भीष्म-वध पर्व — भीष्म और अर्जुन का पराक्रम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 116
संस्कृत
1संजय उवाच अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम्। छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः॥
2सुशर्माणं कृपं चैव त्रिभिस्त्रिभिरविध्यता प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम्॥
3चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणमेव च। दुर्मर्षणं च राजेन्द्र ह्यावन्त्यौ च महारथौ॥
4एकैकं त्रिभिरानछेत् कङ्कबर्हिणवाजितैः। शरैरतिरथो युद्धे पीडयन् वाहिनीं तव॥
5जयद्रथो रणे पार्थं विद्ध्वा भारत सायकैः। भीमं विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थितः॥
6शल्यश्च समरे जिष्णु कृपश्च रथिनां वरः। विव्यधाते महाराज बहुधा मर्मभेदिभिः॥
7चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशाम्पते। पञ्चभिः पञ्चभिस्तूर्णं संयुगे निशितैः शरैः॥ आजजुरर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष। तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ॥
8अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद् बलम्। सुशर्माऽपि रणे पार्थं शरैर्नवभिराशुगैः॥
9ननाद बलवन्नादं त्रासयानो महद् बलम्। अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनंजयौ॥ विव्यधुनिशितैर्बाणै रुक्मपुखैरजिह्मगैः। तेषां च रथिनां मध्ये कौन्तेयौ भरतर्षभौ॥ क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यदृश्यताम्। आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव मदोत्कटौ॥
10छित्त्वा धनूंषि शूराणां शरांश्च बहुधा रणे। पातयामासतुर्वीरौ शिरांसि शतशो नृणाम्॥
11रथाश्च बहवो भग्ना हयाच शतशो हताः। गजाश्च सगजारोहा: पेतुरु। महाहवे॥
12रथिन: सादिनश्चापि तत्र तत्र निषूदिताः। दृश्यन्ते बहवो राजन् वेपमानाः समन्ततः॥
13छत्रैश्च बहुधा छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितः। अङ्कुशैरपविद्धैश्च परिस्तोमैश्च भारत॥ केयूरैरङ्गदैर्हारै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा। उष्णीषैर्ऋष्टिभिश्चैव चामरव्यजनैरपि॥
14तत्र तत्रापविद्धैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी॥
15हतैर्गजपदात्योधैर्वाजिभिश्च निषूदितैः। स्थैश्च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी॥
16तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम्। शरैः संवार्य तान् वीरान् यज्जघान महाबलः॥
17पुत्रस्तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनपराक्रमम्। गाङ्गेयस्य रथाभ्यासमुपजग्मे महाबलः॥
18कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः। विन्दानुविन्दाबावन्त्यौ नाजहुः संयुगं तदा॥
19ततो भीमो महेष्वासः फाल्गुनश्च महारथः। कौरवाणां चमू घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे॥
20ततो बर्हिणवाजनामयुतान्यर्बुदानि च। धनंजयरथे तूर्णं पातयन्ति स्म भूमिपाः॥
21ततस्ताशरजालेन संनिवार्य महारथान्। पार्थः समन्तात् समरे प्रेषयमास मृत्यवे॥
22शल्यस्तु समरे जिष्णु क्रीडन्निव महारथः। आजघानोरसि क्रुद्धो भल्लैः संनतपर्वभिः॥
23तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः। अथैनं सायकैस्तीक्ष्णैर्भृशं विव्याध मर्मणि।॥
24अथान्यद् धनुरादाय समरे भारसाधनम्। मद्रेश्वरो रणे जिष्णु ताडयामास रोषितः॥
25त्रिभिः शरैर्महाराज वासुदेवं च पञ्चभिः। भीमसेनं च नवभिर्वाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
26ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथः। दुर्योधनसमादिष्टौ तं देशमुपजग्मतुः॥
27यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः। कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतुः सुमहारथौ॥
28जयत्सेनस्तु समरे भीमं भीमायुधं युधि। विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ।॥
29तं भीमो दशभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्॥
30उद्भ्रान्तैस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणैः समन्ततः। मागधौऽपसृतो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः॥
31द्रोणश्च विवरं दृष्ट्वा भीमसेनं शिलीमुखैः। विव्याध बाणैर्निशितैः पञ्चषष्टिभिरायसैः॥
32तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे। विव्याध पञ्चभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत॥
33अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः। व्यधमत् तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथाऽनिलः॥
34ततोभीष्मश्च राजा च कौसल्यश्च बृहद्बलः। समवर्तन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ॥
35तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश्च पार्घतः। अभ्यद्रवन् रणे भीष्म व्यादितास्यमिवान्तकम्॥
36शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्। अभ्यद्रवत संहृष्टो भयं त्यक्त्वा महारथात्॥
37युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। अयोधयन् रणे भीष्मं सहिताः सर्वसुंजयैः॥
38तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम्। शिखण्डिप्रमुखान् पार्थान् योधयन्ति स्म संयुगे॥
39ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम्। तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं प्रति॥
40तावकानां जये भीष्मो ग्लह आसीद् विशाम्पते। तत्र हि द्यूतमासक्तं विजयायेतराय वा॥
41धृष्टद्युम्नस्तु राजेन्द्र सर्वसैन्यान्यचोदयत्। अभ्यद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्टं रथसत्तमाः॥
42सेनापतिवचः श्रुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी। भीष्मं समभ्यात् तूर्णं प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे॥
43भीष्मोऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तां चमूम्। आपतन्ती महाराज वेलामिव महोदधिः॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Arjuna covered over with his arrows of straight knots that mighty car-warrior Shalya who had been fighting very carefully.
2He pierced Susharma and Kripa, each with three shafts; then in that battle, the ruler of the Pragjyotishas, Jayadratha, the ruler of the Sindhus,
3Chitrasena, Vikarna, Kritavarma, Durmarshana and, o king, the foremost carwarriors from I.vanti,
4All these warriors were pierced each with three shafts winged with Kanka and peacock feathers, by the Atiratha Arjuna, who had been afflicting your army.
5Then, O Bharata, Jayadratha who was riding on the car of Chitrasena, having pierced Partha in battle, pierced Bhima also with his arrows.
6Shalya and Kripa those foremost of carwarriors also pierced in battle, Jishnu with myriads of shafts. O king, each capable to penetrating into the very vitals.
7Then, O ruler of men, your sons headed by Chitrasena, in that battle quickly pierced Bhima and Arjuna, O sire, each shooting five arrows of exceeding sharpness. Then these two foremost of car-warriors the two illustrious descendants of the Bharata race, viz., the sons of Kunti.
8Afflicted in battle the mighty division of Trigarta troops; thereupon Susharma pierced Partha in battle with nine swift causing arrows.
9And then he roared out his fierce war-cry, striking, terror into the heart of the enemy's host. ther heroic car-warriors pierced Bhimasena and Dhananjaya with straight-going exceedingly sharp arrows, all furnished with golden wings. Those two foremost descendants of the Bharata race, viz., the two sons of Kunti, sporting on their cars amidst those carwarriors, appeared beautiful, and resembled two enraged lions loO king out for flesh amidst a herd of cows.
10Cutting off the bows and arrows of the heroes in battle, those two fierce warriors began to fell the heads of men by hundreds.
11Many cars were shattered; and steeds by hundreds were slain and in that fierce conflict, elephants with their riders fell on the ground by hundreds.
12Here and there car-warriors and horse-men were slain; and many were seen to tremble en all sides.
13The earth there was covered with fell down many umbrellas, flags, Ankushas, hunters, the ornaments like Keyura, Angada, garland and gem-studded ear-rings, the delicate hide of Ranku stag, turbans of warriors, Rishti etc. weapons and with Camara and Vyajana etc.
14The battle-field was layered fully with the cut-off and fell everywhere the sandal smeared arms and the legs of the kings slaughtered there.
15The earth become strewn over with slain elephants, and mangled foot-soldiers and chargers, and with cars broken into splinters.
16In that battle we bcheld the marvelous prowess of the mighty Arjuna, in as much as, checking those heroes by his shafts, he slew troops by hundreds.
17Mighty Duryodhana, your son himself was frightened to see that valour as exhibited by Bhimasena and Arjuna. Hence, he rushed soon near the chariot of Bhishma, the son of Ganga.
18Then Kripa and Kritavarman, and Jayadratha the ruler of the Sindhus, and Vinda and Anuvinda from Avanti, did not abandon the fight.
19Then the fierce bowman Bhima and the mighty car-warrior Phalguna began to crush severely the dreadful army of the Kurus.
20Thereupon, the rulers of earth quickly began to pour on the car of Dhananjaya thousands and thousands of arrows.
21Then checking those mighty car-warriors with the net-work of arrows woven by himself, Partha began to dispatch them to the regions of Death.
22Then in that battle, the mighty car-warrior Shalya inflamed with wrath, pierced, as if sporting, Vishnu on the breast with broadheaded and straight-knotted shafts.
23Then Partha having cut off the former's bow and gloves with five arrows, pierced him in his vital parts with arrows of great sharpness.
24Thereupon taking up another bow capable of bearing great strain, the ruler of the Madras waxing worth, pierced Vishnu in battle,
25With three arrows, and the son of Vasudeva with five and Bhimasena on the breast and arms with nine shafts.
26Then, O monarch, Drona and the king of the Magadhas, both being commanded by Duryodhana, hide to that spot,
27Where the two mighty car-warriors, Partha and Bhimasena, the sons of Pandu, had been slaughtering the mighty divisions of the Kaurava host.
28O foremost of the Bharatas, then Jayatsena in that battle Bhimasena possessed of terrible weapon, with eight sharp arrows.
29Then Bhima piercing him with ten shafts again pierced him with five, and he felled the latter's charioteer from his seat on the box of the car.
30Then borne by the unrestrained steeds flying hither and thither, the ruler of the Magadhas was carried away from the field of battle even before the every eyes of the onloO king troops.
31Then, O foremost of the Bharatas, Drona availing himself of an weakness of Bhima pierced the latter with eight keen pointed dares whetted on stone.
32Then, O Bharata, Bhima, that hero ever proud in battle, pierced his sire-like preceptor first with five broad-headed arrows and then with another sixty of the same.
33Arjuna also having pierced king Susharma with many shafts of iron, began to scatter the latter's host like a tempest scattering mighty masses of clouds.
34Thereupon Bhishma, king Duryodhana himself, the ruler of the Kosalas and Brihadbala, all excited with rage assailed in a body Bhimasena and Dhananjaya.
35So also the Pandava heroes, Prishata's son Dhrishtadyumna and others, rushed against Bhishma who then resembled Death with mouth wide open.
36Shikhandin also approaching the grandsire of the Bharatas delightedly rushed at him, harboring no fear from that mighty car-warrior.
37The Partha's accompanied by the Srinjayas, and headed by Yudhishthira himself, with Shikhandin at their van fought on with Bhishma.
38Similarly all your warriors with Bhishma of regulated vows at their forefront fought with the Partha warriors headed by Shikhandin.
39Then the contest that ensued between the sons of Pandu and the Kauravas for the conquest of Bhishma, became terrible to the extreme.
40In that battle, O ruler of men, that may be compared to a game at dice, for the sake of victory or the reverse, Bhishma was the stake of your warriors.
41Then, 0 foremost of kings, Dhrishtadyumna urged on the troops to assail Ganga's son exclaiming, “Fear not, O excelient car-warriors.”
42Hearing the words of their generallissimo, the division of the Pandavas disregarding their lives quickly rushed at Bhishma.
43Like the banks receiving the surging waves of the mighty main, Bhishma also, O monarch, that foremost of car-warrior, received that assailing host of the enemy.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — अर्जुन ने सीधी गाँठों वाले अपने बाणों से उन महारथी शल्य को ढक दिया, जो बड़ी सावधानी से युद्ध कर रहे थे।
2उन्होंने सुशर्मा और कृप को तीन-तीन बाणों से बींधा; फिर उस युद्ध में प्राग्ज्योतिषराज, सिन्धुराज जयद्रथ,
3चित्रसेन, विकर्ण, कृतवर्मा, दुर्मर्षण तथा हे राजन्, अवन्ती के श्रेष्ठ रथी —
4इन समस्त योद्धाओं को आपकी सेना को पीड़ित करने वाले अतिरथी अर्जुन ने कंक और मयूर के पंखों से युक्त तीन-तीन बाणों से बींधा।
5तब, हे भरतवंशी, चित्रसेन के रथ पर सवार जयद्रथ ने युद्ध में पार्थ को बींधकर अपने बाणों से भीम को भी बींधा।
6हे राजन्, रथियों में श्रेष्ठ शल्य और कृप ने भी युद्ध में जिष्णु को असंख्य बाणों से बींधा, जिनमें से प्रत्येक मर्मस्थलों तक भेदने में समर्थ था।
7तब, हे नरेश्वर, हे तात, चित्रसेन के नेतृत्व में आपके पुत्रों ने उस युद्ध में शीघ्र ही अत्यन्त तीक्ष्ण पाँच-पाँच बाण छोड़कर भीम और अर्जुन को बींधा। तब भरतवंश के वे दोनों यशस्वी वंशधर, अर्थात् रथियों में श्रेष्ठ कुन्तीपुत्रों ने —
8युद्ध में त्रिगर्त सेना की उस विशाल टुकड़ी को पीड़ित किया; तत्पश्चात् सुशर्मा ने युद्ध में पार्थ को नौ शीघ्रगामी बाणों से बींधा।
9और फिर उन्होंने शत्रुसेना के हृदय में भय भरते हुए अपना उग्र युद्धघोष किया। अन्य वीर रथियों ने भी सुवर्णमय पंखों से युक्त, सीधे जाने वाले और अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से भीमसेन और धनञ्जय को बींधा। भरतवंश के वे दोनों श्रेष्ठ वंशधर, अर्थात् दोनों कुन्तीपुत्र, उन रथियों के बीच अपने रथों पर क्रीड़ा करते हुए सुशोभित हुए और गायों के झुण्ड के बीच मांस खोजते दो क्रुद्ध सिंहों के समान दिखे।
10युद्ध में उन वीरों के धनुष और बाण काटते हुए वे दोनों उग्र योद्धा सैकड़ों की संख्या में मनुष्यों के सिर गिराने लगे।
11अनेक रथ चूर-चूर हो गए; सैकड़ों अश्व मारे गए, और उस घोर संग्राम में अपने आरोहियों सहित सैकड़ों हाथी पृथ्वी पर गिर पड़े।
12यहाँ-वहाँ रथी और अश्वारोही मारे गए; और अनेक चारों ओर काँपते दिखाई दिए।
13वहाँ की पृथ्वी अनेक गिरे हुए छत्रों, ध्वजाओं, अंकुशों, कोड़ों, केयूर, अंगद, माला और रत्नजड़ित कुण्डलों जैसे आभूषणों, रंकु मृग की कोमल खाल, योद्धाओं की पगड़ियों, ऋष्टि आदि शस्त्रों तथा चामर और व्यजनों से पट गई।
14वहाँ मारे गए राजाओं की चन्दन से लिपी भुजाएँ और जाँघें कटकर सर्वत्र गिरी हुई थीं, जिनसे रणभूमि पूरी तरह भर गई थी।
15पृथ्वी मारे गए हाथियों, क्षत-विक्षत पदाति सैनिकों तथा अश्वों और टुकड़े-टुकड़े हुए रथों से पट गई।
16उस युद्ध में हमने पराक्रमी अर्जुन का अद्भुत पराक्रम देखा, क्योंकि उन्होंने अपने बाणों से उन वीरों को रोककर सैकड़ों की संख्या में सैनिकों का वध किया।
17भीमसेन और अर्जुन द्वारा दिखाया गया वह पराक्रम देखकर स्वयं आपके पराक्रमी पुत्र दुर्योधन भयभीत हो उठे। इसलिए वे शीघ्र ही गङ्गापुत्र भीष्म के रथ के निकट दौड़ गए।
18तब कृप और कृतवर्मा, सिन्धुराज जयद्रथ, तथा अवन्ती के विन्द और अनुविन्द ने युद्ध नहीं छोड़ा।
19तब उग्र धनुर्धर भीम और महारथी फाल्गुन कुरुओं की भयंकर सेना को बुरी तरह कुचलने लगे।
20तत्पश्चात् पृथ्वी के राजा शीघ्र ही धनञ्जय के रथ पर सहस्रों-सहस्र बाण बरसाने लगे।
21तब स्वयं अपने बुने हुए बाणों के जाल से उन महारथियों को रोककर पार्थ उन्हें यमलोक भेजने लगे।
22तब उस युद्ध में क्रोध से प्रज्वलित महारथी शल्य ने मानो क्रीड़ा करते हुए भल्लों और सीधी गाँठों वाले बाणों से जिष्णु को वक्षःस्थल पर बींधा।
23तब पार्थ ने पाँच बाणों से उनका धनुष और दस्ताने काटकर उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से उनके मर्मस्थलों में बींधा।
24तत्पश्चात् महान् तनाव सहने में समर्थ दूसरा धनुष उठाकर क्रोध से भरे मद्रराज ने युद्ध में जिष्णु को —
25तीन बाणों से, वासुदेव को पाँच बाणों से तथा भीमसेन को वक्षःस्थल और भुजाओं पर नौ बाणों से बींधा।
26तब, हे राजन्, दुर्योधन की आज्ञा पाकर द्रोण और मगधराज दोनों उस स्थान की ओर बढ़े,
27जहाँ पाण्डुपुत्र, वे दोनों महारथी पार्थ और भीमसेन, कौरव सेना की विशाल टुकड़ियों का संहार कर रहे थे।
28हे भरतश्रेष्ठ, तब जयत्सेन ने उस युद्ध में भयंकर शस्त्रों से सम्पन्न भीमसेन को आठ तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
29तब भीम ने उन्हें दस बाणों से बींधकर पुनः पाँच बाणों से बींधा, और उनके सारथि को रथ के आसन से गिरा दिया।
30तब इधर-उधर भागते अनियन्त्रित अश्वों द्वारा खींचे जाकर मगधराज देखते हुए सैनिकों की आँखों के सामने ही रणभूमि से दूर ले जाए गए।
31हे भरतश्रेष्ठ, तब द्रोण ने भीम के एक छिद्र का लाभ उठाकर उन्हें शिला पर तीक्ष्ण किए आठ नुकीले तोमरों से बींधा।
32तब, हे भरतवंशी, युद्ध में सदा गर्वित रहने वाले वीर भीम ने अपने पिता के समान आचार्य को पहले पाँच भल्लों से और फिर अन्य साठ भल्लों से बींधा।
33अर्जुन ने भी राजा सुशर्मा को अनेक लौह बाणों से बींधकर उनकी सेना को इस प्रकार छिन्न-भिन्न करना आरम्भ किया जैसे आँधी मेघों की विशाल राशियों को छिन्न-भिन्न करती है।
34तत्पश्चात् भीष्म, स्वयं राजा दुर्योधन, कोसलराज तथा बृहद्बल — सब क्रोध से उत्तेजित होकर एक साथ भीमसेन और धनञ्जय पर टूट पड़े।
35इसी प्रकार पाण्डव वीर, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न तथा अन्य, उन भीष्म पर टूट पड़े जो तब मुख फैलाए मृत्यु के समान दिखते थे।
36शिखण्डी भी भरतों के पितामह के निकट पहुँचकर उन महारथी से तनिक भी भय न रखते हुए हर्षपूर्वक उन पर टूट पड़े।
37सृञ्जयों सहित पृथापुत्रों ने, स्वयं युधिष्ठिर के नेतृत्व में और शिखण्डी को अपने अग्रभाग में रखकर, भीष्म से युद्ध किया।
38इसी प्रकार आपके समस्त योद्धाओं ने नियमित व्रतों वाले भीष्म को अपने अग्रभाग में रखकर शिखण्डी के नेतृत्व वाले पृथापुत्रों के योद्धाओं से युद्ध किया।
39तब भीष्म को जीतने के लिए पाण्डुपुत्रों और कौरवों के बीच जो संघर्ष छिड़ा वह अत्यन्त भयंकर था।
40हे नरेश्वर, विजय अथवा पराजय के लिए हुए उस युद्ध में, जो द्यूतक्रीड़ा से तुलनीय था, आपके योद्धाओं की बाजी भीष्म ही थे।
41हे राजाओं में श्रेष्ठ, तब धृष्टद्युम्न ने "हे उत्तम रथियो, भय मत करो" कहकर सेनाओं को गङ्गापुत्र पर आक्रमण करने के लिए प्रेरित किया।
42अपने सेनापति के वचन सुनकर पाण्डवों की सेना अपने प्राणों की चिन्ता न करके शीघ्र ही भीष्म पर टूट पड़ी।
43हे राजन्, जैसे तट महासागर की उमड़ती तरंगों को झेल लेते हैं, वैसे ही रथियों में श्रेष्ठ भीष्म ने भी शत्रु की उस आक्रमणकारी सेना को झेल लिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — अर्जुनले सोझा गाँठा भएका आफ्ना बाणले ती महारथी शल्यलाई ढाकिदिए, जो ठूलो सावधानीले युद्ध गरिरहेका थिए।
2उनले सुशर्मा र कृपलाई तीन-तीन बाणले छेडे; त्यसपछि त्यस युद्धमा प्राग्ज्योतिषराज, सिन्धुराज जयद्रथ,
3चित्रसेन, विकर्ण, कृतवर्मा, दुर्मर्षण तथा हे राजन्, अवन्तीका श्रेष्ठ रथी —
4यी सम्पूर्ण योद्धालाई तपाईंको सेनालाई पीडित पार्ने अतिरथी अर्जुनले कङ्क र मयूरका प्वाँखले युक्त तीन-तीन बाणले छेडे।
5तब, हे भरतवंशी, चित्रसेनको रथमा सवार जयद्रथले युद्धमा पार्थलाई छेडेर आफ्ना बाणले भीमलाई पनि छेडे।
6हे राजन्, रथीहरूमा श्रेष्ठ शल्य र कृपले पनि युद्धमा जिष्णुलाई असङ्ख्य बाणले छेडे, जसमध्ये प्रत्येक मर्मस्थलसम्म भेद्न सक्ने थियो।
7तब, हे नरेश्वर, हे तात, चित्रसेनको नेतृत्वमा तपाईंका पुत्रहरूले त्यस युद्धमा चाँडै अत्यन्त तीक्ष्ण पाँच-पाँच बाण छोडेर भीम र अर्जुनलाई छेडे। तब भरतवंशका ती दुवै यशस्वी वंशधर, अर्थात् रथीहरूमा श्रेष्ठ कुन्तीपुत्रहरूले —
8युद्धमा त्रिगर्त सेनाको त्यस विशाल टुकडीलाई पीडित पारे; त्यसपछि सुशर्माले युद्धमा पार्थलाई नौ शीघ्रगामी बाणले छेडे।
9र त्यसपछि उनले शत्रुसेनाको हृदयमा भय भर्दै आफ्नो उग्र युद्धघोष गरे। अन्य वीर रथीहरूले पनि सुनौला प्वाँखले युक्त, सोझा जाने र अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले भीमसेन र धनञ्जयलाई छेडे। भरतवंशका ती दुवै श्रेष्ठ वंशधर, अर्थात् दुवै कुन्तीपुत्र, ती रथीहरूको बीचमा आफ्ना रथमा क्रीडा गर्दै सुशोभित भए र गाईहरूको बथानको बीचमा मासु खोज्दै गरेका दुई क्रुद्ध सिंहजस्तै देखिए।
10युद्धमा ती वीरहरूका धनु र बाण काट्दै ती दुवै उग्र योद्धाले सयौँको सङ्ख्यामा मानिसका टाउका झार्न थाले।
11अनेक रथ चूरचूर भए; सयौँ घोडा मारिए, र त्यस घोर सङ्ग्राममा आफ्ना सवारसहित सयौँ हात्ती पृथ्वीमा ढले।
12यताउता रथी र घोडचढीहरू मारिए; र अनेक चारैतिर काँपेको देखिए।
13त्यहाँको पृथ्वी अनेक ढलेका छाता, ध्वजा, अङ्कुश, कोर्रा, केयूर, अङ्गद, माला र रत्नजडित कुण्डलजस्ता आभूषण, रङ्कु मृगको कोमल छाला, योद्धाहरूका फेटा, ऋष्टि आदि हतियार तथा चामर र व्यजनले छोपियो।
14त्यहाँ मारिएका राजाहरूका चन्दन लगाइएका पाखुरा र खुट्टा कटेर सर्वत्र ढलेका थिए, जसले रणभूमि पूर्ण रूपमा भरिएको थियो।
15पृथ्वी मारिएका हात्ती, क्षतविक्षत पैदल सिपाही तथा घोडा र टुक्रा-टुक्रा भएका रथले छोपियो।
16त्यस युद्धमा हामीले पराक्रमी अर्जुनको अद्भुत पराक्रम देख्यौँ, किनभने उनले आफ्ना बाणले ती वीरहरूलाई रोकेर सयौँको सङ्ख्यामा सिपाहीको वध गरे।
17भीमसेन र अर्जुनले देखाएको त्यो पराक्रम देखेर स्वयं तपाईंका पराक्रमी पुत्र दुर्योधन भयभीत भए। त्यसैले उनी चाँडै गङ्गापुत्र भीष्मको रथको नजिक दौडे।
18तब कृप र कृतवर्मा, सिन्धुराज जयद्रथ, तथा अवन्तीका विन्द र अनुविन्दले युद्ध छाडेनन्।
19तब उग्र धनुर्धर भीम र महारथी फाल्गुनले कुरुहरूको भयङ्कर सेनालाई नराम्ररी कुल्चन थाले।
20त्यसपछि पृथ्वीका राजाहरू चाँडै धनञ्जयको रथमाथि हजारौँ-हजार बाण बर्साउन थाले।
21तब आफैँले बुनेको बाणको जालले ती महारथीहरूलाई रोकेर पार्थले तिनीहरूलाई यमलोक पठाउन थाले।
22तब त्यस युद्धमा क्रोधले प्रज्वलित महारथी शल्यले मानौँ क्रीडा गर्दै भल्ल र सोझा गाँठा भएका बाणले जिष्णुलाई छातीमा छेडे।
23तब पार्थले पाँच बाणले उनको धनु र पन्जा काटेर उनलाई अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले उनका मर्मस्थलमा छेडे।
24त्यसपछि महान् तनाव सहन सक्ने अर्को धनु उठाएर क्रोधले भरिएका मद्रराजले युद्धमा जिष्णुलाई —
25तीन बाणले, वासुदेवलाई पाँच बाणले तथा भीमसेनलाई छाती र पाखुरामा नौ बाणले छेडे।
26तब, हे राजन्, दुर्योधनको आज्ञा पाएर द्रोण र मगधराज दुवै त्यस ठाउँतिर बढे,
27जहाँ पाण्डुपुत्र, ती दुवै महारथी पार्थ र भीमसेनले कौरव सेनाका विशाल टुकडीहरूको संहार गर्दै थिए।
28हे भरतश्रेष्ठ, तब जयत्सेनले त्यस युद्धमा भयङ्कर हतियारले सम्पन्न भीमसेनलाई आठ तीक्ष्ण बाणले छेडे।
29तब भीमले उनलाई दस बाणले छेडेर फेरि पाँच बाणले छेडे, र उनका सारथिलाई रथको आसनबाट खसालिदिए।
30तब यताउता भाग्दै गरेका अनियन्त्रित घोडाहरूद्वारा तानिएर मगधराज हेरिरहेका सिपाहीहरूकै आँखा अगाडि रणभूमिबाट टाढा लगिए।
31हे भरतश्रेष्ठ, तब द्रोणले भीमको एउटा छिद्रको फाइदा उठाएर उनलाई ढुङ्गामा तीखो पारिएका आठ धारिला तोमरले छेडे।
32तब, हे भरतवंशी, युद्धमा सधैँ गर्वित रहने वीर भीमले आफ्ना पिताजस्तै आचार्यलाई पहिले पाँच भल्लले र त्यसपछि अरू साठी भल्लले छेडे।
33अर्जुनले पनि राजा सुशर्मालाई अनेक फलामे बाणले छेडेर उनको सेनालाई यसरी छिन्नभिन्न पार्न थाले जसरी आँधीले बादलका विशाल राशिलाई छिन्नभिन्न पार्दछ।
34त्यसपछि भीष्म, स्वयं राजा दुर्योधन, कोसलराज तथा बृहद्बल — सबै क्रोधले उत्तेजित भई सँगै भीमसेन र धनञ्जयमाथि जाइलागे।
35त्यसै गरी पाण्डव वीरहरू, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न तथा अन्य, ती भीष्ममाथि जाइलागे जो तब मुख बाएको मृत्युजस्तै देखिन्थे।
36शिखण्डी पनि भरतहरूका पितामहको नजिक पुगेर ती महारथीसँग अलिकति पनि भय नराखी हर्षपूर्वक उनीमाथि जाइलागे।
37सृञ्जयहरूसहित पृथापुत्रहरूले, स्वयं युधिष्ठिरको नेतृत्वमा र शिखण्डीलाई आफ्नो अग्रभागमा राखेर, भीष्मसँग युद्ध गरे।
38त्यसै गरी तपाईंका सम्पूर्ण योद्धाहरूले नियमित व्रत भएका भीष्मलाई आफ्नो अग्रभागमा राखेर शिखण्डीको नेतृत्व भएका पृथापुत्रहरूका योद्धाहरूसँग युद्ध गरे।
39तब भीष्मलाई जित्नका लागि पाण्डुपुत्रहरू र कौरवहरूबीच जुन सङ्घर्ष छेडियो त्यो अत्यन्त भयङ्कर थियो।
40हे नरेश्वर, विजय अथवा पराजयका लागि भएको त्यस युद्धमा, जो द्यूतक्रीडासँग तुलनायोग्य थियो, तपाईंका योद्धाहरूको बाजी भीष्म नै थिए।
41हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तब धृष्टद्युम्नले "हे उत्तम रथीहरू, भय नमान" भन्दै सेनाहरूलाई गङ्गापुत्रमाथि आक्रमण गर्न प्रेरित गरे।
42आफ्ना सेनापतिका वचन सुनेर पाण्डवहरूको सेना आफ्ना प्राणको चिन्ता नगरी चाँडै भीष्ममाथि जाइलाग्यो।
43हे राजन्, जसरी किनाराले महासागरका उर्लंदा छाल थाम्छन्, त्यसै गरी रथीहरूमा श्रेष्ठ भीष्मले पनि शत्रुको त्यस आक्रमणकारी सेनालाई थामे।