जम्बूखण्ड-विनिर्माण पर्व — जम्बूखण्ड के विविध लक्षण
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 3
संस्कृत
1व्यास उवाच खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः। अनार्तवं पुष्यफलं दर्शयन्ति वनदुमाः॥
2गर्भिण्योऽजातपुत्राश्च जनयन्ति विभीषणान्। क्रव्यादाः पक्षिभिश्चापि सहाश्नन्ति परस्परम्॥
3त्रिविषाणाश्चतुर्नेवाः पञ्चपादा द्विमेहनाः। द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः॥
4जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः। त्रिपदाः शिखिनस्तााश्चतुर्दष्ट्रा विषाणिनः॥
5तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियो वै ब्रह्मवादिनाम्। वैनतेयान् मयूरांश्च जनयन्ति पुरे तव॥
6गोवत्सं वडवा सूते श्वा शृगालं महीपते। कुक्कुरान् करभाश्चैव शुकाश्चाशुभवादिनः॥
7स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्चकन्यकाः। जातमात्राश्च नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च॥
8पृथग्जनस्य सर्वस्य क्षुद्रकाः प्रहसन्ति च। नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद् भयम्॥
9प्रतिमाश्चालिखन्त्येताः सशस्त्रा: कालचोदिताः। अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः॥
10अन्योन्यमभिमृद्नन्ति नगराणि युयुत्सवः। पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च॥
11विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो नाप्युपशाम्यति। अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुरुपैति च॥
12श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति। अभावं हि विशेषेण कुरूणां तत्र पश्यति॥
13धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यं चाक्रम्य तिष्ठति। सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः॥
14मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः। भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते॥
15शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विरोचते। उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः समुदीक्षते॥
16श्वेतो ग्रहः प्रज्वलित: सधूम इव पावकः। ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति॥
17ध्रुवं प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते। रोहिणी पीडयत्येवमुभौ च शशिभास्करौ। चित्रास्वात्यन्तरे चैव विष्ठितः परुषग्रहः॥
18वक्रानुवनं कृत्वा च श्रवणं पावकप्रभः। ब्रह्मराशि समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः॥
19सर्वसस्यपरिच्छन्ना पृथिवी सस्यमालिनी। पञ्चशीर्षा यवाश्चापि शतशीर्षाश्च शालयः॥
20प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत्। ता गाव: प्रस्तुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत॥
21निश्चरुरर्चिषश्चापात् खङ्गाश्च ज्वलिता भृशम्। व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम्॥
22अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च। कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महाक्षयः॥
23पृथिवी शोणितावर्ता ध्वजोडुपसमाकुला। कुरूणां वैशसे राजन् पाण्डवैः सह भारत॥
24दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः। अत्याहितं दर्शयन्तो वेदयन्ति महद् भयम्॥
25एकपक्षाक्षिचरणः शकुनिः खचरो निशि। रौद्रं वदति संरब्धः शोणितं छर्दयनिव॥
26शस्त्राणि चैव राजेन्द्र प्रज्वलन्तीव सम्प्रति। सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्यते प्रभा॥
27संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ। विशाखायाः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ॥
28चन्द्रादित्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्रा हि त्रयोदशीम्। अपर्वणि ग्रहं यातौ प्रजासंक्षयमिच्छतः॥
29अशोभिता दिशः सर्वाः पांसुवर्षेः समन्ततः। उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम्॥
30कृत्तिकां पीड़यंस्तीक्ष्णैर्नक्षत्रं पृथिवीपते। अभीक्ष्णवाता वायन्ते धूमकेतुमवस्थिताः॥
31विषमं जनयन्त्येत आक्रन्दजननं महत्। त्रिषु सर्वेषु नक्षत्रनक्षत्रेषु विशाम्पते। गृध्रः सम्पतते शीर्ष जनयन् भयमुत्तमम्॥
32चतुर्दशी पञ्चदशी भूतपूर्वां च षोडशीम्। इमां तु नाभिजानेऽहममावास्यां त्रयोदशीम्। चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासी त्रयोदशीम्॥
33अपर्वणि ग्रहेणैतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः। मांसवर्ष पुनस्तीव्रमासीत् कृष्णचतुर्दशीम्। शोणितैर्वक्त्रसम्पूर्णा अतृप्तास्तत्र राक्षसाः॥
34प्रतिस्रोतो महानद्यः सरितः शोणितोदकाः। फेनायमानाः कूपाश्च कूर्दन्ति वृषभा इव॥
35पतन्त्युल्का सनिर्घाताः शक्राशनिसमप्रभाः। अद्य चैव निशां व्युष्टामनयं समवाप्स्यथ॥
36विनिःसृत्य महोल्काभिस्तिमिरं सर्वतोदिशम्। अन्योन्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः॥
37भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम्। कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवता विभो॥
38सहस्रशो महाशब्दः शिखराणि पतन्ति च। महाभूता भूमिकम्पे चत्वारः सागराः पृथक्।
39वेलामुद्वर्तयन्तीव क्षोभयन्तो वसुंधराम्॥ वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः।
40आभग्नाः सुमहावातैरशनीभिः समाहताः॥ वृक्षाः पतन्ति चैत्याश्च ग्रामेषु नगरेषु च।
41नीललोहितपीतश्च भवत्यग्निर्हतो द्विजैः॥ वामाचिर्दुष्टगन्धश्च मुञ्चन् वै दारुणं स्वनम्।
42स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते॥ धूम ध्वजाः प्रमुञ्चन्ति कम्पमाना मुहुर्मुहुः। मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षं च भेर्यश्च पटहास्तथा॥
43शिखराणां समृद्धानामुपरिष्टात् समन्ततः । वायसाश्च रुवन्त्युग्रं वामं मण्डलमाश्रिताः॥ पक्वापक्वेति सुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च।
44निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम्॥ ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च व्याला वेपथुसंयुताः। दीनास्तुरङ्गमा: सर्वे वारणा: सलिलाश्रयाः॥
45एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम्। यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत॥
46वैशम्पायन उवाच पितुर्वचो निशम्यैतद् धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्। दिष्टमेतत् पुरा मन्ये भविष्यति नरक्षयः॥
47राजानः क्षत्रधर्मेण यदि वध्यन्ति संयुगे। वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम्॥
48इह कीर्ति परे लोके दीर्घकालं महत् सुखम्। प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे॥
49वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो मुनिस्तत्त्वं कवीन्द्रो राजसत्तम। धृतराष्ट्रेण पुत्रेण ध्यानमन्वगमत् परम्॥
50स मुहूर्त तथा ध्यात्वा पुनरेवाब्रवीद् वचः। असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षियते जगत्॥
51सृजते च पुनर्लोकान् नेह विद्यति शाश्वतम्। ज्ञातीनां वै कुरूणां च सम्बन्धिसुहृदां तथा॥ धयं देशय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे। क्षुद्रं जातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम्॥
52कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशाम्पते। न वधः पूज्यते वेदे हितं नैव कथंचन॥
53हन्यात् स एनं यो हन्यात् कुलधर्मं स्विकां तनुम्। कालेनोत्पथगन्ताऽसि शक्ये सति यथाऽऽपदि॥ कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम्। अनर्थो राज्यरूपेण तव जातो विशाम्पते॥
54लुप्तधर्मा परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान्। किं ते राज्येन दुर्धर्ष येन प्राप्तोऽसि किल्बिषम्॥
55यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन् स्वर्गमाप्स्यसि। लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु
56एवं ब्रुवति विप्रेन्द्र धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। आक्षिप्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यं चैवाब्रवीत् पुनः॥
57धृतराष्ट्र उवाच यथा भवान् वेत्ति तथैव वेत्ता भावाभावौ विदितौ मे यथार्थो। कौरवाः॥ स्वार्थे हि सम्मुह्यति तात लोको मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि॥
58प्रसादये त्वामतुलप्रभावं त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः। न चापि ते मद्वशगा महर्षे न चाधर्मं कर्तुमर्हा हि मे मतिः॥ त्वं हि धर्मप्रवृत्तिश्च यशः कीर्तिश्च भारती। कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चापि पितामहः॥
59व्यास उवाच वैचित्रवीर्य नृपते यत् ते मनसि वर्तते। अभिधत्स्व यथाकामं छेत्ताऽस्मि तव संशयम्॥
60धृतराष्ट्र उवाच यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम्। तानि सर्वाणि भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
61व्यास उवाच प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः। पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहुः॥
62गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र। विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहुः॥
63इष्टा वाचः प्रसृता वायसानां सम्प्रस्थितानां च गमिष्यतां च। ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राजन् ये चाग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति॥
64कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः शुकाः क्रौञ्चा: शतपत्राश्च यत्र। प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति संख्ये ध्रुवं जयस्तत्र वदन्ति विप्राः॥
65अलङ्कारैः कवचैः केतुभिश्च सुखप्रणादैहेषितैर्वा हयानाम्। भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून्॥
66हृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधानां यत्र भारत। न म्लायन्ति सजश्चैव ते तरन्ति रणोदधिम्॥
67इष्टा वाचः प्रविष्टस्य दक्षिणाः प्रविविक्षतः। पश्चात् संधारयन्त्यर्थमग्रे च प्रतिषेधिका:॥
68शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविकृताः शुभाः। सदा हर्षश्च योधानां जयतामिह लक्षणम्॥
69अनुगा वायवो वान्ति तथाऽभ्राणि वयांसि च। अनुप्लवन्ति मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च॥
70एतानि जयमानानां लक्षणानि विशाम्पते। भवन्ति विपरीतानि मुमूर्पूणा जनाधिप॥
71अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः। हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते॥
72एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि। तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधाः शूरतरा
73अपि॥ शक्या समाधातुं संनिपाते दुर्निवा तदा चैव प्रभग्ना महती चमूः। अपामिव महावेगास्त्रस्ता मृगगणा इव॥
74नैव महाचमूः। दीर्णामित्येव दीर्यन्ते सुविद्वांसोऽपि भारत॥
75भीतान् भग्नांश्च सम्प्रेक्ष्य भयं भूयोऽभिवर्धते। प्रभग्ना सहसा राजन् दिशो विद्रवते चमूः॥
76नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः। सत्कृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः।
77उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः॥ उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदन मध्यमम्। जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशाम्पते॥
78महादोष: संनिपातस्तस्याद्यः क्षय उच्यते। परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः॥ पञ्चाशदपि ये शूरा मृद्नन्ति महतीं चमूम्। अपि वा पञ्च षट् सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः॥
79न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम्। दृष्ट्वा सुपर्णोऽपचितिं महत्या अपि भारत॥
80न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति नित्यशः। अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम्। जयवन्तो हि संग्रामे कृतकृत्या भवन्ति हि॥
अंग्रेज़ी
1Vyasa said Asses are being born of cows. Sons hold sexual intercourse with their mothers. The forest trees produce unseasonable flowers and fruits.
2Women who are pregnant and those that are not, are giving birth to monsters, Carnivorous beasts mingle with birds and are feeding together.
3Inauspicious beasts, some having three horns, some having four eyes, some five legs, some two sexual organs, some two heads, some two tails, and some fearful teeth.
4Are born with mounts wide open : they are emitting fearful cries. Horses with three legs, with crests, with four teeth and with horns are also born.
5O king, the wives of many Brahmavadins in your city are seen to give birth to Garuda's and pea-cocks.
6O king, the mare gives birth to calves the bitch to jackals. Cooks, antelopes and parrots are all sending forth inauspicious notes.
7Women give birth to four or five daughters all at a time, and these, as soon as born, dance, sing, and laugh.
8The men of the lowest castes laugh, and dance and sign and thus indicate fearful evils.
9Infants as if drawn by death are painting armed images. They are running against one another with maces in their hands.
10Being desirous of battle, they are breaking down the towns (they have made in sports). Lotuses and lilies are growing on trees.
11Strong winds are fearfully blowing and the dust is unceasingly flying. The earth is often quaking and Rahu advances towards the sun.
12Ketu (the white planet) stops on passing beyond the constellation Chitra. All this forebodes the total destruction of the Kurus.
13A fearful comet is rising, and is distressing the constellation Pushya. This great planet will cause terrible harm to both the armies.
14Mars advances towards Magha and Brihaspati towards Shravana. the sun's offspring (Shani) advances towards Phalguni and afflicts it.
15The planet Shukra rises towards Purva Bhadra. Shining brilliantly and shooting towards the Uttara Bhadra, it looks towards it.
16Ketu, blazing up like smoky fire, stops and afflicts the effulgent constellation of Indra.
17The constellation Dhruva, fearfully blazing, advances towards the right. Both the sun and the moon distress Rohini. The terrible planet Rahu has taken up its position between Chitra and Svati (constellations).
18Three-bodied planct, effulgent like fire passing in a round and round way stops encircling Shravana over ridden by Brihaspati.
19O great king, the earth that always produce particular crops at particular seasons is simultaneously being overgrown with crops of every season. Every stalk of barely has five years and every stalk of paddy has a hundred.
20Those animals that are the best of all creatures in the world and upon whom depends the preservation of the whole universe, namely kine, when milked after the calves have sucked them give only blood.
21Rays of light are coming out from bows and swords produce great luster. It is evident these weapons see before them the battle as if it has already begun.
22The shine of weapons, of the water, of the armours and of the standards looks like fire. A great slaughter of men and beasts is sure to take place.
23O descendant of Bharata, O king, in this battle of the Kurus and the Pandavas the earth will appear like a river of blood with the standards as so many rafts.
24Animals and birds, on all sides, utter harsh cries with their mouths burning like fire. This forebode fearful evils.
25A bird, with only one wing, one eye and onc leg ranges in the sky in the night. It fearfully screamed in anger, as if it wants every body to vomit blood.
26O king of kings, it appears that all weapons are now blazing in great brilliance. But the effulgence of the constellation of the seven Rishis has become dim.
27Those two burning planets namely Brihaspati and Shani have become fixed for a year.
28Three lunation's, meeting twice or thrice in one and the same fortnight and on the thirteenth day, therefore, from the first luxation, according as it is the day of the fullmoon or the new-moon, the moon and the sun are devoured by Rahu. This forebodes a great slaughter (of creatures).
29All direction of the earth, covered by showers of dust appears greatly inauspicious. Fearful clouds, foreboding evil, pour showers of blood in the night.
30O king, Rahu of terrible deeds also afflicts Krittika. Rough winds, foreboding terrible danger, are continually blowing.
31All these bring in a war, which is characterised by many weeping. The constellations are divided into three classes. Upon one or the other of each class evil planet has shed its influence. All this forebodes terrible consequences.
32A lunar fortnight has hither to consisted of fourteen days, or fifteen days or sixteen days. But on the thirteenth day and in the course of the same month two eclipses have taken place.
33The sun and the moon therefore undergoing eclipses on unusual days willing in a great slaughter of all creatures on earth. Even the Rakshasas drinking mouthful of blood are not satiated.
34The great rivers flow in opposite directions. The waters of rivers have turned into blood,
35Meteors, as effulgent as Indra's thunder, fall on earth with loud sound. When this night passes away, a great danger will fall on you.
36Men with lighted torches in their hands will meet great difficulty to meet together, for a thick gloom will cover all space.
37Great Rishis have said that in such circumstances, the earth drinks the blood of thousands of kings. From the mountains of Kailasa, Mandara and Himalayas.
38Thousands of sounds are heard thousands of mountain-summits are falling down. Earth trembles, and in consequence the four oceans.
39Having exceedingly swelled, seem ready to overflow their banks in order to afflict the earth. Fearful winds with stones are blowing crushing all the trees.
40Bcing crushed by the high wind and stuck by lightning, sacred and common trees in villages and towns are falling down.
41When the Brahmanas pour sacrificial libations on fire, it now becomes blue or red or yellow. Its flame turns towards the left, and produces a bad odor accompanied by loud sounds.
42O kings, touch, smell and taste have become quite the contrary. The standards of the warriors often tremble and they send forth smoke. Drums and cymbals cast off showers of coat dust.
43From the top of tall trees crows fly away in circles from the left. They are ultering terrible cries. All of them are sending forth fearful cries of pakka, pakka.
44They are sitting on the tops of standards foreboding the destruction of the kings. Poor elephants run hither and thither throwing off urine and excreta. The horses all melancholy, while the elephants are going into the water.
45Having heard all this, O descendant of Bharata, do what is proper, so that the world may not meet with extermination. are
46Dhritarashtra said Having heard the words of father Dhritarashtra said: It is my belief that all this has been previously ordained.
47If the kings according to the duties of Kshatriyas die in battle, they will then go to the regions reserved for heroes and thus obtain eternal happiness only.
48If these foremost of men abandon their lives in a great battle, they will acquire fame in this world and great and eternal happiness in the world ncxi.
49Vaishampayana said O foremost of kings, having been thus addressed by his son Dhritarashtra, that best of poets, that Rishi Vyasa, concentrated his mind in great meditation.
50Having meditated for a moment, Vyasa thus again spoke, O king of kings, “there is no doubt that Time destroys the Universe.
51It is Time also which creates the worlds. There is nothing here on earth which is everlasting. Therefore show the path of virtue। to the Kurus, to your relations, your kinsmen and friends. You are the proper person to restrain them. It is said that slaughter of kinsmen is sinful. Do not act in a way which would be disagreeable to me.
52O king, Death himself, has taken birth in the form of your son. Slaughter is never spoken high of in the Vedas. It can never produce any good.
53The custom of a family brings about his own ruin who destroys it resembling his own body. For the destruction of this race as well as that of kings, it is (no doubt). Time that leads you to this wrong path although you are capable to withstand it. O king, in the shape of a kingdom, a great calamity has befallen you.
54Your virtue suffers a great diminution. Show to your son what is virtuous. O invincible hero, of what value is a kingdom that brings in sin?
55Protect your good name, your virtue and your fame. You will then be able to obtain heaven. Let the Pandavas have their kingdom and let the entire Kuru race have the peace.”
56When that foremost of Brahmanas (Vyasa) was thus speaking in a sorrowful tone, the son of Ambika, accomplished in speech, king Dhritarashtra, thus spoke to him.
57Dhritarashtra said My knowledge of life and death is the same as yours. The truth of this is well known to me. But men lose (good) judgement in things which concern their interest. O sire, know me to be an ordinary man.
58O Rishi of immeasurable power. I pray to you to extend your power towards us. You have your soul under complete control, you are my preceptor and guide. O great Rishi, my sons do not obey me. My mind is not inclined to commit sin. You are the instrument of the fame, the achievements and virtue of the Bharata race. You are the respected grandfather of both the Kurus and the Pandavas.
59Vyasa said O son of Vichitravirya, tell me openly what is in your mind. I shall remove your doubts.
60Dhritarashtra said O reverend sir, I desire to hear from you all those signs that happier before those that become victorious in battle.
61Vyasa said The sacred fire assumes a cheerful luster. Its light rises upwards. Its flames bend towards the right. It blazes forth without any smoke. The libations poured in it produce sweet fragrance. These are said to be the indications of future success.
62The conchs and cymbals produce deep and loud sounds, the sun and the moon give forth pure rays. These are said to be the indications of future success.
63Flying or sitting crows utter agreeable cries. Those warriors that are behind urge those that are in front to advance.
64When vultures, swans, parrots, cranes, and woodpeckers utter delightful cries and go towards the right, the Brahmanas say that victory in such cases is certain.
65Those, whose ornaments, armours and standards and their bright shields become incapable of being stared at, always conquei their enemies.
66Those, that send forth cheerful shouts, o descendant of Bharata, those warriors, whose courage is not damped and whose garlands do not fade, always cross the ocean of battle.
67Those who wishing to enter into the ranks of the foe, utter even kind words and those who warn the foe before striking always obtain victory.
68When the objects of hearing, seeing, tasting, touching and smelling do not undergo any change and become auspicious and if there is joy amongst the warriors at all time, it indicates victory.
69O king, these are the indications of victory, namely the winds, the clouds and the birds all become favourable, and the clouds and rainbows that pour beneficial showers.
70O king, these are the indications that armies would secure success, while, O king, all these become quite the conirary in the case of those that are on the point of death.
71Whether the army be small or large cheerfulness of its soldiers is said to be a certain sign of its winning victory.
72One soldier, struck with panic, can cause a large army to be alarmed and to take to flight, it causes even the bravest of warriors to be frightened.
73If a large ariny is once broken up and rouled, it cannot be easily rallied like a herd of deer in a fright or a mighty current of waters (in rains).
74O descendant of Bharata, if a large army is once routed, it is incapable of being rallied; on the other hand, seeing it dispersed, even wellskilled warriors become confounded.
75Secing soldiers struck with panic and flying, the panic spreads also in other directions. O king, in such cases the whole army is soon broken up and all fly in all directions.
76O king, when an army is routed, even brave leaders at the head of large divisions of the army consisting of four kinds of troops can not rally them.
77It is said that the success that is obtained by negotiations and other means is the best. That which is secured by creating disunion (amongst the enemy) is but indifferent. O king, the success that is secured by battle is the worst.
78There are many evils in battle; the first and the foremost is slaughter. Even fifty brave men who know one another, who are not dispirited, who are free from family ties and who are firmly resolved can defeat a large ariny. Even fire, six or seven, who do not retreat can obtain victory.
79O descendant of Bharata, Vinata's son Garuda never asks the assistance of many followers when he sees even a large number of birds.
80Therefore the strength of number of an army is not always the cause of victory. Victory is always uncertain. It depends on chance. Even those that obtain victory have to suffer loss.
हिन्दी
1व्यास ने कहा — गौओं से गधे उत्पन्न हो रहे हैं। पुत्र अपनी माताओं से समागम करते हैं। वन के वृक्ष असमय में ही फूल और फल देते हैं।
2जो स्त्रियाँ गर्भवती हैं और जो नहीं हैं, वे भी विकराल जीवों को जन्म दे रही हैं। मांसभक्षी पशु पक्षियों के साथ मिलकर एक साथ भोजन कर रहे हैं।
3अशुभ पशु — कुछ तीन सींगों वाले, कुछ चार आँखों वाले, कुछ पाँच पैरों वाले, कुछ दो जननेन्द्रियों वाले, कुछ दो सिरों वाले, कुछ दो पूँछों वाले और कुछ भयंकर दाँतों वाले —
4मुख फैलाए हुए जन्म ले रहे हैं; वे भयंकर चीत्कार कर रहे हैं। तीन पैरों वाले, शिखा वाले, चार दाँतों वाले और सींगों वाले अश्व भी जन्म ले रहे हैं।
5हे राजन्, तुम्हारी नगरी में अनेक ब्रह्मवादियों की पत्नियाँ गरुड़ों और मयूरों को जन्म देती देखी जा रही हैं।
6हे राजन्, घोड़ी बछड़ों को और कुतिया गीदड़ों को जन्म देती है। मुरगे, मृग और शुक सब अशुभ स्वर निकाल रहे हैं।
7स्त्रियाँ एक ही समय में चार या पाँच कन्याओं को जन्म देती हैं, और वे जन्म लेते ही नाचती, गाती और हँसती हैं।
8निम्नतम जातियों के मनुष्य हँसते, नाचते और गाते हैं और इस प्रकार भयंकर अनिष्ट सूचित करते हैं।
9मानो मृत्यु से खींचे हुए शिशु शस्त्रधारी प्रतिमाएँ चित्रित कर रहे हैं। वे हाथों में गदाएँ लिए एक-दूसरे पर दौड़ रहे हैं।
10युद्ध की इच्छा से वे उन नगरों को ढहा रहे हैं (जो उन्होंने खेल में बनाए हैं)। वृक्षों पर कमल और कुमुद उग रहे हैं।
11प्रचण्ड वायु भयंकर रूप से चल रही है और धूल निरन्तर उड़ रही है। पृथ्वी बार-बार काँपती है और राहु सूर्य की ओर बढ़ता है।
12केतु (श्वेत ग्रह) चित्रा नक्षत्र को पार करके रुक जाता है। यह सब कुरुओं के सर्वनाश का सूचक है।
13एक भयंकर धूमकेतु उदित हो रहा है और पुष्य नक्षत्र को पीड़ित कर रहा है। यह महान् ग्रह दोनों सेनाओं का घोर अनिष्ट करेगा।
14मंगल मघा की ओर और बृहस्पति श्रवण की ओर बढ़ता है। सूर्यपुत्र (शनि) फाल्गुनी की ओर बढ़कर उसे पीड़ित करता है।
15शुक्र ग्रह पूर्वभाद्रपद की ओर उदित होता है। तीव्र कान्ति से चमकता हुआ और उत्तरभाद्रपद की ओर बढ़ता हुआ वह उसकी ओर देखता है।
16केतु, धूमयुक्त अग्नि के समान प्रज्वलित होकर, रुककर इन्द्र के तेजस्वी नक्षत्र (ज्येष्ठा) को पीड़ित करता है।
17ध्रुव नक्षत्र भयंकर रूप से प्रज्वलित होकर दक्षिण की ओर बढ़ता है। सूर्य और चन्द्र दोनों रोहिणी को पीड़ित करते हैं। भयंकर ग्रह राहु ने चित्रा और स्वाति (नक्षत्रों) के बीच अपना स्थान ले लिया है।
18त्रिशरीर ग्रह, अग्नि के समान तेजस्वी, गोल-गोल घूमता हुआ, बृहस्पति से आक्रान्त श्रवण को घेरकर रुक जाता है।
19हे महाराज, जो पृथ्वी सदा विशेष ऋतुओं में विशेष अन्न उत्पन्न करती है, वह एक ही साथ प्रत्येक ऋतु के अन्न से भर रही है। जौ के प्रत्येक डंठल में पाँच बालें हैं और धान के प्रत्येक डंठल में सौ।
20जो पशु संसार के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं और जिन पर सम्पूर्ण विश्व का पालन निर्भर है — अर्थात् गौएँ — वे बछड़ों के दूध पी लेने के पश्चात् दुही जाने पर केवल रक्त देती हैं।
21धनुषों से प्रकाश की किरणें निकल रही हैं और तलवारें महान् दीप्ति उत्पन्न करती हैं। स्पष्ट है कि ये शस्त्र अपने सम्मुख युद्ध को ऐसे देख रहे हैं मानो वह आरम्भ हो ही चुका हो।
22शस्त्रों की, जल की, कवचों की और ध्वजाओं की चमक अग्नि के समान दिखाई देती है। मनुष्यों और पशुओं का महान् संहार अवश्य होगा।
23हे भरतवंशी, हे राजन्, कुरुओं और पाण्डवों के इस युद्ध में पृथ्वी रक्त की नदी के समान प्रतीत होगी, जिसमें ध्वजाएँ अनेक बेड़ों के समान होंगी।
24चारों ओर पशु और पक्षी अपने अग्नि के समान जलते हुए मुखों से कठोर स्वर निकाल रहे हैं। यह भयंकर अनिष्ट का सूचक है।
25केवल एक पंख, एक आँख और एक पैर वाला एक पक्षी रात्रि में आकाश में विचरता है। वह क्रोध में भयंकर चीत्कार करता है, मानो वह चाहता हो कि सब रक्त वमन करें।
26हे राजाधिराज, ऐसा प्रतीत होता है कि इस समय समस्त शस्त्र महान् दीप्ति से प्रज्वलित हो रहे हैं। किन्तु सप्तर्षि-मण्डल का तेज मन्द पड़ गया है।
27वे दोनों जलते हुए ग्रह — अर्थात् बृहस्पति और शनि — एक वर्ष से स्थिर हो गए हैं।
28एक ही पक्ष में दो या तीन बार तिथियों का संयोग होता है; और इस प्रकार प्रतिपदा से तेरहवें दिन, चाहे वह पूर्णिमा हो अथवा अमावस्या, चन्द्र और सूर्य राहु से ग्रस लिए जाते हैं। यह (प्राणियों के) महान् संहार का सूचक है।
29धूल की वर्षा से आच्छादित पृथ्वी की समस्त दिशाएँ अत्यन्त अशुभ प्रतीत होती हैं। अनिष्ट-सूचक भयंकर मेघ रात्रि में रक्त की वर्षा करते हैं।
30हे राजन्, भयंकर कर्म करने वाला राहु कृत्तिका को भी पीड़ित करता है। भयंकर संकट के सूचक रूखे वायु निरन्तर चल रहे हैं।
31यह सब ऐसे युद्ध को ला रहा है जिसकी पहचान बहुतों के रुदन से होगी। नक्षत्र तीन वर्गों में विभाजित हैं। प्रत्येक वर्ग के किसी न किसी नक्षत्र पर किसी क्रूर ग्रह ने अपना प्रभाव डाला है। यह सब भयंकर परिणामों का सूचक है।
32अब तक चान्द्र पक्ष चौदह दिनों का, पन्द्रह दिनों का अथवा सोलह दिनों का होता आया है। किन्तु तेरहवें दिन ही, और उसी एक मास के भीतर, दो ग्रहण पड़ चुके हैं।
33इस प्रकार असामान्य दिनों में सूर्य और चन्द्र का ग्रहण होना पृथ्वी के समस्त प्राणियों के महान् संहार का कारण बनेगा। राक्षस तक रक्त के घूँट पीकर भी तृप्त नहीं होते।
34महानदियाँ विपरीत दिशा में बहती हैं। नदियों का जल रक्त में बदल गया है।
35इन्द्र के वज्र के समान तेजस्वी उल्काएँ प्रचण्ड शब्द के साथ पृथ्वी पर गिरती हैं। जब यह रात्रि बीत जाएगी, तब तुम पर महान् संकट आ पड़ेगा।
36हाथों में जलती मशालें लिए हुए मनुष्यों को भी परस्पर मिलने में बड़ी कठिनाई होगी, क्योंकि घना अन्धकार समस्त आकाश को ढँक लेगा।
37महर्षियों ने कहा है कि ऐसी परिस्थितियों में पृथ्वी सहस्रों राजाओं का रक्त पीती है। कैलास, मन्दर और हिमालय पर्वतों से —
38सहस्रों शब्द सुनाई देते हैं; सहस्रों पर्वत-शिखर गिर रहे हैं। पृथ्वी काँपती है, और उसके फलस्वरूप चारों समुद्र —
39अत्यन्त उमड़कर मानो पृथ्वी को पीड़ित करने के लिए अपने तटों को लाँघने को उद्यत हैं। पत्थरों सहित भयंकर वायु चल रहे हैं, जो समस्त वृक्षों को चूर-चूर कर रहे हैं।
40प्रचण्ड वायु से चूर होकर और वज्रपात से आहत होकर गाँवों और नगरों के पवित्र तथा साधारण वृक्ष गिर रहे हैं।
41जब ब्राह्मण अग्नि में यज्ञ की आहुतियाँ डालते हैं, तब वह अब नीली, लाल अथवा पीली हो जाती है। उसकी ज्वाला बाईं ओर मुड़ती है और प्रचण्ड शब्द के साथ दुर्गन्ध उत्पन्न करती है।
42हे राजन्, स्पर्श, गन्ध और रस बिलकुल विपरीत हो गए हैं। योद्धाओं की ध्वजाएँ बार-बार काँपती हैं और धुआँ छोड़ती हैं। नगाड़े और झाँझें कोयले की धूल की वर्षा करती हैं।
43ऊँचे वृक्षों के शिखरों से कौवे बाईं ओर चक्कर काटते हुए उड़ जाते हैं। वे भयंकर चीत्कार कर रहे हैं। वे सब "पक्का, पक्का" की भयंकर ध्वनि निकाल रहे हैं।
44वे ध्वजाओं के शिखरों पर बैठकर राजाओं के विनाश की सूचना दे रहे हैं। बेचारे हाथी मल-मूत्र त्यागते हुए इधर-उधर दौड़ते हैं। अश्व सब उदास हैं, और हाथी जल में घुस रहे हैं।
45हे भरतवंशी, यह सब सुनकर वही करो जो उचित हो, जिससे संसार का समूल नाश न हो।
46धृतराष्ट्र ने कहा — पिता (व्यास) के वचन सुनकर धृतराष्ट्र ने कहा — मेरा विश्वास है कि यह सब पहले से ही निश्चित है।
47यदि राजा क्षत्रियों के धर्म के अनुसार युद्ध में मरते हैं, तो वे वीरों के लिए सुरक्षित लोकों में जाएँगे और इस प्रकार केवल शाश्वत सुख ही प्राप्त करेंगे।
48यदि ये नरश्रेष्ठ महान् युद्ध में अपने प्राण त्यागते हैं, तो वे इस लोक में यश और परलोक में महान् तथा शाश्वत सुख प्राप्त करेंगे।
49वैशम्पायन ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, अपने पुत्र धृतराष्ट्र द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन कविश्रेष्ठ, उन ऋषि व्यास ने अपना मन गहन ध्यान में एकाग्र किया।
50क्षण भर ध्यान करके व्यास ने पुनः इस प्रकार कहा — "हे राजाधिराज, इसमें सन्देह नहीं कि काल ही विश्व का संहार करता है।
51काल ही लोकों की सृष्टि भी करता है। इस पृथ्वी पर कुछ भी शाश्वत नहीं है। इसलिए कुरुओं को, अपने सम्बन्धियों को, अपने कुटुम्बियों और मित्रों को धर्म का मार्ग दिखाओ। उन्हें रोकने के लिए तुम्हीं उपयुक्त पुरुष हो। कहा गया है कि कुटुम्बियों का वध पाप है। ऐसा कार्य मत करो जो मुझे अप्रिय हो।
52हे राजन्, साक्षात् मृत्यु ने ही तुम्हारे पुत्र के रूप में जन्म लिया है। वेदों में कभी संहार की प्रशंसा नहीं की गई। वह कभी कोई कल्याण नहीं कर सकता।
53जो कुल की परम्परा का नाश करता है, वह अपने ही शरीर के समान उस कुल का और साथ ही अपना भी विनाश कर लेता है। इस वंश के तथा राजाओं के विनाश के लिए (निःसन्देह) काल ही तुम्हें इस कुमार्ग पर ले जा रहा है, यद्यपि तुम उसे रोकने में समर्थ हो। हे राजन्, राज्य के रूप में तुम पर महान् विपत्ति आ पड़ी है।
54तुम्हारे धर्म का महान् ह्रास हो रहा है। अपने पुत्र को दिखाओ कि धर्म क्या है। हे अजेय वीर, उस राज्य का क्या मूल्य जो पाप ले आए?
55अपने सुयश की, अपने धर्म की और अपनी कीर्ति की रक्षा करो। तब तुम स्वर्ग प्राप्त कर सकोगे। पाण्डवों को उनका राज्य मिलने दो और समस्त कुरुवंश को शान्ति मिलने दो।"
56जब वे ब्राह्मणश्रेष्ठ (व्यास) इस प्रकार शोकपूर्ण स्वर में कह रहे थे, तब वाणी में निपुण अम्बिकापुत्र राजा धृतराष्ट्र ने उनसे इस प्रकार कहा।
57धृतराष्ट्र ने कहा — जीवन और मृत्यु के विषय में मेरा ज्ञान वही है जो आपका है। इसकी सत्यता मुझे भलीभाँति ज्ञात है। किन्तु जिन बातों में अपना स्वार्थ जुड़ा हो, उनमें मनुष्य (सद्) विवेक खो बैठते हैं। हे पितः, मुझे एक साधारण मनुष्य ही समझिए।
58हे अपरिमित शक्ति वाले ऋषि, मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ कि आप अपनी शक्ति हमारी ओर बढ़ाएँ। आपकी आत्मा पूर्ण संयम में है, आप मेरे आचार्य और मार्गदर्शक हैं। हे महर्षि, मेरे पुत्र मेरी आज्ञा नहीं मानते। मेरा मन पाप करने की ओर प्रवृत्त नहीं है। आप भरतवंश के यश, कीर्ति और धर्म के निमित्त हैं। आप कुरुओं और पाण्डवों — दोनों के पूज्य पितामह हैं।
59व्यास ने कहा — हे विचित्रवीर्यपुत्र, जो तुम्हारे मन में है, वह खुलकर मुझसे कहो। मैं तुम्हारे सन्देह दूर कर दूँगा।
60धृतराष्ट्र ने कहा — हे पूज्यवर, मैं आपसे वे समस्त लक्षण सुनना चाहता हूँ जो उनके सम्मुख प्रकट होते हैं जो युद्ध में विजयी होते हैं।
61व्यास ने कहा — पवित्र अग्नि प्रसन्न कान्ति धारण करती है। उसका प्रकाश ऊपर की ओर उठता है। उसकी ज्वालाएँ दाहिनी ओर झुकती हैं। वह बिना धुएँ के प्रज्वलित होती है। उसमें डाली गई आहुतियाँ मधुर सुगन्ध उत्पन्न करती हैं। ये भावी विजय के लक्षण कहे गए हैं।
62शंख और झाँझें गम्भीर तथा उच्च नाद करते हैं; सूर्य और चन्द्र निर्मल किरणें बिखेरते हैं। ये भावी विजय के लक्षण कहे गए हैं।
63उड़ते हुए अथवा बैठे हुए कौवे मनोहर स्वर निकालते हैं। जो योद्धा पीछे हैं, वे आगे वालों को आगे बढ़ने के लिए प्रेरित करते हैं।
64जब गीध, हंस, शुक, सारस और कठफोड़वे मनोहर स्वर निकालते हैं और दाहिनी ओर जाते हैं, तब ब्राह्मण कहते हैं कि ऐसी दशा में विजय निश्चित है।
65जिनके आभूषण, कवच, ध्वजाएँ और उज्ज्वल ढालें ऐसी हो जाएँ कि उन्हें टकटकी लगाकर देखा न जा सके, वे सदा अपने शत्रुओं को जीतते हैं।
66हे भरतवंशी, जो प्रसन्न सिंहनाद करते हैं, जिन योद्धाओं का साहस मन्द नहीं पड़ता और जिनकी मालाएँ नहीं मुरझातीं, वे सदा युद्ध का समुद्र पार कर जाते हैं।
67जो शत्रु की पंक्तियों में प्रवेश करना चाहते हुए भी मधुर वचन बोलते हैं, और जो प्रहार करने से पूर्व शत्रु को चेतावनी देते हैं, वे सदा विजय प्राप्त करते हैं।
68जब श्रवण, दर्शन, रसन, स्पर्श और घ्राण के विषयों में कोई विकार नहीं आता और वे शुभ हो जाते हैं, तथा यदि योद्धाओं में सदा हर्ष बना रहता है, तो यह विजय का सूचक है।
69हे राजन्, विजय के लक्षण ये हैं — वायु, मेघ और पक्षी सब अनुकूल हो जाएँ, तथा मेघ और इन्द्रधनुष कल्याणकारी वर्षा करें।
70हे राजन्, ये उन सेनाओं के लक्षण हैं जिन्हें सफलता मिलेगी; जबकि हे राजन्, जो मृत्यु के मुख में हैं, उनके विषय में यह सब बिलकुल विपरीत हो जाता है।
71सेना छोटी हो अथवा बड़ी, उसके सैनिकों का प्रसन्न रहना उसकी विजय का निश्चित चिह्न कहा गया है।
72भय से आतंकित एक ही सैनिक विशाल सेना को भयभीत करके भगा सकता है; वह वीरों में भी वीर योद्धाओं तक को डरा देता है।
73यदि विशाल सेना एक बार छिन्न-भिन्न होकर भाग खड़ी हो, तो उसे सहज ही फिर से एकत्र नहीं किया जा सकता, जैसे भयभीत मृगों के झुण्ड को अथवा (वर्षा में) जल की प्रचण्ड धारा को।
74हे भरतवंशी, यदि विशाल सेना एक बार भाग जाए, तो उसे फिर एकत्र करना असम्भव हो जाता है; उलटे उसे बिखरा देखकर सुशिक्षित योद्धा तक व्याकुल हो जाते हैं।
75सैनिकों को भय से आतंकित होकर भागते देखकर वह आतंक अन्य दिशाओं में भी फैल जाता है। हे राजन्, ऐसी दशा में समस्त सेना शीघ्र ही छिन्न-भिन्न हो जाती है और सब चारों ओर भाग खड़े होते हैं।
76हे राजन्, जब सेना भाग खड़ी होती है, तब चतुरंगिणी सेना के विशाल विभागों के अग्रणी वीर नायक तक उन्हें फिर से एकत्र नहीं कर सकते।
77कहा गया है कि जो सफलता सन्धि तथा अन्य उपायों से प्राप्त होती है, वह सर्वश्रेष्ठ है। जो (शत्रु में) फूट डालकर प्राप्त की जाती है, वह मध्यम है। हे राजन्, जो सफलता युद्ध से प्राप्त होती है, वह सबसे निकृष्ट है।
78युद्ध में अनेक अनिष्ट हैं; उनमें प्रथम और प्रमुख है संहार। पचास वीर पुरुष भी, जो एक-दूसरे को जानते हों, जो हतोत्साह न हों, जो कुटुम्ब के बन्धनों से मुक्त हों और जो दृढ़ संकल्प वाले हों, विशाल सेना को पराजित कर सकते हैं। पाँच, छह अथवा सात भी, जो पीछे न हटें, विजय प्राप्त कर सकते हैं।
79हे भरतवंशी, विनतापुत्र गरुड़ पक्षियों की विशाल संख्या देखकर भी कभी अनेक अनुचरों की सहायता नहीं माँगते।
80इसलिए सेना की संख्या का बल सदा विजय का कारण नहीं होता। विजय सदा अनिश्चित है। वह संयोग पर निर्भर करती है। जो विजय प्राप्त करते हैं, उन्हें भी हानि भोगनी पड़ती है।
नेपाली
1व्यासले भने — गाईबाट गधा उत्पन्न भइरहेका छन्। छोराहरूले आफ्ना आमासँग समागम गर्छन्। वनका रूखहरूले असमयमै फूल र फल दिन्छन्।
2जो स्त्रीहरू गर्भवती छन् र जो छैनन्, तिनीहरूले पनि विकराल जीव जन्माइरहेका छन्। मासुभक्षी पशुहरू पक्षीसँग मिलेर सँगै भोजन गरिरहेका छन्।
3अशुभ पशुहरू — कुनै तीन सिङ भएका, कुनै चार आँखा भएका, कुनै पाँच खुट्टा भएका, कुनै दुई जननेन्द्रिय भएका, कुनै दुई टाउका भएका, कुनै दुई पुच्छर भएका र कुनै भयङ्कर दाँत भएका —
4मुख फैलाएर जन्मिरहेका छन्; तिनीहरू भयङ्कर चीत्कार गरिरहेका छन्। तीन खुट्टा भएका, शिखा भएका, चार दाँत भएका र सिङ भएका घोडाहरू पनि जन्मिरहेका छन्।
5हे राजन्, तिम्रो नगरीमा अनेक ब्रह्मवादीका पत्नीहरूले गरुड र मयूर जन्माएको देखिँदै छ।
6हे राजन्, घोडीले बाच्छा र कुकुर्नीले स्यालहरू जन्माउँछिन्। भाले, मृग र सुगाहरू सबै अशुभ स्वर निकालिरहेका छन्।
7स्त्रीहरूले एउटै समयमा चार वा पाँच कन्या जन्माउँछन्, र तिनीहरू जन्मनासाथ नाच्छन्, गाउँछन् र हाँस्छन्।
8निम्नतम जातिका मानिसहरू हाँस्छन्, नाच्छन् र गाउँछन् र यसरी भयङ्कर अनिष्ट सूचित गर्छन्।
9मानौँ मृत्युले तानिएका शिशुहरू शस्त्रधारी प्रतिमा चित्रण गरिरहेका छन्। तिनीहरू हातमा गदा लिएर एक-अर्कामाथि दौडिरहेका छन्।
10युद्धको इच्छाले तिनीहरूले ती नगरहरू भत्काइरहेका छन् (जो तिनीहरूले खेलमा बनाएका छन्)। रूखहरूमा कमल र कुमुद उम्रिरहेका छन्।
11प्रचण्ड वायु भयङ्कर रूपले चलिरहेको छ र धूलो निरन्तर उडिरहेको छ। पृथ्वी बारम्बार काँप्छ र राहु सूर्यतिर बढ्छ।
12केतु (सेतो ग्रह) चित्रा नक्षत्र पार गरेर रोकिन्छ। यो सबै कुरुहरूको सर्वनाशको सूचक हो।
13एउटा भयङ्कर धूमकेतु उदाइरहेको छ र पुष्य नक्षत्रलाई पीडित पारिरहेको छ। यो महान् ग्रहले दुवै सेनाको घोर अनिष्ट गर्नेछ।
14मङ्गल मघातिर र बृहस्पति श्रवणतिर बढ्छ। सूर्यपुत्र (शनि) फाल्गुनीतिर बढेर त्यसलाई पीडित पार्छ।
15शुक्र ग्रह पूर्वभाद्रपदतिर उदाउँछ। तीव्र कान्तिले चम्कँदै र उत्तरभाद्रपदतिर बढ्दै त्यसले त्यसैतिर हेर्छ।
16केतु, धूवाँयुक्त आगोजस्तै प्रज्वलित भई, रोकिएर इन्द्रको तेजस्वी नक्षत्र (ज्येष्ठा)लाई पीडित पार्छ।
17ध्रुव नक्षत्र भयङ्कर रूपले प्रज्वलित भई दक्षिणतिर बढ्छ। सूर्य र चन्द्र दुवैले रोहिणीलाई पीडित पार्छन्। भयङ्कर ग्रह राहुले चित्रा र स्वाती (नक्षत्र)को बीचमा आफ्नो स्थान लिएको छ।
18त्रिशरीर ग्रह, आगोजस्तै तेजस्वी, गोलो-गोलो घुम्दै, बृहस्पतिबाट आक्रान्त श्रवणलाई घेरेर रोकिन्छ।
19हे महाराज, जुन पृथ्वीले सधैँ विशेष ऋतुमा विशेष अन्न उत्पन्न गर्छ, त्यो एकैसाथ प्रत्येक ऋतुको अन्नले भरिँदै छ। जौको प्रत्येक डाँठमा पाँच बाला छन् र धानको प्रत्येक डाँठमा सय।
20जुन पशु संसारका सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ छन् र जसमाथि सम्पूर्ण विश्वको पालन निर्भर छ — अर्थात् गाईहरू — तिनीहरूले बाच्छाहरूले दूध पिइसकेपछि दुहिँदा केवल रगत दिन्छन्।
21धनुबाट प्रकाशका किरण निस्किरहेका छन् र तरवारहरूले महान् दीप्ति उत्पन्न गर्छन्। स्पष्ट छ कि यी शस्त्रहरूले आफ्नो सामु युद्धलाई यसरी देखिरहेका छन् मानौँ त्यो सुरु भइसकेको छ।
22शस्त्रहरूको, जलको, कवचहरूको र ध्वजाहरूको चमक आगोजस्तै देखिन्छ। मानिस र पशुहरूको महान् संहार अवश्य हुनेछ।
23हे भरतवंशी, हे राजन्, कुरु र पाण्डवहरूको यस युद्धमा पृथ्वी रगतको नदीजस्तै देखिनेछ, जसमा ध्वजाहरू अनेक डुङ्गाजस्तै हुनेछन्।
24चारैतिर पशु र पक्षीहरूले आफ्ना आगोजस्तै बलिरहेका मुखबाट कठोर स्वर निकालिरहेका छन्। यो भयङ्कर अनिष्टको सूचक हो।
25केवल एउटा पखेटा, एउटा आँखा र एउटा खुट्टा भएको एउटा पक्षी रातमा आकाशमा विचरण गर्छ। त्यो क्रोधमा भयङ्कर चीत्कार गर्छ, मानौँ त्यो चाहन्छ कि सबैले रगत वमन गरून्।
26हे राजाधिराज, यस्तो देखिन्छ कि यस समय सम्पूर्ण शस्त्रहरू महान् दीप्तिले प्रज्वलित भइरहेका छन्। तर सप्तर्षि-मण्डलको तेज मलिन भएको छ।
27ती दुवै बलिरहेका ग्रह — अर्थात् बृहस्पति र शनि — एक वर्षदेखि स्थिर भएका छन्।
28एउटै पक्षमा दुई वा तीन पटक तिथिहरूको संयोग हुन्छ; र यसरी प्रतिपदादेखि तेह्रौँ दिनमा, चाहे त्यो पूर्णिमा होस् अथवा औंसी, चन्द्र र सूर्य राहुले ग्रसिन्छन्। यो (प्राणीहरूको) महान् संहारको सूचक हो।
29धूलोको वर्षाले ढाकिएका पृथ्वीका सम्पूर्ण दिशा अत्यन्त अशुभ देखिन्छन्। अनिष्ट-सूचक भयङ्कर मेघहरूले रातमा रगतको वर्षा गर्छन्।
30हे राजन्, भयङ्कर कर्म गर्ने राहुले कृत्तिकालाई पनि पीडित पार्छ। भयङ्कर सङ्कटका सूचक रुखा वायुहरू निरन्तर चलिरहेका छन्।
31यो सबैले यस्तो युद्ध ल्याइरहेको छ जसको पहिचान धेरैको रुवाइबाट हुनेछ। नक्षत्रहरू तीन वर्गमा विभाजित छन्। प्रत्येक वर्गको कुनै न कुनै नक्षत्रमाथि कुनै क्रूर ग्रहले आफ्नो प्रभाव पारेको छ। यो सबै भयङ्कर परिणामको सूचक हो।
32अहिलेसम्म चान्द्र पक्ष चौध दिनको, पन्ध्र दिनको अथवा सोह्र दिनको हुँदै आएको छ। तर तेह्रौँ दिनमै, र त्यही एउटै महिनाभित्र, दुई ग्रहण परिसकेका छन्।
33यसरी असामान्य दिनमा सूर्य र चन्द्रको ग्रहण हुनुले पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणीको महान् संहारको कारण बन्नेछ। राक्षससम्म रगतका घुट्को पिएर पनि तृप्त हुँदैनन्।
34महानदीहरू विपरीत दिशामा बग्छन्। नदीहरूको जल रगतमा परिणत भएको छ।
35इन्द्रको वज्रजस्तै तेजस्वी उल्काहरू प्रचण्ड शब्दका साथ पृथ्वीमा खस्छन्। जब यो रात बित्नेछ, तब तिमीमाथि महान् सङ्कट आइपर्नेछ।
36हातमा बलिरहेका राँको लिएका मानिसहरूलाई पनि आपसमा भेट्न ठूलो कठिनाइ हुनेछ, किनभने घना अन्धकारले सम्पूर्ण आकाश ढाक्नेछ।
37महर्षिहरूले भनेका छन् कि यस्ता परिस्थितिमा पृथ्वीले हजारौँ राजाको रगत पिउँछ। कैलास, मन्दर र हिमालय पर्वतबाट —
38हजारौँ शब्द सुनिन्छन्; हजारौँ पर्वत-शिखर खसिरहेका छन्। पृथ्वी काँप्छ, र त्यसको फलस्वरूप चारै समुद्र —
39अत्यन्त उर्लेर मानौँ पृथ्वीलाई पीडित पार्न आफ्ना किनारा नाघ्न उद्यत छन्। ढुङ्गासहित भयङ्कर वायुहरू चलिरहेका छन्, जसले सम्पूर्ण रूखलाई चूरचूर पारिरहेका छन्।
40प्रचण्ड वायुले चूर भएर र वज्रपातले आहत भएर गाउँ र नगरका पवित्र तथा साधारण रूखहरू ढलिरहेका छन्।
41जब ब्राह्मणहरूले आगोमा यज्ञका आहुति हाल्छन्, तब त्यो अहिले निलो, रातो अथवा पहेँलो हुन्छ। त्यसको ज्वाला देब्रेतिर मोडिन्छ र प्रचण्ड शब्दका साथ दुर्गन्ध उत्पन्न गर्छ।
42हे राजन्, स्पर्श, गन्ध र रस बिलकुल विपरीत भएका छन्। योद्धाहरूका ध्वजाहरू बारम्बार काँप्छन् र धूवाँ छोड्छन्। नगरा र झ्यालीहरूले कोइलाको धूलोको वर्षा गर्छन्।
43अग्ला रूखका टुप्पाबाट कागहरू देब्रेतिर घुम्दै उड्छन्। तिनीहरू भयङ्कर चीत्कार गरिरहेका छन्। तिनीहरू सबैले "पक्का, पक्का" भन्ने भयङ्कर ध्वनि निकालिरहेका छन्।
44तिनीहरू ध्वजाका टुप्पामा बसेर राजाहरूको विनाशको सूचना दिइरहेका छन्। बिचरा हात्तीहरू दिसा-पिसाब त्याग्दै यताउता दौडिरहेका छन्। घोडाहरू सबै उदास छन्, र हात्तीहरू पानीमा पसिरहेका छन्।
45हे भरतवंशी, यो सबै सुनेर त्यही गर जो उचित होस्, जसले गर्दा संसारको समूल नाश नहोस्।
46धृतराष्ट्रले भने — पिता (व्यास)का वचन सुनेर धृतराष्ट्रले भने — मेरो विश्वास छ कि यो सबै पहिल्यैदेखि निश्चित छ।
47यदि राजाहरू क्षत्रियको धर्मअनुसार युद्धमा मर्छन् भने, तिनीहरू वीरहरूका लागि सुरक्षित लोकमा जानेछन् र यसरी केवल शाश्वत सुख मात्र प्राप्त गर्नेछन्।
48यदि यी नरश्रेष्ठहरूले महान् युद्धमा आफ्ना प्राण त्याग्छन् भने, तिनीहरूले यस लोकमा यश र परलोकमा महान् तथा शाश्वत सुख प्राप्त गर्नेछन्।
49वैशम्पायनले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, आफ्ना पुत्र धृतराष्ट्रद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती कविश्रेष्ठ, ती ऋषि व्यासले आफ्नो मन गहन ध्यानमा एकाग्र गरे।
50क्षणभर ध्यान गरेर व्यासले पुनः यसरी भने — "हे राजाधिराज, यसमा सन्देह छैन कि कालले नै विश्वको संहार गर्छ।
51कालले नै लोकहरूको सृष्टि पनि गर्छ। यस पृथ्वीमा केही पनि शाश्वत छैन। त्यसैले कुरुहरूलाई, आफ्ना सम्बन्धीहरूलाई, आफ्ना कुटुम्ब र मित्रहरूलाई धर्मको मार्ग देखाऊ। तिनीहरूलाई रोक्न तिमी नै उपयुक्त पुरुष हौ। भनिएको छ कि कुटुम्बको वध पाप हो। त्यस्तो कार्य नगर जो मलाई अप्रिय होस्।
52हे राजन्, साक्षात् मृत्युले नै तिम्रो पुत्रको रूपमा जन्म लिएको छ। वेदमा कहिल्यै संहारको प्रशंसा गरिएको छैन। त्यसले कहिल्यै कुनै कल्याण गर्न सक्दैन।
53जसले कुलको परम्पराको नाश गर्छ, त्यसले आफ्नै शरीरसरह त्यस कुलको र सँगै आफ्नै पनि विनाश गर्छ। यस वंशको तथा राजाहरूको विनाशका लागि (निःसन्देह) कालले नै तिमीलाई यस कुमार्गमा लगिरहेको छ, यद्यपि तिमी त्यसलाई रोक्न समर्थ छौ। हे राजन्, राज्यको रूपमा तिमीमाथि महान् विपत्ति आइपरेको छ।
54तिम्रो धर्मको महान् ह्रास भइरहेको छ। आफ्नो पुत्रलाई देखाऊ कि धर्म के हो। हे अजेय वीर, त्यस राज्यको के मूल्य जसले पाप ल्याओस्?
55आफ्नो सुयशको, आफ्नो धर्मको र आफ्नो कीर्तिको रक्षा गर। तब तिमीले स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्नेछौ। पाण्डवहरूलाई तिनीहरूको राज्य पाउन देऊ र सम्पूर्ण कुरुवंशलाई शान्ति पाउन देऊ।"
56जब ती ब्राह्मणश्रेष्ठ (व्यास) यसरी शोकपूर्ण स्वरमा भनिरहेका थिए, तब वाणीमा निपुण अम्बिकापुत्र राजा धृतराष्ट्रले उनलाई यसरी भने।
57धृतराष्ट्रले भने — जीवन र मृत्युका विषयमा मेरो ज्ञान त्यही हो जो तपाईंको छ। यसको सत्यता मलाई राम्ररी थाहा छ। तर जुन कुरामा आफ्नो स्वार्थ जोडिएको हुन्छ, त्यसमा मानिसहरूले (सद्) विवेक गुमाउँछन्। हे पिता, मलाई एउटा साधारण मानिस नै ठान्नुहोस्।
58हे अपरिमित शक्ति भएका ऋषि, म तपाईंसँग प्रार्थना गर्छु कि तपाईंले आफ्नो शक्ति हामीतिर बढाउनुहोस्। तपाईंको आत्मा पूर्ण संयममा छ, तपाईं मेरा आचार्य र मार्गदर्शक हुनुहुन्छ। हे महर्षि, मेरा पुत्रहरूले मेरो आज्ञा मान्दैनन्। मेरो मन पाप गर्नतिर प्रवृत्त छैन। तपाईं भरतवंशको यश, कीर्ति र धर्मको निमित्त हुनुहुन्छ। तपाईं कुरु र पाण्डव — दुवैका पूज्य पितामह हुनुहुन्छ।
59व्यासले भने — हे विचित्रवीर्यपुत्र, जो तिम्रो मनमा छ, त्यो खुलेर मलाई भन। म तिम्रा सन्देह हटाइदिनेछु।
60धृतराष्ट्रले भने — हे पूज्यवर, म तपाईंबाट ती सम्पूर्ण लक्षण सुन्न चाहन्छु जो तिनीहरूका सामु प्रकट हुन्छन् जो युद्धमा विजयी हुन्छन्।
61व्यासले भने — पवित्र अग्निले प्रसन्न कान्ति धारण गर्छ। त्यसको प्रकाश माथितिर उठ्छ। त्यसका ज्वाला दाहिनेतिर झुक्छन्। त्यो धूवाँविनै प्रज्वलित हुन्छ। त्यसमा हालिएका आहुतिले मधुर सुगन्ध उत्पन्न गर्छन्। यी भावी विजयका लक्षण भनिएका छन्।
62शङ्ख र झ्यालीहरूले गम्भीर तथा उच्च नाद गर्छन्; सूर्य र चन्द्रले निर्मल किरण छर्छन्। यी भावी विजयका लक्षण भनिएका छन्।
63उड्दै गरेका अथवा बसेका कागहरूले मनोहर स्वर निकाल्छन्। जो योद्धाहरू पछाडि छन्, तिनीहरूले अगाडिकालाई अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छन्।
64जब गिद्ध, हाँस, सुगा, सारस र ठुँडखोरहरूले मनोहर स्वर निकाल्छन् र दाहिनेतिर जान्छन्, तब ब्राह्मणहरू भन्छन् कि यस्तो अवस्थामा विजय निश्चित छ।
65जसका आभूषण, कवच, ध्वजा र उज्ज्वल ढालहरू यस्ता होऊन् कि तिनलाई एकटक हेर्न नसकियोस्, तिनीहरूले सधैँ आफ्ना शत्रुलाई जित्छन्।
66हे भरतवंशी, जसले प्रसन्न सिंहनाद गर्छन्, जुन योद्धाहरूको साहस मलिन हुँदैन र जसका माला ओइलिँदैनन्, तिनीहरूले सधैँ युद्धको समुद्र पार गर्छन्।
67जसले शत्रुका पङ्क्तिमा प्रवेश गर्न चाहँदा पनि मधुर वचन बोल्छन्, र जसले प्रहार गर्नुअघि शत्रुलाई चेतावनी दिन्छन्, तिनीहरूले सधैँ विजय प्राप्त गर्छन्।
68जब श्रवण, दर्शन, रसन, स्पर्श र घ्राणका विषयमा कुनै विकार आउँदैन र तिनीहरू शुभ हुन्छन्, तथा यदि योद्धाहरूमा सधैँ हर्ष रहन्छ भने, यो विजयको सूचक हो।
69हे राजन्, विजयका लक्षण यी हुन् — वायु, मेघ र पक्षीहरू सबै अनुकूल होऊन्, तथा मेघ र इन्द्रेणीले कल्याणकारी वर्षा गरून्।
70हे राजन्, यी ती सेनाका लक्षण हुन् जसलाई सफलता मिल्नेछ; जबकि हे राजन्, जो मृत्युको मुखमा छन्, तिनीहरूको हकमा यो सबै बिलकुल विपरीत हुन्छ।
71सेना सानो होस् वा ठूलो, त्यसका सैनिकहरूको प्रसन्न रहनु त्यसको विजयको निश्चित चिह्न भनिएको छ।
72भयले आतङ्कित एउटै सैनिकले विशाल सेनालाई भयभीत पारेर भगाउन सक्छ; त्यसले वीरहरूमध्ये पनि वीर योद्धाहरूसम्मलाई डर देखाउँछ।
73यदि विशाल सेना एक पटक छिन्नभिन्न भई भाग्यो भने, त्यसलाई सजिलै फेरि जम्मा गर्न सकिँदैन, जसरी भयभीत मृगहरूको बथान अथवा (वर्षामा) पानीको प्रचण्ड धारालाई सकिँदैन।
74हे भरतवंशी, यदि विशाल सेना एक पटक भाग्यो भने, त्यसलाई फेरि जम्मा गर्न असम्भव हुन्छ; उल्टै त्यसलाई छरिएको देखेर सुशिक्षित योद्धाहरूसम्म व्याकुल हुन्छन्।
75सैनिकहरूलाई भयले आतङ्कित भई भागेको देखेर त्यो आतङ्क अन्य दिशामा पनि फैलिन्छ। हे राजन्, यस्तो अवस्थामा सम्पूर्ण सेना चाँडै छिन्नभिन्न हुन्छ र सबै चारैतिर भाग्छन्।
76हे राजन्, जब सेना भाग्छ, तब चतुरङ्गिणी सेनाका विशाल विभागका अग्रणी वीर नायकहरूसम्मले तिनलाई फेरि जम्मा गर्न सक्दैनन्।
77भनिएको छ कि जुन सफलता सन्धि तथा अन्य उपायबाट प्राप्त हुन्छ, त्यो सर्वश्रेष्ठ हो। जुन (शत्रुमा) फुट हालेर प्राप्त गरिन्छ, त्यो मध्यम हो। हे राजन्, जुन सफलता युद्धबाट प्राप्त हुन्छ, त्यो सबैभन्दा निकृष्ट हो।
78युद्धमा अनेक अनिष्ट छन्; तीमध्ये पहिलो र प्रमुख हो संहार। पचास वीर पुरुषले पनि, जो एक-अर्कालाई चिन्दछन्, जो हतोत्साहित छैनन्, जो कुटुम्बका बन्धनबाट मुक्त छन् र जो दृढ सङ्कल्पका छन्, विशाल सेनालाई पराजित गर्न सक्छन्। पाँच, छ अथवा सातले पनि, जो पछि हट्दैनन्, विजय प्राप्त गर्न सक्छन्।
79हे भरतवंशी, विनतापुत्र गरुडले पक्षीहरूको विशाल सङ्ख्या देखेर पनि कहिल्यै अनेक अनुचरको सहायता माग्दैनन्।
80त्यसैले सेनाको सङ्ख्याको बल सधैँ विजयको कारण हुँदैन। विजय सधैँ अनिश्चित छ। त्यो संयोगमा निर्भर गर्छ। जसले विजय प्राप्त गर्छन्, तिनीहरूले पनि हानि भोग्नुपर्छ।