कृतवर्मा की पराजय
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 116
संस्कृत
1संजय उवाच ते किरन्तः शरवातान् सर्वे यत्ताः प्रहारिणः। त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्॥
2तं द्रोणः सप्त सप्तत्या जघान निशितैः शरैः। दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दुःसहो दशभिः शरैः॥
3विकर्णश्चापि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः। विव्याध सव्ये पार्श्वे तु स्तनाभ्यामन्तरे तथा॥
4दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोऽष्टभिः। चित्रसेनश्च शैनेय द्वाभ्यां विव्याध मारिष॥
5दुर्योधनश्च महता शरवर्षेण माधवम्। अपीडयद्रणे राजशूराश्चान्ये महारथाः॥
6सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैः। तान् प्रत्यविध्यद्वाष्णैयः पृथक् पृथगजिह्मगैः॥
7भारद्वाजं त्रिभिर्बाणैर्दुःसहं नवभिः शरैः। विकर्णे पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः॥
8दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्च विविंशातेम। सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभिः शरैः॥
9ततो रुक्मांगदं चारं विधुन्वानो महारथः। अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम्॥
10राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम्। शरैरभ्याहनगढं ततो युद्धमभूत्तयोः॥
11विमुञ्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् संदधानौ च सायकान्। अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ॥
12सात्यकिः कुरुराजने निर्विद्धो बह्वशोभत। अस्रवदुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा॥
13सात्वतेन च बाणौधैर्निर्विद्धस्तनयस्तव। शातकुंभमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः॥
14माधवस्तु रणे राजन् कुरुराजस्य धन्विनः। धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव॥
15अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत्। निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा॥
16नामृष्यत रणे राजा शत्रोविजयलक्षणम्। अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्॥-
17विव्याध सात्यकिं तूर्णे सायकानां शतेन ह। सोऽतिविद्धो बलवता तव पुत्रेण धन्विना॥
18अमर्षवशमापन्नस्तव पुत्रमपीडयत्। पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाः॥
19सात्यकि शरवर्षेण छादयामासुरोजसा। स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैः॥
20एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः। दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैः॥
21प्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम्। नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्॥
22हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिनिशितैः शरैः। सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशाः॥
23एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम्। अवाकिरच्छरैर्हष्टो बहुभिर्मर्मभेदिभिः॥
24स वध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैः। प्राद्रवत् सहसा राजन् पुत्रो दुर्योधनस्तव॥
25आप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः। हाहाभूतं जगश्चासीद् दृष्ट्वा राजानमाहवे॥
26ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा। तं तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवर्मा महारथः॥
27अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः। विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनः॥
28भर्त्सयन् सारथिं चाग्रे याहि याहीति सत्वरं। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम्॥
29युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत्। कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी॥
30प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम्। ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च॥
31आससाद रणे भोज प्रतिमानं धनुष्मताम्। ततः परमसंक्रुद्धौ ज्वलिताविव पावकौ॥
32समेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ। कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विशत्या समार्पमत्॥
33निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य पञ्चभिः। चतुरश्चतुरो वाहांश्चतुर्भिः परमेषुभिः॥ अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य हि। रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम्॥
34रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खरवारयत्। ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान् कृतवर्मणे॥ प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टकामो धनंजयम्। सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः॥
35समकम्पत दुर्घर्षः क्षितिकम्पे यथाचलः। त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान् सप्तभिः सारथिं तथा॥ विव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः सत्यविक्रमः। सुवर्णपुङ्ख विशिखं समाधाय च सात्यकिः॥
36व्यसृजत् तं महाज्वालं संक्रुद्धमिव पन्नगम्। सोऽविध्यत् कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरः॥
37जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत्। अभ्यगाद धरणीमुनो रुधिरेण समुक्षितः॥
38संजातरुधिरश्चाजौ सात्वतेषुभिरर्दितः। सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमात्॥
39स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यां पतितोऽमितविक्रमः। शरादितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः॥
40सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम्। निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः॥
41खङ्गशक्तिधनुःकीर्णो गजाश्वरथसंकुलाम्। प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः॥ प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुङ्गवः। अभ्यगाद्वाहिनीं हित्वावृत्रहेवासुरींचमूम्॥
42समाश्वस्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद् धनुः। तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान्॥
43समाश्वस्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद् धनुः। तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Then, O mighty monarch, all those warriors accomplished in smiting down the foe and united together, began to fight with Yuyudhana quickly discharging numerous arrows.
2Then Drona pierced Satyaki with seven and seventy shafts of great sharpness; Durmursana pierced him with twelve and Dussaha with ten shafts.
3Vikarna pierced Satyaki with thirty whetted shafts furnished with wings of Kanka feather, on his lift side and on the centre of his chest.
4o sire, Durmukha then pierced Sini's grandson with ten shafts, Dushasana pierced him with eight and Chitrasena with a couple of arrows.
5Then with a mighty shower of arrows Duryodhana, O king, afflicted that mighty carwarrior the descendant of Madhu's race. O king, other heroic warriors followed his example.
6Thus opposed on all sides by your sons, all mighty car-warriors, he of the Vrishni race began to pierce them all in return with distinct groups of straight-going shafts.
7Satyaki pierced the son of Bharadvaja with three arrows, Dussaha with nine, Vikarna with twenty-five, Chitrasena with seven.
8Durmarsena with twelve, Vivinsati with eight, Satyavrata with nine and Vijaya with ten shafts.
9Then that mighty car-warrior Satyaki, having pierced Rukmangada, stretching his bow quickly assailed your son Duryodhana who also was a mighty car-warrior.
10Then with his arrows Satyaki deeply pierced the king of all creatures who is regarded as he best car-warrior in all the worlds. Thereupon a battle commenced between them.
11Then those two mighty car-warriors discharging sharp arrows and placing other arrows on the bow-string, rendered each other invisible in battle.
12Satyaki then pierced sore by the king of the Kurus, appeared highly beautiful. He shed blood copiously like a sandal tree discharging its sap.
13r'ierced with myriads of shafts by him of the Satvata race, your son appeared beautiful like a golden stake set up at a sacrifice.
14Thereafter, Oking, that descendant of Madhu's race, with a razor-headed shaft, cutoff in battle the bow of the Kuru king that best wielder of the bow, smiling all the while.
15Then he pierced the king whose bow had been severed, with numerous shafts. Thereat mangled with the arrows of his light-handed enemy.
16m In that battle, he could not bear this sign of the success of his enemy. Then taking up another bow of great toughness and golden staff.
17He pierced Satyaki quickly with a group of hundred arrows. Pierced deeply by that great bowman endued with might, viz., your son, Satyaki.
18Under the influence of wrath began to afflict your son severely. Beholding the king thus afflicted, your other sons all mighty carwarriors.
19Covered Satyaki with a shower of mighty arrows. Thus covered by your sons, all mighty car-warriors.
20Satyaki piercing each with five arrows, again pierced each with seven shafts. He then quickly pierced Duryodhana with eight swiftcoursing arrows.
21Then smiling he cut-off Duryodhana's bow that used to inspire terror into the hearts of the enemy. Then with his arrows, he cut down the latter's standard and the elephant of pearls embossed thereon.
22Then slaying with four sharp arrows the four horses of Duryodhana, that illusirious warrior felled the charioteer of the latter with a razor-headed arrow.
23After this, filled with delight he began to cover the king of the Kurus, that mighty carwarrior, with numerous arrows, all capable of penetrating to the very vitals.
24Thus pierced by the excellent shafts of the grandson of Sini, Oking, your son Duryodhana suddenly fled away from the field of battle.
25He then ascended the car of Chitrasena that great bowman. Then cries of Alas and Oh were uttered by your troops as they beheld the king in that battle.
26Devoured by Satyaki, like Soma in the skies devoured by Rahu. Then hearing that woeful exclamation, the mighty car-warrior Kritavarman.
27Quickly proceeded to the spot where that mighty-descendant of Madhu's race, was fighting. He came stretching his bow and urging his steeds.
28And encouraging his charioteer with the words. Proceed in haste, Proceed in haste. Beholding him come like the Destroyer himself with mouth wide open.
29O mighty Monarch, Yuyudhana addressed his charioteer saying-Yonder is the heroic Kritavarman rushing at me on his chariot.
30Encounter this foremost all wielder of bow and drive your car before him.” Then urging to the top of their speed those horses duly equipped.
31The charioteer drove the car towards the king of the Bhojas held in high honor by all bowmen. Then highly excited and looking like two blazing fires.
32Those two foremost of men encountered one another like two tigers endued with great agility. Then Kritavarman wounded the grandson of Sini with twenty-six.
33Sharp arrows all well-whetted; and his charioteer with five shafts. With four excellent shafts he pierced the four steeds of the Satvata hero, steeds whose teeth were graceful and that were of the Sindhu breed. Then stretching his mighty-bow of golden back, that one of golden standards.
34Decked with golden Angadas and clad in a golden mail, covered Satyaki with arrow of golden wings. Thereafter the grandson of Sini quickly sped numerous shafts at Kritavarman, as he was longing to have a sight of Dhananjaya. Pierced deeply by his powerful adversary, that scorcher of foes.
35Began to tremble like a mountain during an earth-quake. Then Stayaki of prowess incapable of being baffled quickly pierced his four steeds with sixty-three and his charioteer with seven sharp arrows. Then Satyaki placed on his bow string a shaft furnished with golden wings.
36That emitted great effulgence and looked like an enraged snake; that arrow that resembled the the dart of Death, wounded Kritavarman sorely.
37Then that fierce arrow, penetrating through the effulgent and gold-decked armour of Kritavarman, fell down on the ground, steeped completely in blood.
38Covered all over with blood and afflicted with the arrows of the of the Satvata hero, Kritavarman, throwing aside his bow and arrow, feil upon his niche on the chariot.
39That one of infinite prowess and of teeth resembling those of the lion, that foremost of men, then fell on his knees on the terrace of his car, being afflicted by arrows of Satyaki.
40Thereafter Satyaki having successfully checked Kritavarman who reseinbled the thousand-armed Arjuna or the unagitable ocean itself, quickly advanced onwards.
41Then passing through the division of Kritavarman, bristling with swords, lances and javelins and teeming with elephants, steeds and cars and shedding blood copiously, before the very eyes of all the troops that foremost of the descendants of Sini moved forwards like the slayer of Vritra passing through the Asura host.
42Meanwhile the son of Hridika regaining his composure and grasping another mighty bow, stood on the field of battle checking the mighty Pandava hosts. cars and shedding blood copiously, before the very eyes of all the troops that foremost of the descendants of Sini moved forwards like the slayer of Vritra passing through the Asura host.
43Meanwhile the son of Hridika regaining his composure and grasping another mighty bow, stood on the field of battle checking the mighty Pandava hosts.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब, हे महाराज, शत्रु को मार गिराने में निपुण वे समस्त योद्धा एक साथ मिलकर असंख्य बाण शीघ्रता से छोड़ते हुए युयुधान से युद्ध करने लगे।
2तब द्रोण ने सात्यकि को अत्यन्त तीक्ष्ण सतहत्तर बाणों से बींधा; दुर्मर्षण ने बारह और दुःसह ने दस बाणों से उन्हें बींधा।
3विकर्ण ने सात्यकि को कंक-पंख वाले तीस तीक्ष्ण बाणों से उनकी बाईं ओर तथा छाती के मध्य में बींधा।
4हे तात, तब दुर्मुख ने शिनिपौत्र को दस बाणों से, दुःशासन ने आठ से और चित्रसेन ने दो बाणों से बींधा।
5हे राजन्, तब दुर्योधन ने प्रचण्ड बाण-वर्षा से उन महारथी मधुवंशी को पीड़ित किया। हे राजन्, अन्य वीर योद्धाओं ने भी उसका अनुसरण किया।
6इस प्रकार आपके पुत्रों द्वारा, जो सब महारथी थे, सब ओर से रोके जाकर उन वृष्णिवंशी ने बदले में उन सबको सीधे जाने वाले बाणों के पृथक्-पृथक् समूहों से बींधना आरम्भ किया।
7सात्यकि ने भरद्वाजपुत्र को तीन बाणों से, दुःसह को नौ से, विकर्ण को पच्चीस से, चित्रसेन को सात से —
8— दुर्मर्षण को बारह से, विविंशति को आठ से, सत्यव्रत को नौ से और विजय को दस बाणों से बींधा।
9तब उन महारथी सात्यकि ने रुक्मांगद को बींधकर अपना धनुष खींचते हुए आपके पुत्र दुर्योधन पर, जो स्वयं भी महारथी था, शीघ्र आक्रमण किया।
10तब सात्यकि ने अपने बाणों से प्राणियों के उस राजा को गहरे बींधा, जो समस्त लोकों में श्रेष्ठ रथी माना जाता है। तत्पश्चात् उन दोनों के बीच युद्ध छिड़ गया।
11तब वे दोनों महारथी तीक्ष्ण बाण छोड़ते और अन्य बाण प्रत्यंचा पर चढ़ाते हुए युद्ध में एक-दूसरे को अदृश्य कर देने लगे।
12कुरुराज द्वारा गहरे बिंधे हुए सात्यकि तब अत्यन्त सुशोभित दिखाई दिए। वे उसी प्रकार प्रचुर रक्त बहा रहे थे जैसे चन्दन का वृक्ष अपना रस बहाता है।
13सात्वतवंशी द्वारा सहस्रों बाणों से बिंधकर आपका पुत्र यज्ञ में गाड़े गए स्वर्ण-स्तम्भ के समान सुन्दर दिखाई दिया।
14तत्पश्चात्, हे राजन्, उन मधुवंशी ने मुस्कुराते हुए एक क्षुरप्र बाण से उन धनुर्धरश्रेष्ठ कुरुराज का धनुष युद्ध में काट डाला।
15फिर उन्होंने उस राजा को, जिसका धनुष कट चुका था, असंख्य बाणों से बींधा। तब अपने हल्के हाथ वाले शत्रु के बाणों से क्षत-विक्षत होकर —
16— वह उस युद्ध में अपने शत्रु की सफलता का यह चिह्न सहन न कर सका। तब अत्यन्त दृढ़ बनावट का और स्वर्ण के दण्ड वाला दूसरा धनुष उठाकर —
17— उसने शीघ्र ही सौ बाणों के समूह से सात्यकि को बींधा। बल से सम्पन्न उन महाधनुर्धर, अर्थात् आपके पुत्र द्वारा गहरे बिंधकर सात्यकि —
18— क्रोध के वशीभूत होकर आपके पुत्र को अत्यन्त पीड़ित करने लगे। राजा को इस प्रकार पीड़ित देखकर आपके अन्य पुत्रों ने, जो सब महारथी थे —
19— सात्यकि को प्रचण्ड बाणों की वर्षा से ढक दिया। इस प्रकार आपके पुत्रों द्वारा, जो सब महारथी थे, ढक दिए जाने पर —
20— सात्यकि ने प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से बींधकर पुनः प्रत्येक को सात-सात बाणों से बींधा। फिर उन्होंने शीघ्र ही दुर्योधन को आठ द्रुतगामी बाणों से बींधा।
21फिर मुस्कुराते हुए उन्होंने दुर्योधन का वह धनुष काट डाला जो शत्रुओं के हृदयों में भय भरा करता था। फिर अपने बाणों से उन्होंने उसकी ध्वजा तथा उस पर जड़े मोतियों के हाथी को काट गिराया।
22तत्पश्चात् चार तीक्ष्ण बाणों से दुर्योधन के चारों घोड़ों का वध करके उन यशस्वी योद्धा ने एक क्षुरप्र बाण से उसके सारथि को गिरा दिया।
23इसके पश्चात् हर्ष से भरकर उन्होंने उन महारथी कुरुराज को असंख्य बाणों से ढकना आरम्भ किया, जो सब मर्मस्थलों तक पहुँचने में समर्थ थे।
24हे राजन्, इस प्रकार शिनिपौत्र के उत्तम बाणों से बिंधकर आपका पुत्र दुर्योधन सहसा रणभूमि से भाग निकला।
25तब वह उन महाधनुर्धर चित्रसेन के रथ पर चढ़ गया। तब आपकी सेना ने उस युद्ध में राजा को —
26— सात्यकि द्वारा उसी प्रकार ग्रस्त देखकर, जैसे आकाश में सोम राहु द्वारा ग्रस्त होता है, “हा” और “ओह” की चीत्कारें कीं। तब वह करुण चीत्कार सुनकर महारथी कृतवर्मा —
27— शीघ्र ही उस स्थान पर पहुँचे जहाँ वे महाबली मधुवंशी युद्ध कर रहे थे। वे अपना धनुष खींचते और अपने अश्वों को हाँकते हुए आए —
28— और अपने सारथि को इन शब्दों से उत्साहित करते हुए — “शीघ्र चलो, शीघ्र चलो।” उन्हें मुख फैलाए स्वयं संहारकर्ता (यम) के समान आते देखकर —
29— हे महाराज, युयुधान ने अपने सारथि को सम्बोधित करते हुए कहा — “उधर वीर कृतवर्मा अपने रथ पर मुझ पर आक्रमण करने आ रहे हैं।
30इन धनुर्धरश्रेष्ठ का सामना करो और अपना रथ उनके सामने ले चलो।” तब विधिवत् सज्जित उन घोड़ों को पूरे वेग से हाँकते हुए —
31— सारथि ने रथ को समस्त धनुर्धरों द्वारा अत्यन्त सम्मानित भोजराज की ओर बढ़ाया। तब अत्यन्त उत्तेजित और दो प्रज्वलित अग्नियों के समान दिखाई देते हुए —
32— वे दोनों नरश्रेष्ठ महान् फुर्ती से सम्पन्न दो बाघों के समान एक-दूसरे से भिड़ गए। तब कृतवर्मा ने शिनिपौत्र को छब्बीस —
33— भली-भाँति तेज किए तीक्ष्ण बाणों से घायल किया; और उनके सारथि को पाँच बाणों से। चार उत्तम बाणों से उन्होंने सात्वतवीर के उन चारों अश्वों को बींधा, जिनके दाँत मनोहर थे और जो सिन्धु देश की नस्ल के थे। तब स्वर्ण की पीठ वाले अपने प्रचण्ड धनुष को खींचकर उन स्वर्ण-ध्वजा वाले वीर ने —
34— स्वर्ण के अंगदों से सजे और स्वर्ण के कवच से ढके उन्होंने सात्यकि को स्वर्णपंख वाले बाणों से ढक दिया। तत्पश्चात् धनंजय के दर्शन के लिए उत्सुक शिनिपौत्र ने कृतवर्मा पर शीघ्रता से असंख्य बाण छोड़े। अपने बलवान् प्रतिद्वन्द्वी द्वारा गहरे बिंधकर वे शत्रुसंतापक —
35— भूकम्प के समय पर्वत के समान काँपने लगे। तब अव्यर्थ पराक्रम वाले सात्यकि ने शीघ्र ही उनके चारों अश्वों को तिरसठ और उनके सारथि को सात तीक्ष्ण बाणों से बींधा। तब सात्यकि ने अपनी प्रत्यंचा पर स्वर्णपंख वाला एक बाण चढ़ाया —
36— जो महान् तेज छोड़ता था और क्रुद्ध सर्प के समान दिखाई देता था; मृत्यु के शूल के समान उस बाण ने कृतवर्मा को अत्यन्त घायल कर दिया।
37तब वह उग्र बाण कृतवर्मा के तेजस्वी और स्वर्णजटित कवच को भेदकर पूर्णतया रक्त में डूबा हुआ भूमि पर गिर पड़ा।
38सारे शरीर पर रक्त से ढके और सात्वतवीर के बाणों से पीड़ित कृतवर्मा अपना धनुष-बाण फेंककर रथ के अपने आसन पर गिर पड़े।
39अनन्त पराक्रम वाले और सिंह के समान दाँतों वाले वे नरश्रेष्ठ तब सात्यकि के बाणों से पीड़ित होकर अपने रथ के आसन पर घुटनों के बल गिर पड़े।
40तत्पश्चात् सहस्रबाहु अर्जुन अथवा अक्षुब्ध समुद्र के समान कृतवर्मा को सफलतापूर्वक रोककर सात्यकि शीघ्र ही आगे बढ़ गए।
41तब तलवारों, भालों तथा बरछों से भरे और हाथियों, अश्वों तथा रथों से युक्त कृतवर्मा के दल के पार निकलते हुए, प्रचुर रक्त बहाते हुए, समस्त सेना की आँखों के सामने ही वे शिनिवंशश्रेष्ठ उसी प्रकार आगे बढ़े जैसे वृत्रहन्ता (इन्द्र) असुरों की सेना के पार निकलते हैं।
42इसी बीच हृदिकपुत्र ने अपना धैर्य पुनः प्राप्त करके और दूसरा प्रचण्ड धनुष धारण करके रणभूमि में खड़े होकर प्रचण्ड पाण्डव सेनाओं को रोका। — रथों से युक्त और प्रचुर रक्त बहाते हुए, समस्त सेना की आँखों के सामने ही वे शिनिवंशश्रेष्ठ उसी प्रकार आगे बढ़े जैसे वृत्रहन्ता (इन्द्र) असुरों की सेना के पार निकलते हैं।
43इसी बीच हृदिकपुत्र ने अपना धैर्य पुनः प्राप्त करके और दूसरा प्रचण्ड धनुष धारण करके रणभूमि में खड़े होकर प्रचण्ड पाण्डव सेनाओं को रोका।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब, हे महाराज, शत्रुलाई मारेर ढाल्नमा निपुण ती सम्पूर्ण योद्धाहरू एकसाथ मिलेर असंख्य बाण चाँडै छाड्दै युयुधानसँग युद्ध गर्न थाले।
2तब द्रोणले सात्यकिलाई अत्यन्त तीक्ष्ण सतहत्तर बाणले बिँधे; दुर्मर्षणले बाह्र र दुःसहले दस बाणले उनलाई बिँधे।
3विकर्णले सात्यकिलाई कङ्क-प्वाँख भएका तीस तीक्ष्ण बाणले उनको देब्रेपट्टि तथा छातीको बीचमा बिँधे।
4हे तात, तब दुर्मुखले शिनिपौत्रलाई दस बाणले, दुःशासनले आठले र चित्रसेनले दुई बाणले बिँधे।
5हे राजन्, तब दुर्योधनले प्रचण्ड बाण-वर्षाले ती महारथी मधुवंशीलाई पीडित पारे। हे राजन्, अन्य वीर योद्धाहरूले पनि उसको अनुसरण गरे।
6यसरी तपाईंका पुत्रहरूद्वारा, जो सबै महारथी थिए, चारैतिरबाट रोकिएपछि ती वृष्णिवंशीले बदलामा तिनीहरू सबैलाई सीधा जाने बाणका छुट्टाछुट्टै समूहले बिँध्न थाले।
7सात्यकिले भरद्वाजपुत्रलाई तीन बाणले, दुःसहलाई नौले, विकर्णलाई पच्चीसले, चित्रसेनलाई सातले —
8— दुर्मर्षणलाई बाह्रले, विविंशतिलाई आठले, सत्यव्रतलाई नौले र विजयलाई दस बाणले बिँधे।
9तब ती महारथी सात्यकिले रुक्माङ्गदलाई बिँधेर आफ्नो धनुष तान्दै तपाईंका पुत्र दुर्योधनमाथि, जो स्वयं पनि महारथी थियो, चाँडै आक्रमण गरे।
10तब सात्यकिले आफ्ना बाणले प्राणीहरूका त्यस राजालाई गहिरो बिँधे, जो सम्पूर्ण लोकमा श्रेष्ठ रथी मानिन्छ। त्यसपछि ती दुवैबीच युद्ध सुरु भयो।
11तब ती दुवै महारथी तीक्ष्ण बाण छाड्दै र अन्य बाण ताँदोमा चढाउँदै युद्धमा एक-अर्कालाई अदृश्य पार्न थाले।
12कुरुराजद्वारा गहिरो बिँधिएका सात्यकि तब अत्यन्त सुशोभित देखिए। उनी त्यसरी नै प्रशस्त रगत बगाइरहेका थिए जसरी चन्दनको वृक्षले आफ्नो रस बगाउँछ।
13सात्वतवंशीद्वारा सहस्रौँ बाणले बिँधिएर तपाईंको पुत्र यज्ञमा गाडिएको सुनको स्तम्भजस्तै सुन्दर देखियो।
14त्यसपछि, हे राजन्, ती मधुवंशीले मुस्कुराउँदै एउटा क्षुरप्र बाणले ती धनुर्धरश्रेष्ठ कुरुराजको धनुष युद्धमा काटिदिए।
15अनि उनले त्यस राजालाई, जसको धनुष काटिइसकेको थियो, असंख्य बाणले बिँधे। तब आफ्नो हलुका हात भएको शत्रुका बाणले क्षतविक्षत भई —
16— उसले त्यस युद्धमा आफ्नो शत्रुको सफलताको यो चिह्न सहन सकेन। तब अत्यन्त दृढ बनावटको र सुनको दण्ड भएको अर्को धनुष उठाएर —
17— उसले चाँडै नै सय बाणको समूहले सात्यकिलाई बिँध्यो। बलले सम्पन्न ती महाधनुर्धर, अर्थात् तपाईंका पुत्रद्वारा गहिरो बिँधिएर सात्यकि —
18— क्रोधको वशमा परी तपाईंका पुत्रलाई अत्यन्त पीडित पार्न थाले। राजालाई यसरी पीडित देखेर तपाईंका अन्य पुत्रहरूले, जो सबै महारथी थिए —
19— सात्यकिलाई प्रचण्ड बाणको वर्षाले ढाकिदिए। यसरी तपाईंका पुत्रहरूद्वारा, जो सबै महारथी थिए, ढाकिएपछि —
20— सात्यकिले प्रत्येकलाई पाँच-पाँच बाणले बिँधेर पुनः प्रत्येकलाई सात-सात बाणले बिँधे। अनि उनले चाँडै नै दुर्योधनलाई आठ द्रुतगामी बाणले बिँधे।
21अनि मुस्कुराउँदै उनले दुर्योधनको त्यो धनुष काटिदिए जसले शत्रुहरूको हृदयमा भय भर्थ्यो। अनि आफ्ना बाणले उनले उसको ध्वजा तथा त्यसमा जडिएको मोतीको हात्ती काटेर खसालिदिए।
22त्यसपछि चार तीक्ष्ण बाणले दुर्योधनका चारै घोडाको वध गरेर ती यशस्वी योद्धाले एउटा क्षुरप्र बाणले उसको सारथिलाई खसालिदिए।
23यसपछि हर्षले भरिएर उनले ती महारथी कुरुराजलाई असंख्य बाणले ढाक्न थाले, जो सबै मर्मस्थलसम्म पुग्न समर्थ थिए।
24हे राजन्, यसरी शिनिपौत्रका उत्तम बाणले बिँधिएर तपाईंको पुत्र दुर्योधन अकस्मात् रणभूमिबाट भाग्यो।
25तब ऊ ती महाधनुर्धर चित्रसेनको रथमा चढ्यो। तब तपाईंको सेनाले त्यस युद्धमा राजालाई —
26— सात्यकिद्वारा त्यसरी नै ग्रस्त देखेर, जसरी आकाशमा सोम राहुद्वारा ग्रस्त हुन्छ, “हाय” र “ओहो” भन्दै चिच्याए। तब त्यो करुण चित्कार सुनेर महारथी कृतवर्मा —
27— चाँडै नै त्यस स्थानमा पुगे जहाँ ती महाबली मधुवंशी युद्ध गरिरहेका थिए। उनी आफ्नो धनुष तान्दै र आफ्ना अश्वहरू हाँक्दै आए —
28— र आफ्ना सारथिलाई यी शब्दले उत्साहित पार्दै — “चाँडो हिँड, चाँडो हिँड।” उनलाई मुख बाएका स्वयं संहारकर्ता (यम)जस्तै आइरहेको देखेर —
29— हे महाराज, युयुधानले आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गर्दै भने — “उता वीर कृतवर्मा आफ्नो रथमा ममाथि आक्रमण गर्न आइरहेका छन्।
30यी धनुर्धरश्रेष्ठको सामना गर र आफ्नो रथ उनको अगाडि लैजाऊ।” तब विधिवत् सज्जित ती घोडाहरूलाई पूरा वेगमा हाँक्दै —
31— सारथिले रथलाई सम्पूर्ण धनुर्धरहरूद्वारा अत्यन्त सम्मानित भोजराजतिर बढायो। तब अत्यन्त उत्तेजित र दुई प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिँदै —
32— ती दुवै नरश्रेष्ठ महान् फुर्तीले सम्पन्न दुई बाघजस्तै एक-अर्कासँग भिडे। तब कृतवर्माले शिनिपौत्रलाई छब्बीस —
33— राम्ररी उधिनिएका तीक्ष्ण बाणले घाइते पारे; र उनका सारथिलाई पाँच बाणले। चार उत्तम बाणले उनले सात्वतवीरका ती चारै अश्वलाई बिँधे, जसका दाँत मनोहर थिए र जो सिन्धु देशका नस्लका थिए। तब सुनको पीठ भएको आफ्नो प्रचण्ड धनुष तानेर ती सुन-ध्वजा भएका वीरले —
34— सुनका अङ्गदले सजिएका र सुनको कवचले ढाकिएका उनले सात्यकिलाई सुनका पखेटा भएका बाणले ढाकिदिए। त्यसपछि धनञ्जयको दर्शनका लागि उत्सुक शिनिपौत्रले कृतवर्मामाथि चाँडै असंख्य बाण छाडे। आफ्नो बलवान् प्रतिद्वन्द्वीद्वारा गहिरो बिँधिएर ती शत्रुसन्तापक —
35— भूकम्पका बेला पर्वतझैँ काँप्न थाले। तब अव्यर्थ पराक्रम भएका सात्यकिले चाँडै नै उनका चारै अश्वलाई त्रिसट्ठी र उनका सारथिलाई सात तीक्ष्ण बाणले बिँधे। तब सात्यकिले आफ्नो ताँदोमा सुनका पखेटा भएको एउटा बाण चढाए —
36— जसले महान् तेज छाड्थ्यो र क्रुद्ध सर्पजस्तै देखिन्थ्यो; मृत्युको शूलजस्तै त्यस बाणले कृतवर्मालाई अत्यन्त घाइते पारिदियो।
37तब त्यो उग्र बाण कृतवर्माको तेजस्वी र सुनजडित कवच छेडेर पूर्णतया रगतमा डुबेर भुइँमा खस्यो।
38सारा शरीरमा रगतले ढाकिएका र सात्वतवीरका बाणले पीडित कृतवर्मा आफ्नो धनुष-बाण फ्याँकेर रथको आफ्नो आसनमा ढले।
39अनन्त पराक्रम भएका र सिंहजस्ता दाँत भएका ती नरश्रेष्ठ तब सात्यकिका बाणले पीडित भई आफ्नो रथको आसनमा घुँडाका बलमा ढले।
40त्यसपछि सहस्रबाहु अर्जुन अथवा अक्षुब्ध समुद्रजस्तै कृतवर्मालाई सफलतापूर्वक रोकेर सात्यकि चाँडै नै अघि बढे।
41तब तरबार, भाला तथा बर्छाले भरिएको र हात्ती, अश्व तथा रथले युक्त कृतवर्माको दल पार गर्दै, प्रशस्त रगत बगाउँदै, सम्पूर्ण सेनाका आँखाकै अगाडि ती शिनिवंशश्रेष्ठ त्यसरी नै अघि बढे जसरी वृत्रहन्ता (इन्द्र) असुरहरूको सेना पार गर्दछन्।
42यसैबीच हृदिकपुत्रले आफ्नो धैर्य पुनः प्राप्त गरेर र अर्को प्रचण्ड धनुष धारण गरेर रणभूमिमा उभिएर प्रचण्ड पाण्डव सेनाहरूलाई रोके। — रथले युक्त र प्रशस्त रगत बगाउँदै, सम्पूर्ण सेनाका आँखाकै अगाडि ती शिनिवंशश्रेष्ठ त्यसरी नै अघि बढे जसरी वृत्रहन्ता (इन्द्र) असुरहरूको सेना पार गर्दछन्।
43यसैबीच हृदिकपुत्रले आफ्नो धैर्य पुनः प्राप्त गरेर र अर्को प्रचण्ड धनुष धारण गरेर रणभूमिमा उभिएर प्रचण्ड पाण्डव सेनाहरूलाई रोके।