी कुमारले आक्रमण गर्दै आएका द्रोणलाई त्यसरी नै रोके, जसरी किनाराले उर्लंदो समुद्रलाई रोक्छ।
22जब द्विजश्रेष्ठ द्रोण कुमारद्वारा रोकिएका देखिए, तब रथका ध्वनि तथा "साधु! साधु!" का उद्घोष सुनिए।
23तब त्यस युद्धमा क्रोधले भरिएका प्रचण्ड कुमारले एउटा बाणले द्रोणको छाती छेडे र फेरि बारम्बार सिंहझैँ गर्जे।
24तब हस्तलाघवले सम्पन्न ती अत्यन्त पराक्रमी र अथक कुमारले त्यस युद्धमा द्रोणलाई रोकेर हजारौँ बाणले उनलाई छेडे।
25त्यसपछि द्विजश्रेष्ठ (द्रोण)ले युधिष्ठिरको रथका पाङ्ग्राका ती रक्षक कुमारको वध गरे, जो वीर, यशस्वी व्रत भएका तथा अस्त्र र मन्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए।
26तब ती द्विजश्रेष्ठ भरद्वाजपुत्र पाण्डव सेनाको मध्यमा पसेर र सबै दिशामा विचरण गर्दै तपाईंको सेनाका रक्षक बने।
27उनले शिखण्डीलाई बाह्र बाणले, उत्तमौजालाई बीसले, नकुललाई पाँचले र सहदेवलाई सातले, युधिष्ठिरलाई बाह्रले, द्रौपदीका पुत्रहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीनले, सात्यकिलाई पाँचले तथा मत्स्यराजलाई दस बाणले छेडे।
28र क्रमशः पाण्डवहरूका श्रेष्ठ योद्धाहरूमाथि जाइलाग्दै उनले (द्रोणले) त्यस युद्धमा त्यो रणकुशल सेनालाई विचलित पारे। त्यसपछि कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउने इच्छाले उनले (द्रोणले) उनीमाथि आक्रमण गरे।
29तब, हे राजन्, युगन्धरले ती महारथी भरद्वाजपुत्रको सामना गरे, जो आँधीले उर्लंदो समुद्रजस्तै क्रोधले प्रज्वलित थिए।
30तर द्रोणले युधिष्ठिरलाई सटेका बाणले छेडेर एउटा भल्ल (चौडा टुप्पो भएको बाण)ले युगन्धरलाई उनको रथको स्थानबाट ढालिदिए।
31तब विराट र द्रुपद, केकय र सात्यकि तथा शिनि र व्याघ्रदत्त, पाञ्चालराजकुमार तथा पराक्रमसम्पन्न सिंहसेन — यी तथा अन्य अनेक योद्धाहरू युधिष्ठिरलाई बचाउने इच्छाले असङ्ख्य बाण वर्षाएर द्रोणको मार्ग रोक्न थाले।
32पाञ्चालराजकुमार व्याघ्रदत्तले द्रोणलाई पचास तीखा बाणले छेडे; तब, हे राजन्, पाण्डव सेनाले उच्च सिंहनाद गर्यो।
33सिंहसेनले पनि चाँडै महारथी द्रोणलाई छेडेर एक्कासि हर्षले ठूलो हाँसो हाँसे, जसले महारथीहरूका हृदय आतङ्कले भरिए।
34तब द्रोणले आँखा फैलाएर, धनुषको ताँदो टङ्कारेर र हत्केलाले पाखुरामा प्रहार गरी उच्च शब्द गर्दै त्यस (सिंहसेन)माथि आक्रमण गरे।
35तब महापराक्रमी द्रोणले आफ्नो बल प्रकट गर्दै दुई भल्लले कुण्डलले सुशोभित सिंहसेनको तथा व्याघ्रदत्तको पनि टाउको काटिदिए।
36तब आफ्नो बाणवर्षाले पाण्डव सेनाका महारथीहरूलाई कुल्चेर उनी साक्षात् सर्वसंहारक मृत्युजस्तै युधिष्ठिरको रथको नजिक गएर उभिए।
37हे राजन्, जब संयत व्रत भएका द्रोण युधिष्ठिरको नजिक पुगे, तब युधिष्ठिरको सेनाका योद्धाहरूले "राजा मारिए" — भन्ने उच्च हाहाकार गरे।
38तब सैनिकहरूले द्रोणको पराक्रम देखेर भने — "आज धृतराष्ट्रका राजपुत्रले आफ्नो अभिलाषाको फल प्राप्त गर्नेछन्।
39यसै क्षण द्रोणले युद्धमा पाण्डुपुत्रलाई बन्दी बनाएर, हर्षले भरिएर, निश्चय नै हाम्रो तथा धृतराष्ट्रपुत्रकहाँ फर्किनेछन्।"
40जब तपाईंका सैनिकहरू यसरी कुरा गरिरहेका थिए, त्यही बेला महारथी कुन्तीपुत्र (अर्जुन) आफ्नो रथको गडगडाहटले आकाश गुञ्जाउँदै ठूलो वेगले त्यहाँ आइपुगे —
41— र आफूले गरेको संहारबाट यस्तो नदी बनाइदिए, जसको जल रगत थियो र जसका भुमरी रथ थिए; जो वीर योद्धाहरूका हाड र शवले अवरुद्ध थियो र जसले प्राणीहरूलाई यमलोक पुर्याउँथ्यो।
42असङ्ख्य बाणका फिँज तथा भालारूपी माछाले भरिएको त्यस नदी तरेर पाण्डुपुत्र आफ्नो वेगले कुरुहरूलाई कुल्चँदै त्यहाँ आइपुगे।
43त्यसपछि किरीटधारी अर्जुनले एक्कासि द्रोणको सेनामाथि आक्रमण गरे र त्यसलाई महान् बाणको जालले छोपेर द्रोणका अनुयायी योद्धाहरूलाई मूर्छितजस्तै पारे। ती यशस्वी कुन्तीपुत्रले बाण ताँदोमा राख्ने र छोड्ने बीचको अन्तराल कसैले पनि देख्न सकेन।
44हे राजन्, न दिशाहरू, न आकाश, न नभोमण्डल र न पृथ्वी नै देखिन्थ्यो; त्यस बेला सबै कुरा बाणको अखण्ड समूह देखिन्थ्यो।
45त्यसपछि जब गाण्डीवधारीले आफ्ना बाणले रणभूमिमा "घोर अन्धकार" उत्पन्न गरे, तब, हे राजन्, केही पनि चिन्न सकिएन।
46त्यही क्षण सूर्य अस्ताएपछि र पृथ्वी साँझको अन्धकारले छोपिएपछि न शत्रु चिन्न सकिन्थ्यो, न मित्र।
47तब द्रोण, दुर्योधन तथा अरूहरूले आफ्ना सेना फिर्ता लिन थाले। आफ्ना शत्रुहरूलाई आतङ्कले भरिएका र युद्ध जारी राख्न अनिच्छुक ठानेर —
48— विभत्सुले पनि बिस्तारै आफ्ना सेना फिर्ता लिए; तब अत्यन्त हर्षित पाण्डव, सृञ्जय र पाञ्चालहरूले पृथापुत्र (अर्जुन)को मधुर वचनले त्यसरी नै स्तुति गर्न थाले, जसरी ऋषिहरूले सूर्यको स्तुति गर्छन्। यसरी आफ्ना शत्रुहरूलाई जितेर धनञ्जय आनन्दले भरिएर, केशवसँगै, आफ्नो सम्पूर्ण सेनाको पछिपछि चल्दै आफ्नो शिविरमा फर्के।
49मरकत, माणिक्य र उत्तम कोटिका हीराले तथा सुन, चाँदी, मुगा र स्फटिकका अत्यन्त बहुमूल्य नमुनाले अलङ्कृत आफ्नो उत्तम रथको मञ्चमा बसेका पाण्डुपुत्र नक्षत्रले सुशोभित आकाशमा चन्द्रमाजस्तै शोभायमान थिए।