जयद्रथ-वध पर्व — जलसन्ध का वध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 115
संस्कृत
1संजय उवाच शृणुष्वैकमना राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि। द्राव्यमाणे बलेतस्मिन् हार्दिक्येन महात्मना॥
2लज्जयाऽवनते चापि प्रत्दृष्टैश्चापि तावकैः। द्वीपो य आसीत् पांडूनामगाधे गधामेच्छतां॥
3श्रुत्वा स निनदं भीमं तावकानां महाहवे। शैनेयस्त्वरितो राजन् कृतवर्माणमभ्ययात्॥
4उवाच सारथिं तत्र क्रोधामर्षसमन्वितः। हार्दिक्याभिमुखं सूत कुरु मे रथमुत्तमम्॥
5कुरुते कदनं पश्य पाण्डुसैन्ये ह्यमर्षितः। एनं जित्वा पुनः सूत यास्यामि विजयं प्रति॥
6एवमुक्ते तु वचने सूतस्तस्य महामते। निमेषान्तरमात्रेण कृतवर्माणमभ्ययात्॥
7कृतवर्मा तु हार्दिक्य: शैनेयं निशितैः शरैः। अवाकिरत्सुसंक्रुद्धस्ततोऽक्रुद्ध्यत्स सात्यकिः॥
8अथाशु निशितं भल्लं शैनेयः कृतवर्मणः। प्रेषयामास समरे शरांश्च चतुरोऽपरान्॥
9ते तस्य जजिरे ब्राहान् भल्लेनास्याच्छिद्धनुः। पृष्ठरक्षं तथा सूतमविध्यन्निशितैः शरैः॥
10ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः। सेनामस्यार्दयामास शरैः सन्नतपर्वभिः॥
11अभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता। ततः प्रायात्स त्वरितः सात्यकिःसत्यविक्रमः॥
12शृणु राजन् यदकरोत् तव सैन्येषु वीर्यवान्। अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्॥
13पराजित्य तु संदृष्टः कृतवर्माणमाहवे। यन्तारमब्रवीच्छूरः शनैर्याहीत्यसंभ्रमम्॥
14दृष्ट्वा तु तव तत् सैन्यं रथाश्वद्विपसंकुलम्। पदातिजनसंपूर्णमब्रवीत् सारर्थि पुनः॥
15सुमहत् कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्॥
16एते हि बहवः सूत दुर्निवाराश्च संयुगे। दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविताः॥
17राजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयोधिनः। त्रिगर्तानां रथोदाराः सुवर्णविकृतध्वजाः॥
18मामेवाभिमुखा वीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिताः। अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्चोदय सारथे॥
19त्रिगर्तेः सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः। ततः प्रायाच्छनैःसूतः सात्वतस्य मते स्थितः॥
20रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना। तमूहुः सारथेवश्य वल्गमाना हयोत्तमाः॥
21वायुवेगसमाः संख्ये कुन्देन्दुरजप्रभाः। आपतन्तं रणे तं तु शंखवणैर्हयोत्तमैः॥
22परिवयुस्ततः शूरा गजीनीकेन सर्वतः। किरन्तो विधिधास्तीक्ष्णान् सायकान् लघुवेधिनः॥
23सात्वतो निशितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत्। पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्॥
24वज्राशनिसमस्पर्शर्वध्यमानाः शरैर्गजाः। प्राद्रवन् रणमुत्सृज्य शिनिवीरसमीरितैः॥ :॥
25शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः। विशीर्णकर्णास्यकरा विनियन्तृपताकिनः॥
26संभिन्नमर्मघण्टाश्च विनिकृत्तमहाध्वजाः। हतारोहा दिशो राजन् भेजिरे भ्रष्टकंवला:॥
27रुवन्तो विविधान्नदान जलदोपमनि:स्वना। नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भल्लैरञ्जलिकैस्तथा॥
28क्षुरप्रैरर्धचन्दैश्च सात्वतेन विदारिताः। क्षरन्तोऽसृक् तथा मूत्रं पुरीषं च प्रदुद्रुवुः॥
29बभ्रमुश्चस्खलुश्चान्ये पेतुर्मम्लुस्तथाऽपरे। एवं तत् कुञ्जरानीकं युयुधानेन पीडितम्॥
30शरैरग्न्यर्कसंकाशैः प्रदुद्राव समन्ततः। तस्मिन्हते गजानीके जलसन्धो महाबलः॥
31यत्तः संप्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति। रुक्मवर्मधरः शूरस्तपनीयांगदः शुचिः॥
32कुण्डली मुकुटी खड्गी रक्तचन्दनरूषितः। शिरसा धारयन् दीप्तां तपनीयमी स्रजम्॥
33उरसा धारयन्निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्। चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन् गजमूर्धनि॥
34अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयदः। तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम्॥
35सात्यकिर्वारयामास वेलेव मकरालयम्। नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरोत्तमैः॥
36अक्रुद्ध्यत रणे राजन् जलसंधो महाबलः। ततः क्रुद्धो महाराज मार्गणै रसाधनैः॥ अविध्यत शिनेः पौत्रं जलसन्धो महोरसि। ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च॥
37अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्। सात्यकि छिन्नधन्वानं प्रहसन्निव भारत॥ अविध्यन्मागधो वीरः पञ्चभिर्निशितैः शरैः। स विद्धो बहुभिबाणैर्जलसन्धेन वीर्यवान्॥
38नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्। अचिन्तयन् वै स शरान्नात्यर्थं सम्भ्रभावली॥
39धनुरन्यत् समादाय तिष्ठ तिष्ठेत्युवाच ह। एतावदुक्त्वा शैनेयो जनसन्धं महोरसि॥
40विव्याध पष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन मुष्टिदेशे महद्धनुः॥ जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभिः शरैः। जलसंधस्तु तत्त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम्॥
41तोमरं व्यसृजत्तूर्णं सात्यकिं प्रति मारिष स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे॥
42अभ्यगाद्धरणी घोरः श्वसन्निव महोरगः। निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमः॥
43त्रिंशद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्जलसन्धमताडयत्। प्रगृह्य तु ततः खां जलसन्धो महाबलः॥
44आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रकसंङ्कुलम्। आविध्य च ततः खङ्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह॥
45शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खगोन्यपतन्मर्हाम्। अलातचक्रवश्चैव व्यरोचत महीं गतः॥
46अथान्यद्धनुरादाय सर्वकायावदारणम्। शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम्॥
47विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसन्धं शरेण ह। तत: साभरणौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तमः॥
48सात्यकिर्जलसन्धस्य चिच्छेद प्रहसन्निव। तौ बाहू परिधप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात्॥
49वसुन्धराधरद्धष्टौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ। ततः सुदंष्ट्र सुमहश्चारुकुण्डलमण्डितम्॥ क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः। तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं भीमदर्शनम्॥
50द्विरदं जलसन्धस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत। जलसन्धं निहत्याजौ त्वरयाणस्तु सात्वतः॥
51विमां पातयामास गजस्कन्धाद्विशांपते। रुधिरेणावसिक्तांगो जलसन्धस्य कुञ्जरः॥
52विलम्बमानमवहत् संश्लिष्टं परग्रासनम्। शरादितः सात्वतेन मर्दमान: स्ववाहिनीम्॥
53घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः। हाराकारो महानीसीत्तव सैन्यस्य मारिष॥
54जलसन्धं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनामृषभेण तु। विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधाः समन्ततः॥
55पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषजये। एतस्मिन्नन्तरे राजन् द्रोणः शस्त्रभृतां वरः॥
56अभ्यायञ्जवनैरश्चैर्युयुधानं महारथम्। तमुदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं नरपुङ्गवाः॥
57द्रोणेनैव सह क्रुद्धाः सात्यकिं समुपाद्रवन्। ततः प्रववृते युद्धं कुरुणां सात्वतस्य च। द्रोणस्य च रणे राजन् घोरं देवासुरोपमम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Hear, O king, with undivided attention, the reply to the questions you have asked me. When the Pandava troops had been routed by the illustrious son of Hridika.
2When then Parthas had been shamefully humiliated and when your troops were filled with delight, it was Satyaki that became the protector of the Pandavas solicitous of protection, for the king was then in the fathomless depth of distress.
3That hero viz., the grandson of Sini, hearing that fierce uproar of your army in that dreadful battle, quickly, O monarch, turned back and advanced against Kritavarman.
4He filled with rage and fury said to the charioteer 0 Suta! Proceed my excellent chariot towards Hardikya.
5Behold, he Angrily is crushing the army of Pandu. O Suta! I will come again with victory on them.
6Having said these words ) intelligent one! He proceeded towards Kritavarman in a moment.
7Then Hridika's son Kritavarman inflamed with wrath, covered the grandson of Sini with clouds of whetted arrows. Thereupon Satyaki also became excited with rage.
8arrows Thereafter the grandson of Sini quickly sped at Kritavarman a whetted bhalla and four other shafts in that battle.
9These slew the steeds of Kritavarman and his bow was cut-off by the bhalla. Thereafter Satyaki pierced his charioteer and the supporter of his rear, with numerous sharp arrows.
10Thereafter depriving Kritavarman of the use of his chariot, Satyaki of prowess incapable of being baffled, began to afflict his divisions with arrows of depressed knots.
11Afflicted with the arrows shot by the grandson of Sini, the army then began to break away. Then Satyaki of unbaffled prowess proceeded with great velocity.
12Hear, O king, what feats were achieved by that hero endued with great propwess, at the cost of your troops. O mighty monarch, passing through the ocean-like host of Drona.
13And vanquishing Kritavarman in battle, that hero Satyaki filled with joy, addressed his charioteer saying “Proceed slowly without fear.”
14Then holding that army of yours teeming with car-warriors, horses, elephants and footsoldiers, he again addressed his charioteer sayingयदेतन्मेधसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः।
15'Yonder is the mighty division of elephants which you see on the left of Drona's host and which appears like a dark mass of clouds and which is headed by Rukmaratha;
16O charioteer, they number many and are irresistible in battle. They have been deputed by Duryodhana to oppose me and are ready to cast off their lives any moment,
17They are mounted by princely combatants who are all great bowmen and capable of displaying great prowess in battle. Born in the Trigartta country, they are all illustrious carwarriors owning golden standards.
18Those brave combatants with their faces turned towards me, are waiting for me desirous of battling with me. O charioteer drive the horses, quickly take me to that spot.
19Before the very eyes of the son of Bharadvaja, I shall fight with the Trigarttas. Then that charioteer obedient to the behests of that hero of the Satvata race, began to proceed as directed.
20The excellent steeds obedient to the reins of the charioteer, then bore Satyaki to the battle, on an effulgent chariot decked with standards and looking the solar disc.
21The steeds yoked to Satyaki's car resembled the wind in fleetness and were of the effulgence of silver or the moon or the lotus. Then as Satyaki advanced in battle being borne be excellent steeds of the hue of conch-shells.
22The brave Kaurava warriors surrounded him with their elephant division, shooting sharp arrows of various kinds, all capable of penetrating through everything.
23Satyaki of the Satvata race then fought on with that elephant division, discharging many whetted shafts; and he covered it with his arrows like clouds at the end of summer covering the mountain-breast with torrents of rain.
24Wounded with arrows resembling in touch the thunderbolt of Indra shot by the heroic grandson of Sini, those elephants began to fly away leaving the field of battle.
25With their tusks broken, bodies drenched with blood, heads and frontal globes rent open and ears, faces and trunks cut-off and themselves deprived of their drivers and standards.
26With their skin lacerated their bells broken and their mighty standards cut-off and blankets thrown off, those elephants, O king, having none to ride them, began to fly away in all directions.
27They uttered various yells and roars that resembled the rumble of rain clouds. With Narachas, with Vatsadants, with Vallas, with Anja-likas.
28With Kshurapras and cresscet-shaped arrows, they were then ript open by that hero of the Satvata race. Discharging urine and excreta and shedding blood copiously, they then began to fly away.
29Some then began to roll about, some limped, some fell down and some became pale and cheerless. Thus that elephant division afflicted by Yuyudhana.
30With his arrows that resembled the sun or the fire, began to fly away in all directions. When that elephant division was being thus slaughtered, the highly powerful Jalasandha.
31With great force goaded the elephant he rode to words the car of Yuyudhana yoked with steeds of argentine hue. That hero then covered in a golden coat of mail, adorned with golden Angadas and purified.
32And graced with Kundalas and a diadem and armed with a sword and anointed with red sandal paste and wearing round his head an effulgent garland of gold.
33And bearing on his breast a Niska hanging by a lustrous chain round the neck and stretching his golden bow sitting on the back the elephants.
34Appeared as beautiful, O mighty, monarch, as a mass of clouds surcharged with lightning. Then that elephant of the Magadha king, that king was advancing with fury.
35Satyaki checked like the continent resisting the surging waves of the sea. Then beholding the career of his elephant checked by the excellent arrows shot by Sini's grandson.
36The highly puissant Jalasandha, O king, became greatly enraged. Then O mighty monarch excited with rage, Jalasandha pierced with tough arrows the grandson Sini on his broad breast. Thereafter with a bhalla, well whetted and tempered.
37He cut-off the bow of that Vrishni hero (Satyaki). Then O Bharata, the heroic ruler of the Magadhas pierced with five sharp arrows, Satyaki whose bow had been burst open. Then that highly powerful Satyaki being thus pierced with numerous arrows by Jalasandha.
38Did not tremble in the least; that indeed appeared wonderful. Then that powerful hero thought fearlessly of the shafts he should use.
39Then taking up another bow he said-wait. Having spoken these two words only, the grandson of Sini pierced Jalasandha on his broad chest.
40arrows. With a group of sixty arrows, smiling all the while. Then with a razor-headed arrow of great sharpness, he cut-off the mighty bow of Jalasandha and then pierced him with three shafts, thereat Jalasandha casting off that severed bow and the arrows fixed on its string.
41Quickly hurled a Tomara at Satyaki O sire. That Tomora piercing through the left arm of the illustrious Madhava in that battle.
42Entered the earth, like a mighty and dreadful snake breathing fiercely. When his left arm had been thus pierced Satyaki of prowess incapable of being baffled.
43Wounded Jalasandha with thirty extremely sharp Thereupon the mighty Jalasandha grasped a sword.
44And a shield made of bull's hide and decked with a hundred moons. Then whirling that sword in the air, he let it go towards the grandson of Sini.
45Cutting off the bow of Sini's grandson, that sword then fell on the ground; and lying on the surface of the earth, it then appeared beautiful like a circle of fire.
46Then taking up another bow capable of piercing all kinds of things, large as a Sala offshoot and emitting twang resembling the rumble of Indra's thunder.
47race
48Satyaki inflamed with rage, began to stretch it; and then he pierced Jalasandha with the shafts shot from that bow. Then Satyaki that illustrious descendant of Madhu's smilingly cut-off the two arms of Jalasandha, decked with various ornaments. Then those arms resembling two bludgeons were seen to fall down from the back of the elephant,
49Like a couple of five-hooded snakes dropping down from a mountain. Then with another razor-headed arrow Satyaki lopped off his adversary head graced with beautiful teeth and with a pair of charming ear-rings. The headless and armless trunk of dreadful aspect.
50Then drenched Jalasandha's elephant with blood. Having slain Jalasandha in battle, he of the Satvata race speedily.
51Brought down the wooden structure from the back of that elephant. O king, steeped in blood, that elephant of Jalasandha.
52Bore that precious seat hanging down from its back. Afflicted with the shafts of the Satvata hero, the huge animal crushed the ranks of its own party.
53As it careered wildly uttering fierce yells of agony. Then, O sire, loud lamentations arose in the ranks of your soldiers.
54At the sight of Jalasandha slain by that foremost pf the Vrishnis. Your troops then turning away their faces began to fly away in all directions.
55But hopeless of obtaining victory over the foe they immediately after resolved to fight to the bitter end. Meanwhile, Drona that foremost of all wielders of bow,
56Approached the mighty car-warrior Yuyudhana, born by his flect steeds. Many best warriors of the Kuru host, then beholding the grandson of Sini inspired (with pride and fury).
57Rushed at him in rage, accompanied by Drona himself. Then, O king, there ensued a fight between the Kurus headed by Drona on one side and Yuyudhana on the other, that resembled the dreadful battle that was fought in days gone by, between the Gods and the Asuras.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, आपने मुझसे जो प्रश्न पूछे हैं, उनका उत्तर एकाग्र चित्त से सुनिए। जब यशस्वी हृदिकपुत्र द्वारा पाण्डव सेना छिन्न-भिन्न कर दी गई —
2— जब पार्थ लज्जाजनक रूप से अपमानित हुए और जब आपकी सेना हर्ष से भर गई, तब रक्षा के इच्छुक पाण्डवों के रक्षक सात्यकि ही बने, क्योंकि राजा उस समय दुःख के अथाह गर्त में डूबे थे।
3हे महाराज, उस भयंकर युद्ध में आपकी सेना का वह उग्र कोलाहल सुनकर वे वीर शिनिपौत्र शीघ्र ही लौट पड़े और कृतवर्मा की ओर बढ़े।
4क्रोध और आवेश से भरकर उन्होंने अपने सारथि से कहा — “हे सूत! मेरे इस उत्तम रथ को हार्दिक्य (कृतवर्मा) की ओर बढ़ाओ।
5देखो, वह क्रोध में पाण्डु की सेना को चूर कर रहा है। हे सूत! मैं उन पर विजय लेकर पुनः लौटूँगा।”
6हे बुद्धिमान् (राजन्), ये वचन कहकर वे क्षण भर में कृतवर्मा की ओर बढ़ गए।
7तब क्रोध से जलते हुए हृदिकपुत्र कृतवर्मा ने शिनिपौत्र को शाण पर तेज किए बाणों के मेघों से ढक दिया। तब सात्यकि भी क्रोध से उत्तेजित हो गए।
8तत्पश्चात् उस युद्ध में शिनिपौत्र ने कृतवर्मा पर एक तीक्ष्ण भल्ल तथा चार अन्य बाण शीघ्रता से छोड़े।
9इनसे कृतवर्मा के अश्व मारे गए और भल्ल से उनका धनुष कट गया। तत्पश्चात् सात्यकि ने अनेक तीक्ष्ण बाणों से उनके सारथि तथा उनकी पीठ की रक्षा करने वाले योद्धा को बींधा।
10तत्पश्चात् कृतवर्मा को रथहीन करके अव्यर्थ पराक्रम वाले सात्यकि नतपर्व बाणों से उनके दलों को पीड़ित करने लगे।
11शिनिपौत्र द्वारा छोड़े गए बाणों से पीड़ित होकर वह सेना तब टूटकर भागने लगी। तब अव्यर्थ पराक्रम वाले सात्यकि महान् वेग से आगे बढ़े।
12हे राजन्, सुनिए कि महान् पराक्रम से सम्पन्न उन वीर ने आपकी सेना की हानि करके कौन-से पराक्रम किए। हे महाराज, द्रोण की समुद्र-सदृश सेना के पार निकलकर —
13— और युद्ध में कृतवर्मा को परास्त करके हर्ष से भरे उन वीर सात्यकि ने अपने सारथि से कहा — “निर्भय होकर धीरे-धीरे आगे बढ़ो।”
14तब रथियों, घोड़ों, हाथियों तथा पैदल सैनिकों से भरी आपकी उस सेना को देखकर उन्होंने पुनः अपने सारथि को सम्बोधित करते हुए कहा — यदेतन्मेधसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः।
15“उधर हाथियों का वह विशाल दल है जिसे तुम द्रोण की सेना के बाईं ओर देख रहे हो, जो मेघों के काले पुंज के समान प्रतीत होता है और जिसका नेतृत्व रुक्मरथ कर रहा है;
16— हे सारथि, वे संख्या में बहुत हैं और युद्ध में अपराजेय हैं। दुर्योधन ने उन्हें मेरा सामना करने के लिए नियुक्त किया है और वे किसी भी क्षण अपने प्राण देने को उद्यत हैं।
17उन पर राजकुमार योद्धा सवार हैं, जो सब महाधनुर्धर हैं और युद्ध में महान् पराक्रम दिखाने में समर्थ हैं। त्रिगर्त देश में जन्मे वे सब स्वर्ण की ध्वजाओं वाले यशस्वी रथी हैं।
18अपने मुख मेरी ओर किए वे वीर योद्धा मुझसे युद्ध करने की इच्छा से मेरी प्रतीक्षा कर रहे हैं। हे सारथि, घोड़ों को हाँको, शीघ्र मुझे उस स्थान पर ले चलो।
19भरद्वाजपुत्र की आँखों के सामने ही मैं त्रिगर्तों से युद्ध करूँगा।” तब उन सात्वतवीर की आज्ञा मानकर वह सारथि निर्देशानुसार आगे बढ़ने लगा।
20सारथि की रास के अधीन उत्तम अश्वों ने तब सात्यकि को ध्वजाओं से सजे और सूर्यमण्डल के समान दिखाई देने वाले तेजस्वी रथ पर युद्ध में पहुँचाया।
21सात्यकि के रथ में जुते अश्व वेग में वायु के समान थे और चाँदी, चन्द्रमा अथवा कमल के समान तेज वाले थे। तब जब शंख के वर्ण वाले उत्तम अश्वों द्वारा वहन किए जाते सात्यकि युद्ध में आगे बढ़े —
22— तब वीर कौरव योद्धाओं ने अपने हाथी-दल से उन्हें घेर लिया और भाँति-भाँति के तीक्ष्ण बाण छोड़ने लगे, जो सब कुछ भी भेदने में समर्थ थे।
23तब सात्वतवंशी सात्यकि ने अनेक तीक्ष्ण बाण छोड़ते हुए उस हाथी-दल से युद्ध किया; और उन्होंने उसे अपने बाणों से उसी प्रकार ढक दिया जैसे ग्रीष्म के अन्त में मेघ जल की धाराओं से पर्वत के वक्ष को ढक देते हैं।
24वीर शिनिपौत्र द्वारा छोड़े गए, स्पर्श में इन्द्र के वज्र के समान बाणों से घायल होकर वे हाथी रणभूमि छोड़कर भागने लगे।
25उनके दाँत टूट गए थे, शरीर रक्त से नहा उठे थे, मस्तक और कुम्भस्थल फट गए थे, कान, मुख और सूँड़ कट गए थे और वे स्वयं अपने महावतों तथा ध्वजाओं से रहित हो गए थे।
26हे राजन्, चमड़ी छिली हुई, घण्टे टूटे हुए, विशाल ध्वजाएँ कटी हुई और झूलें गिरी हुई — ऐसे वे हाथी, जिन पर कोई सवार न रहा था, सब दिशाओं में भागने लगे।
27वे भाँति-भाँति की चीत्कारें और गर्जनाएँ करते थे, जो वर्षा के मेघों की गड़गड़ाहट के समान थीं। नाराचों से, वत्सदन्तों से, वल्लों से, अंजलिकों से —
28— क्षुरप्रों से तथा अर्धचन्द्राकार बाणों से उन सात्वतवीर ने तब उन्हें चीर डाला। मूत्र और मल त्यागते तथा प्रचुर रक्त बहाते हुए वे तब भागने लगे।
29कुछ लोटने लगे, कुछ लँगड़ाने लगे, कुछ गिर पड़े और कुछ पीले तथा निस्तेज हो गए। इस प्रकार युयुधान द्वारा पीड़ित वह हाथी-दल —
30— सूर्य अथवा अग्नि के समान उनके बाणों से आहत होकर सब दिशाओं में भागने लगा। जब वह हाथी-दल इस प्रकार संहार किया जा रहा था, तब महाबली जलसन्ध ने —
31— जिस हाथी पर वह सवार था, उसे बड़े बल से चाँदी के वर्ण वाले अश्वों से जुते युयुधान के रथ की ओर हाँका। स्वर्ण के कवच से ढका, स्वर्ण के अंगदों से सजा और संस्कारयुक्त वह वीर —
32— कुण्डलों तथा मुकुट से सुशोभित, तलवार धारण किए, लाल चन्दन का लेप लगाए और अपने मस्तक के चारों ओर स्वर्ण की तेजस्वी माला पहने —
33— और गले में चमकती जंजीर से लटकता निष्क अपनी छाती पर धारण किए तथा हाथी की पीठ पर बैठकर अपना स्वर्ण-धनुष खींचता हुआ —
34— हे महाराज, बिजली से भरे मेघपुंज के समान सुन्दर दिखाई दिया। तब मगधराज के उस हाथी को, जो क्रोध से बढ़ा आ रहा था —
35— सात्यकि ने उसी प्रकार रोका जैसे भूखण्ड समुद्र की उठती लहरों को रोकता है। तब शिनिपौत्र द्वारा छोड़े गए उत्तम बाणों से अपने हाथी की गति रुकी देखकर —
36— हे राजन्, महापराक्रमी जलसन्ध अत्यन्त क्रुद्ध हो गया। तब, हे महाराज, क्रोध से उत्तेजित होकर जलसन्ध ने शिनिपौत्र की चौड़ी छाती को दृढ़ बाणों से बींधा। तत्पश्चात् भली-भाँति तेज किए और तपाए गए एक भल्ल से —
37— उसने उन वृष्णिवीर (सात्यकि) का धनुष काट डाला। तब, हे भरत, वीर मगधराज ने पाँच तीक्ष्ण बाणों से उन सात्यकि को बींधा जिनका धनुष टूट चुका था। तब जलसन्ध द्वारा असंख्य बाणों से इस प्रकार बिंधकर भी वे महाबली सात्यकि —
38— तनिक भी न काँपे; वह सचमुच अद्भुत प्रतीत हुआ। तब उन बलवान् वीर ने निर्भय होकर विचार किया कि उन्हें कौन-से बाण प्रयोग करने चाहिए।
39तब दूसरा धनुष उठाकर उन्होंने कहा — “ठहरो।” केवल ये ही दो शब्द कहकर शिनिपौत्र ने जलसन्ध की चौड़ी छाती को बींधा —
40— साठ बाणों के समूह से, और साथ ही मुस्कुराते हुए। तब अत्यन्त तीक्ष्ण एक क्षुरप्र बाण से उन्होंने जलसन्ध का प्रचण्ड धनुष काट डाला और फिर उसे तीन बाणों से बींधा; तब जलसन्ध ने उस कटे धनुष तथा उसकी डोरी पर चढ़े बाणों को फेंककर —
41— हे तात, शीघ्र ही सात्यकि पर एक तोमर फेंका। वह तोमर उस युद्ध में यशस्वी माधव (सात्यकि) की बाईं भुजा को भेदकर —
42— उग्रता से फुफकारते किसी विशाल और भयंकर सर्प के समान पृथ्वी में घुस गया। जब उनकी बाईं भुजा इस प्रकार बिंध गई, तब अव्यर्थ पराक्रम वाले सात्यकि ने —
43— तीस अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से जलसन्ध को घायल किया। तब महाबली जलसन्ध ने एक तलवार उठाई —
44— तथा साँड़ के चर्म की बनी और सौ चन्द्रों से सजी एक ढाल भी। फिर उस तलवार को आकाश में घुमाकर उसने उसे शिनिपौत्र की ओर छोड़ दिया।
45शिनिपौत्र का धनुष काटकर वह तलवार भूमि पर गिर पड़ी; और पृथ्वी की सतह पर पड़ी हुई वह तब अग्नि के मण्डल के समान सुन्दर दिखाई दी।
46तब सब वस्तुओं को भेदने में समर्थ, साल के अंकुर के समान विशाल तथा इन्द्र के वज्र की गड़गड़ाहट के समान टंकार करने वाला दूसरा धनुष उठाकर —
47— वंश —
48— क्रोध से जलते हुए सात्यकि उसे खींचने लगे; और तब उन्होंने उस धनुष से छूटे बाणों से जलसन्ध को बींधा। तब मधुवंशी वे यशस्वी सात्यकि मुस्कुराते हुए जलसन्ध की दोनों भुजाओं को, जो भाँति-भाँति के आभूषणों से सजी थीं, काट डाला। तब मुद्गरों के समान वे दोनों भुजाएँ हाथी की पीठ से गिरती हुई दिखाई दीं —
49— जैसे पर्वत से गिरते दो पाँच फणों वाले सर्प। तब एक और क्षुरप्र बाण से सात्यकि ने अपने प्रतिद्वन्द्वी का वह मस्तक काट गिराया, जो सुन्दर दाँतों और मनोहर कुण्डलों की जोड़ी से सुशोभित था। भयंकर रूप वाले उस मस्तकहीन तथा भुजाहीन धड़ ने —
50— तब जलसन्ध के हाथी को रक्त से नहला दिया। युद्ध में जलसन्ध का वध करके उन सात्वतवंशी ने शीघ्र ही —
51— उस हाथी की पीठ पर से काठ का हौदा गिरा दिया। हे राजन्, रक्त से सना जलसन्ध का वह हाथी —
52— अपनी पीठ से लटकते उस बहुमूल्य आसन को ढोता रहा। सात्वतवीर के बाणों से पीड़ित वह विशाल पशु अपने ही पक्ष की पंक्तियों को कुचलने लगा —
53— जब वह पीड़ा की उग्र चीत्कारें करता हुआ उन्मत्त होकर दौड़ा। तब, हे तात, आपके सैनिकों की पंक्तियों में उच्च विलाप उठा —
54— उन वृष्णिश्रेष्ठ द्वारा जलसन्ध का वध हुआ देखकर। तब आपकी सेना मुख फेरकर सब दिशाओं में भागने लगी।
55किन्तु शत्रु पर विजय की आशा खोकर भी उन्होंने तुरन्त ही अन्त तक लड़ने का निश्चय किया। इसी बीच समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ द्रोण —
56— अपने द्रुतगामी अश्वों द्वारा वहन किए जाकर महारथी युयुधान के निकट पहुँचे। तब कुरु सेना के अनेक श्रेष्ठ योद्धा शिनिपौत्र को (गर्व और क्रोध से) भरा देखकर —
57— स्वयं द्रोण सहित क्रोध में उन पर टूट पड़े। तब, हे राजन्, एक ओर द्रोण के नेतृत्व में कुरुओं और दूसरी ओर युयुधान के बीच ऐसा युद्ध हुआ, जो बीते युगों में देवताओं और असुरों के बीच हुए भयंकर युद्ध के समान था।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, तपाईंले मलाई जुन प्रश्न सोध्नुभयो, तिनको उत्तर एकाग्र चित्तले सुन्नुहोस्। जब यशस्वी हृदिकपुत्रद्वारा पाण्डव सेना छिन्नभिन्न पारियो —
2— जब पार्थहरू लज्जाजनक रूपमा अपमानित भए र जब तपाईंको सेना हर्षले भरियो, तब रक्षाका इच्छुक पाण्डवहरूका रक्षक सात्यकि नै बने, किनभने राजा त्यस बेला दुःखको अथाह खाडलमा डुबेका थिए।
3हे महाराज, त्यस भयंकर युद्धमा तपाईंको सेनाको त्यो उग्र कोलाहल सुनेर ती वीर शिनिपौत्र चाँडै नै फर्किए र कृतवर्मातिर बढे।
4क्रोध र आवेशले भरिएर उनले आफ्ना सारथिलाई भने — “हे सूत! मेरो यो उत्तम रथ हार्दिक्य (कृतवर्मा)तिर बढाऊ।
5हेर, ऊ क्रोधमा पाण्डुको सेनालाई चूर पारिरहेछ। हे सूत! म तिनीहरूमाथि विजय लिएर पुनः फर्कनेछु।”
6हे बुद्धिमान् (राजन्), यी वचन भनेर उनी क्षणभरमै कृतवर्मातिर बढे।
7तब क्रोधले जलिरहेका हृदिकपुत्र कृतवर्माले शिनिपौत्रलाई शाणमा उधिनिएका बाणका मेघले ढाकिदिए। तब सात्यकि पनि क्रोधले उत्तेजित भए।
8त्यसपछि त्यस युद्धमा शिनिपौत्रले कृतवर्मामाथि एउटा तीक्ष्ण भल्ल तथा चार अन्य बाण चाँडै छाडे।
9यिनबाट कृतवर्माका अश्व मारिए र भल्लले उनको धनुष काटियो। त्यसपछि सात्यकिले अनेक तीक्ष्ण बाणले उनका सारथि तथा उनको पछाडिको रक्षा गर्ने योद्धालाई बिँधे।
10त्यसपछि कृतवर्मालाई रथविहीन पारेर अव्यर्थ पराक्रम भएका सात्यकि नतपर्व बाणले उनका दलहरूलाई पीडित पार्न थाले।
11शिनिपौत्रद्वारा छाडिएका बाणले पीडित भई त्यो सेना तब भाँचिएर भाग्न थाल्यो। तब अव्यर्थ पराक्रम भएका सात्यकि महान् वेगले अघि बढे।
12हे राजन्, सुन्नुहोस् कि महान् पराक्रमले सम्पन्न ती वीरले तपाईंको सेनाको हानि गरेर कुन-कुन पराक्रम गरे। हे महाराज, द्रोणको समुद्रसदृश सेना पार गरेर —
13— र युद्धमा कृतवर्मालाई परास्त गरेर हर्षले भरिएका ती वीर सात्यकिले आफ्ना सारथिलाई भने — “निर्भय भई बिस्तारै अघि बढ।”
14तब रथी, घोडा, हात्ती तथा पैदल सैनिकले भरिएको तपाईंको त्यो सेना देखेर उनले पुनः आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गर्दै भने — यदेतन्मेधसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः।
15“उता हात्तीहरूको त्यो विशाल दल छ जसलाई तिमी द्रोणको सेनाको बायाँतिर देखिरहेका छौ, जो मेघको कालो पुञ्जजस्तै देखिन्छ र जसको नेतृत्व रुक्मरथले गरिरहेको छ;
16— हे सारथि, तिनीहरू सङ्ख्यामा धेरै छन् र युद्धमा अपराजेय छन्। दुर्योधनले तिनीहरूलाई मेरो सामना गर्न नियुक्त गरेको छ र तिनीहरू जुनसुकै क्षण आफ्ना प्राण दिन उद्यत छन्।
17तिनीहरूमाथि राजकुमार योद्धाहरू सवार छन्, जो सबै महाधनुर्धर छन् र युद्धमा महान् पराक्रम देखाउन समर्थ छन्। त्रिगर्त देशमा जन्मेका ती सबै सुनका ध्वजा भएका यशस्वी रथी हुन्।
18आफ्ना मुख मतिर फर्काएर ती वीर योद्धाहरू मसँग युद्ध गर्ने इच्छाले मेरो प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। हे सारथि, घोडाहरू हाँक, चाँडै मलाई त्यस स्थानमा लैजाऊ।
19भरद्वाजपुत्रका आँखाकै अगाडि म त्रिगर्तहरूसँग युद्ध गर्नेछु।” तब ती सात्वतवीरको आज्ञा मानेर त्यो सारथि निर्देशनअनुसार अघि बढ्न थाल्यो।
20सारथिको लगामको अधीनमा रहेका उत्तम अश्वहरूले तब सात्यकिलाई ध्वजाले सजिएको र सूर्यमण्डलजस्तै देखिने तेजस्वी रथमा युद्धमा पुर्याए।
21सात्यकिको रथमा जोतिएका अश्व वेगमा वायुसमान थिए र चाँदी, चन्द्रमा अथवा कमलजस्तै तेज भएका थिए। तब जब शङ्खको वर्णका उत्तम अश्वहरूद्वारा बोकिएका सात्यकि युद्धमा अघि बढे —
22— तब वीर कौरव योद्धाहरूले आफ्नो हात्ती-दलले उनलाई घेरे र भाँतिभाँतिका तीक्ष्ण बाण छाड्न थाले, जो जे पनि छेड्न समर्थ थिए।
23तब सात्वतवंशी सात्यकिले अनेक तीक्ष्ण बाण छाड्दै त्यस हात्ती-दलसँग युद्ध गरे; र उनले त्यसलाई आफ्ना बाणले त्यसरी नै ढाकिदिए जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघले जलका धाराले पर्वतको छाती ढाक्दछ।
24वीर शिनिपौत्रद्वारा छाडिएका, स्पर्शमा इन्द्रको वज्रजस्तै बाणले घाइते भई ती हात्तीहरू रणभूमि छाडेर भाग्न थाले।
25तिनका दाँत भाँचिएका थिए, शरीर रगतले नुहाएका थिए, शिर र कुम्भस्थल फुटेका थिए, कान, मुख र सुँड काटिएका थिए र तिनीहरू स्वयं आफ्ना महावत तथा ध्वजाविहीन भएका थिए।
26हे राजन्, छाला छिल्लिएका, घण्ट भाँचिएका, विशाल ध्वजा काटिएका र झुल खसेका — यस्ता ती हात्तीहरू, जसमाथि कुनै सवार बाँकी थिएन, सबै दिशामा भाग्न थाले।
27तिनीहरू भाँतिभाँतिका चित्कार र गर्जना गर्थे, जो वर्षाका मेघको गडगडाहटजस्तै थिए। नाराचले, वत्सदन्तले, वल्लले, अञ्जलिकले —
28— क्षुरप्रले तथा अर्धचन्द्राकार बाणले ती सात्वतवीरले तब तिनलाई चिरिदिए। मूत्र र मल त्याग्दै तथा प्रशस्त रगत बगाउँदै तिनीहरू तब भाग्न थाले।
29कति लडीबडी गर्न थाले, कति लङ्गडाउन थाले, कति खसे र कति फुस्रा तथा निस्तेज भए। यसरी युयुधानद्वारा पीडित त्यो हात्ती-दल —
30— सूर्य अथवा अग्निजस्ता उनका बाणले आहत भई सबै दिशामा भाग्न थाल्यो। जब त्यो हात्ती-दल यसरी संहार गरिँदै थियो, तब महाबली जलसन्धले —
31— जुन हात्तीमाथि ऊ सवार थियो, त्यसलाई ठूलो बलले चाँदीको वर्णका अश्वले जोतिएको युयुधानको रथतिर हाँक्यो। सुनको कवचले ढाकिएको, सुनका अङ्गदले सजिएको र संस्कारयुक्त त्यो वीर —
32— कुण्डल तथा मुकुटले सुशोभित, तरबार धारण गरेको, रातो चन्दनको लेप लगाएको र आफ्नो शिरको चारैतिर सुनको तेजस्वी माला पहिरेको —
33— र घाँटीमा चम्किरहेको साङ्लोबाट झुण्डिएको निष्क आफ्नो छातीमा धारण गरेको तथा हात्तीको ढाडमा बसेर आफ्नो सुन-धनुष तान्दै —
34— हे महाराज, बिजुलीले भरिएको मेघपुञ्जजस्तै सुन्दर देखियो। तब मगधराजको त्यो हात्तीलाई, जो क्रोधले बढिरहेको थियो —
35— सात्यकिले त्यसरी नै रोके जसरी भूखण्डले समुद्रका उठ्दा छाललाई रोक्दछ। तब शिनिपौत्रद्वारा छाडिएका उत्तम बाणले आफ्नो हात्तीको गति रोकिएको देखेर —
36— हे राजन्, महापराक्रमी जलसन्ध अत्यन्त क्रुद्ध भयो। तब, हे महाराज, क्रोधले उत्तेजित भई जलसन्धले शिनिपौत्रको चौडा छाती दृढ बाणले बिँध्यो। त्यसपछि राम्ररी उधिनिएको र तापिएको एउटा भल्लले —
37— उसले ती वृष्णिवीर (सात्यकि)को धनुष काटिदियो। तब, हे भरत, वीर मगधराजले पाँच तीक्ष्ण बाणले ती सात्यकिलाई बिँध्यो जसको धनुष भाँचिइसकेको थियो। तब जलसन्धद्वारा असंख्य बाणले यसरी बिँधिएर पनि ती महाबली सात्यकि —
38— तनिक पनि काँपेनन्; त्यो साँच्चै अद्भुत लाग्यो। तब ती बलवान् वीरले निर्भय भई विचार गरे कि उनले कुन-कुन बाण प्रयोग गर्नुपर्छ।
39तब अर्को धनुष उठाएर उनले भने — “रोकिऊ।” केवल यिनै दुई शब्द भनेर शिनिपौत्रले जलसन्धको चौडा छाती बिँधे —
40— साठी बाणको समूहले, र साथै मुस्कुराउँदै। तब अत्यन्त तीक्ष्ण एउटा क्षुरप्र बाणले उनले जलसन्धको प्रचण्ड धनुष काटिदिए र अनि उसलाई तीन बाणले बिँधे; तब जलसन्धले त्यो काटिएको धनुष तथा त्यसको ताँदोमा चढेका बाण फ्याँकेर —
41— हे तात, चाँडै नै सात्यकिमाथि एउटा तोमर फ्याँक्यो। त्यो तोमरले त्यस युद्धमा यशस्वी माधव (सात्यकि)को देब्रे पाखुरा छेडेर —
42— उग्रताका साथ फुँफकारिरहेको कुनै विशाल र भयंकर सर्पजस्तै पृथ्वीभित्र पस्यो। जब उनको देब्रे पाखुरा यसरी बिँधियो, तब अव्यर्थ पराक्रम भएका सात्यकिले —
43— तीस अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले जलसन्धलाई घाइते पारे। तब महाबली जलसन्धले एउटा तरबार उठायो —
44— तथा साँढेको छालाले बनेको र सय चन्द्रले सजिएको एउटा ढाल पनि। अनि त्यो तरबार आकाशमा घुमाएर उसले त्यसलाई शिनिपौत्रतिर छाडिदियो।
45शिनिपौत्रको धनुष काटेर त्यो तरबार भुइँमा खस्यो; र पृथ्वीको सतहमा पल्टिएको त्यो तब अग्निको मण्डलजस्तै सुन्दर देखियो।
46तब सबै वस्तु छेड्न समर्थ, सालको हाँगाजस्तै विशाल तथा इन्द्रको वज्रको गडगडाहटजस्तै टंकार गर्ने अर्को धनुष उठाएर —
47— वंश —
48— क्रोधले जलिरहेका सात्यकिले त्यसलाई तान्न थाले; र तब उनले त्यस धनुषबाट छुटेका बाणले जलसन्धलाई बिँधे। तब मधुवंशी ती यशस्वी सात्यकिले मुस्कुराउँदै जलसन्धका दुवै पाखुरा, जो भाँतिभाँतिका आभूषणले सजिएका थिए, काटिदिए। तब मुद्गरजस्ता ती दुवै पाखुरा हात्तीको ढाडबाट खस्दै गरेको देखियो —
49— जसरी पर्वतबाट खस्ने दुई पाँच फणा भएका सर्प। तब अर्को एउटा क्षुरप्र बाणले सात्यकिले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको त्यो शिर काटेर खसालिदिए, जो सुन्दर दाँत र मनोहर कुण्डलको जोडीले सुशोभित थियो। भयंकर रूप भएको त्यो शिरविहीन तथा पाखुराविहीन धडले —
50— तब जलसन्धको हात्तीलाई रगतले नुहाइदियो। युद्धमा जलसन्धको वध गरेर ती सात्वतवंशीले चाँडै नै —
51— त्यस हात्तीको ढाडबाट काठको हौदा खसालिदिए। हे राजन्, रगतले लतपतिएको जलसन्धको त्यो हात्ती —
52— आफ्नो ढाडबाट झुण्डिएको त्यो बहुमूल्य आसन बोकिरह्यो। सात्वतवीरका बाणले पीडित त्यो विशाल पशुले आफ्नै पक्षका पङ्क्तिहरू कुल्चन थाल्यो —
53— जब त्यो पीडाका उग्र चित्कार गर्दै उन्मत्त भई दौड्यो। तब, हे तात, तपाईंका सैनिकहरूका पङ्क्तिमा उच्च विलाप उठ्यो —
54— ती वृष्णिश्रेष्ठद्वारा जलसन्धको वध भएको देखेर। तब तपाईंको सेना मुख फर्काएर सबै दिशामा भाग्न थाल्यो।
55तर शत्रुमाथि विजयको आशा गुमाएर पनि तिनीहरूले तुरुन्तै अन्त्यसम्म लड्ने निश्चय गरे। यसैबीच सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ द्रोण —
56— आफ्ना द्रुतगामी अश्वहरूद्वारा बोकिएर महारथी युयुधानको नजिक पुगे। तब कुरु सेनाका अनेक श्रेष्ठ योद्धाहरू शिनिपौत्रलाई (गर्व र क्रोधले) भरिएको देखेर —
57— स्वयं द्रोणसहित क्रोधमा उनीमाथि जाइलागे। तब, हे राजन्, एकातिर द्रोणको नेतृत्वमा कुरुहरू र अर्कातिर युयुधानबीच यस्तो युद्ध भयो, जो बितेका युगमा देवता र असुरहरूबीच भएको भयंकर युद्धजस्तै थियो।