भीष्म-वध पर्व — भीमसेन का पराक्रम
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 115
संस्कृत
1संजय उवाच भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा तथैव च। विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः॥ चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणादयः।
2दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्॥ महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया।
3भीष्मस्य समरे राजन् प्रार्थयाना महद् यशः॥ शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्।
4कृतवर्मा त्रिभिर्बाणैः कृपश्च नवभिः शरैः॥ चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष।
5दशभिर्दशभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयन्॥ सैन्धवश्च त्रिभिर्वाणैर्भीमसेनमताडयत्।
6विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः॥ दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः।
7सतान् सर्वान् महाराज राजमानान् पृथक् पृथक्॥ प्रवीरान् सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान् महारथान्। जघान समरे वीरः पाण्डवः परवीरहा॥ सप्तभिः शल्यमाविध्यत् कृतवर्माणमष्टभिः।
8कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत॥ अथैनं छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभिः।
9विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्॥ दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः।
10विकर्ण दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम्॥ विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः।
11अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः॥ भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः।
12स विद्धो दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपः॥ ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान्।
13गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे॥ सैन्धवस्य तथाश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः। प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः॥ हताश्वात् तु रथात् तूर्णमवप्लुत्य महारथः। शरांश्चिक्षेप निशितान् भीमसेनस्य संयुगे॥
14तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष। भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः॥ स छिन्नधन्वा विस्थो हताश्वो हतसारथिः।
15चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः॥ अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः।
16महारथाशरैर्विद्ध्वा वारयित्वा च मारिष।॥ विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः।
17तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्॥ स संधाय शरांस्तीक्ष्णान् कर्मारपरिमार्जितान्।
18भीमं विव्याध समरे तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥ कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्च वीर्यवान्।
19विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे।॥ दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान्।
20भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिंदमाः॥ स च तान् प्रतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः।
21शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः॥ तं शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः।
22सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि॥ विशोकं प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान्।
23मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्।॥ तथेतरान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ताडयामास समरे सिंहवद् विननाद च॥ ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदम्। त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाय॒ शं मर्मस्वताडयन्॥ सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे।
24पर्वतो वारिधाराभिवर्षमाणैरिवाम्बुदैः॥ स तु क्रोधसमाविष्टः पाण्डवानां महारथः।
25भद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः॥ कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्ततः। प्राग्ज्योतिषं शतैराजौ राजन् विव्याध सायकैः॥
26ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्॥
27तथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्। आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतपः॥ भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः। भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणष्टभिः॥ द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन् स्थान्।
28तेऽपि तं समरे राजन् विव्यधुनिशितैः शरैः॥ स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वशस्त्रैर्महारथैः।
29मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान् विचचार गतव्यथः॥ ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्छरान्। प्रेषयामासुरव्यग्राः शतशोऽथ सहस्रशः॥ तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः। चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महामते॥ तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुजः।
30शतघ्नीं च कृपो राजञ्छरं शल्यश्च संयुगे॥ अथेतरे महेष्वासाः पञ्च शिलीमुखान्। भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा॥ तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः।
31पट्टिशं च त्रिभिर्बाणैचिच्छेद तिलकाण्डवत्॥ स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः। मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथः॥
32शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे। तथेतराञ्छरान् घोरान् शरैः संनतपर्वभिः॥ भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्। तांश्च सर्वान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्॥
33ततो धनंजयस्तत्र वर्तमाने महारणे। आजगाम रथेनाजो भीमं दृष्ट्वा महारथम्॥
34निघ्नन्तं समरे शत्रून् योधयानं च सायकैः। तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ॥
35न शशंसुजयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभाः। अथार्जुनो रणे भीमं योधयन्तं महारथान्॥ भीष्मस्य निधनाकाक्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। आससाद रणे वीरांस्तावकान् दश भारत।॥
36ये स्म भीमं रणे राजन् योधयन्तो व्यवस्थिताः। बीभत्सुस्तानथाविध्यद भीमस्य प्रियकाम्यया॥
37ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत्। अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः॥
38सुशर्मन् गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः। जहि पाण्डुसुतावेतौ धनंजयवृकोदरौ॥
39तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रैगर्तः प्रस्थलाधिपः। अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ॥
40रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात् पर्यवारयत्। ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Having heard those words of the highsouled Drona, Bhagadatta, Kripa, Shalya, Kritvarma, the princes Vinda and Anuvinda from Avanti, Jayadratha the ruler of the Sindhus, Chitrasena, Vikarna and Durmarshana and others,
2These ten warriors of your army engaged with Bhimasena in battle, supported by a large division consisting of troops recruited from various countries,
3And desirous, o king, of winning great fame in that battle for Bhishma's sake. Then Shalya pierced Bhimasena with nine arrows;
4Kritavarma pierced him with there shafts, Kripa with nine, and O sire, Chitrasena, Vikarna and Bhagadatta.
5Each pierced Bhimasena with ten arrows separately. The ruler of the Sindhus pierced Bhimasena with three arrows.
6Vinda and Anuvindu pierced the son of Pandu, with five shafts each; and Durmarshana pierced him with twenty shafts of exceeding sharpness.
7Then, O mighty monarch, that slayer of hostile heroes, viz., the heroic son those mighty car-warriors of the Dhritarashtra host, of world-wide fame. He pierced Shalya with seven arrows, Kritavarma with eight;
8And, O Bharata, he cut in the middle Kripa's bow with arrows fixed on the string in that battle. Then again he pierced the latter whose bow had been cut in twain with seven shafts.
9He also wounded Vinda and Anuvinda with three shafts each, and Durmarshana with twenty and Chitrasena with five.
10Then Bhima having pierced Vikarna with ten arrows and the ruler of the Sindhus with five, roared out in delight; and then again he pierced Jayadratha with three arrows.
11Therefore that Dhananjaya of car-warriors, that son of Gautami, taking up another bow and waxing worth, pierced Bhima with ten shafts of great sharpness.
12Then like a huge elephant pierced with the hook, the mighty Bhimasena, pierced with those ten arrows, was worked up with rage, O monarch,
13And he pierced the son of Gautami with numerous arrows in battle. Then with three arrows, that one of effulgence like that of the Destroyer himself dispatched to the regions of Death, the steeds and driver of the ruler of the Sindhus. Then that mighty car-warrior quickly jumping down from the car, the steed of which were slain,
14Discharged sharp arrow towards Bhimasena in that battle. Then, O sire, with a couple of broad-headed arrows Bhima cut in twain the bow, O foremost of the Bharatas, of the illustrious ruler of the Sindhus. Then the latter, O king, with his bow burst, his horses and charioteer slain, and deprived of his car,
15Speedily ascended, o king, the chariot of Chitrasena. Then that son of Pandu achieved marvelous feats in that battle,
16In as much as piercing all those mighty carwarriors with arrows and resisting them, he deprived, O sire, the ruler of the Sindhus, of his car, before the eyes of all on-lookers.
17Then Shalya did not tolerate the prowess of Bhimasena; and fixing sharp arrows burnished of the forgers,
18He pierced Bhima in battle, exclaiming 'Stay, Stay.' Then Kripa and Kritavarma, and the highly powerful Bhagadatta,
19And Vinda and Anuvinda from Avanti, and Chitrasena, and Durmarshana Vikarna, the valiant ruler of the Sindhus,
20All these subduers of foes, then quickly pierced Bhima (with arrows), for rescuing Shalya. He (Bhima) also pierced them in return, each with five shafts,
21He pierced Shalya also first piercing him with seventy shafts and again with ten shafts. Shalya also first piercing him with nine arrows next wounded him with five.
22Then he pierced Bhima's charioteer deeply into the vitals with a broad-headed shaft. Then the mighty Bhimasena, beholding his charioteer Vishoka thus mangled,
23Wounded the king of the Madras in the breast and arms with three arrows. He then also pierced other bowmen in that battle, each with three shafts, and then roared aloud like a lion. Then all those bowmen, fighting with care, pierced Pandu's son, versed in all modes of warfare, in his vitals, each with three shafts of keen points. Through thus deeply pierced that fierce bowman Bhimasena was not pained in the least,
24Like a mountain washed with thick shower of rain poured down by the clouds. Then possessed with anger that mighty car-warrior of the Pandavas,
25Of illustrious fame, having pierced the king of the Madras with three shafts, and having pierced Kripa with nine arrows by all sides and too wounded the ruler of the Pragjyotishas, O king, with hundred shafts in battle.
26Then that high-famed warrior having pierced Kripa with many arrows, cut off the bow and the arrows of the illustrious descendant of the Satvata race,
27With horse-shoe headed arrow of great lightness, displaying the while great lightness of hands. Then that afflicter of foes Kritavarma taking up another bow, struck Vrikodara between his two brows with a long and sharp shaft. Bhima then wounding Shalya in battle with nine shafts wholly made of iron, pierced, Bhagadatta with three and Kritavarma with eight arrows, and each of the other warriors including the son of Gautami &c, with two shafts.
28Those heroes also, O king, pierced him with exceedingly sharp arrows. Through thus pierced by all those mighty car-warriors with all kinds of weapons.
29Yet regarding them as mere straws, he careered through the field without the least pain. Those foremost of car-warriors also patiently sped at Bhima sharp arrows by hundreds and thousands. Then the highly powerful heroic Bhagadatta let go his lance of great velocity and of a golden staff at that illustrious warrior Bhima. The mighty-armed king of the Sindhus hurled at the latter a lance and a battle-axe.
30Kripa hurled at Bhima a Shataghni, and O king, Shalya a fierce dare; of the other warriors cach, aiming at Bhima, forcibly let go five shafts whetted on stone. Then the son of the wind-god (Bhima), with a horse-shoe-headed arrow, cut that lance in twain.
31He also served that battle-axe as if it were sesame stalk with three arrows; he broke into pieces the Shataghni with nine shafts furnished with wings of the feathers of Kanka birds.
32Bhimasena, expert in archery cut down Shakti weapon of Bhagadatta quickly and had splitted the volley of fierce arrows shot by another warriors each in three pieces by shooting a number of arrows having bent knot. Effacing thus, the power of weapons and arms practised by enemies, Bhimasena injured those great archers hitting each by three arrows.
33Then whom the combat was thus raging fiercely, Dhananjaya came there on his car, and beheld Bhima that mighty car-warrior.
34Slay in battle his opponents and fight with them with his arrows. Then beholding those two illustrious sons of Pandu together,
35Your warriors, all foremost of men, did not cherish any hope of victory then. Then Arjuna, who was proceeding desirous of slaying Bhishma, with Shikhandin before him, seeing Bhima fight with the ten mighty car-warriors of your army, confronted them in battle.
36Then, O monarch, out of a desire for doing an act pleasurable of Bhima, Vibhatsu pierced those heroes who had been so coolly fighting with Bhima in battle.
37Thereupon king Duryodhana urged king Susharma for bringing about the slaughter of Arjuna as also of Bhima.
38Go you, O Susharma, speedily surrounded by a large host of your troops. Slay me these two sons of Pandu, viz., Dhananjaya and Vrikodara.
39Hearing these words of the king, the chief of the Trigarta's, the ruler of Prasthala, assaulting the two bowmen Bhima and Arjuna,
40Surrounded them on all sides with many thousand chariots. Then ensured a fierce battle between Arjuna and his opponents.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — महात्मा द्रोण के वे वचन सुनकर भगदत्त, कृप, शल्य, कृतवर्मा, अवन्ती के राजकुमार विन्द और अनुविन्द, सिन्धुराज जयद्रथ, चित्रसेन, विकर्ण, दुर्मर्षण तथा अन्य —
2आपकी सेना के ये दस योद्धा नाना देशों से भर्ती किए गए सैनिकों की एक विशाल टुकड़ी के सहारे युद्ध में भीमसेन से भिड़ गए,
3और हे राजन्, भीष्म के लिए उस युद्ध में महान् यश पाने की इच्छा से। तब शल्य ने भीमसेन को नौ बाणों से बींधा;
4कृतवर्मा ने उन्हें तीन बाणों से, कृप ने नौ बाणों से, और हे तात, चित्रसेन, विकर्ण तथा भगदत्त ने —
5प्रत्येक ने अलग-अलग भीमसेन को दस-दस बाणों से बींधा। सिन्धुराज ने भीमसेन को तीन बाणों से बींधा।
6विन्द और अनुविन्द ने पाण्डुपुत्र को पाँच-पाँच बाणों से बींधा; और दुर्मर्षण ने उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण बीस बाणों से बींधा।
7तब, हे महाराज, शत्रुवीरों का संहार करने वाले उन वीर पुत्र ने धृतराष्ट्र की सेना के उन विश्वविख्यात महारथियों को बींधा। उन्होंने शल्य को सात बाणों से और कृतवर्मा को आठ बाणों से बींधा;
8और हे भरतवंशी, उस युद्ध में प्रत्यञ्चा पर चढ़े बाणों से उन्होंने कृप का धनुष बीच से काट डाला। फिर उन्होंने उन्हें, जिनका धनुष दो टुकड़ों में कट चुका था, सात बाणों से बींधा।
9उन्होंने विन्द और अनुविन्द को तीन-तीन बाणों से, दुर्मर्षण को बीस बाणों से और चित्रसेन को पाँच बाणों से घायल किया।
10तब भीम ने विकर्ण को दस बाणों से और सिन्धुराज को पाँच बाणों से बींधकर हर्ष से गर्जना की; और फिर उन्होंने जयद्रथ को तीन बाणों से बींधा।
11तब रथियों में धनञ्जय के समान उन गौतमीपुत्र ने दूसरा धनुष उठाकर और क्रोध से भरकर भीम को अत्यन्त तीक्ष्ण दस बाणों से बींधा।
12तब अंकुश से बींधे गए विशाल हाथी के समान उन दस बाणों से बींधे पराक्रमी भीमसेन, हे राजन्, क्रोध से भर उठे,
13और उन्होंने युद्ध में गौतमीपुत्र को अनेक बाणों से बींधा। तब साक्षात् संहारक के समान तेज वाले उन भीम ने तीन बाणों से सिन्धुराज के अश्वों और सारथि को यमलोक भेज दिया। तब जिनके अश्व मारे जा चुके थे, वे महारथी शीघ्र ही रथ से कूदकर —
14उस युद्ध में भीमसेन की ओर तीक्ष्ण बाण छोड़ने लगे। तब, हे तात, हे भरतश्रेष्ठ, भीम ने दो भल्लों से यशस्वी सिन्धुराज का धनुष दो टुकड़ों में काट डाला। तब, हे राजन्, वे जिनका धनुष टूट चुका था, जिनके अश्व और सारथि मारे जा चुके थे तथा जो रथ से रहित हो चुके थे —
15हे राजन्, शीघ्र ही चित्रसेन के रथ पर चढ़ गए। तब उन पाण्डुपुत्र ने उस युद्ध में अद्भुत पराक्रम दिखाया,
16क्योंकि उन समस्त महारथियों को बाणों से बींधकर और उन्हें रोककर, हे तात, उन्होंने समस्त दर्शकों के देखते-देखते सिन्धुराज को उनके रथ से वञ्चित कर दिया।
17तब शल्य ने भीमसेन का वह पराक्रम सहन नहीं किया; और शस्त्रकारों द्वारा माँजे गए तीक्ष्ण बाण चढ़ाकर —
18"ठहरो, ठहरो" कहते हुए उन्होंने युद्ध में भीम को बींधा। तब कृप और कृतवर्मा, अत्यन्त पराक्रमी भगदत्त,
19अवन्ती के विन्द और अनुविन्द, चित्रसेन, दुर्मर्षण, विकर्ण तथा पराक्रमी सिन्धुराज —
20इन समस्त शत्रुदमनों ने शल्य को बचाने के लिए शीघ्र ही भीम को बाणों से बींधा। भीम ने भी बदले में उनमें से प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से बींधा।
21उन्होंने शल्य को भी पहले सत्तर बाणों से और फिर दस बाणों से बींधा। शल्य ने भी पहले उन्हें नौ बाणों से बींधकर फिर पाँच बाणों से घायल किया।
22तब उन्होंने एक भल्ल से भीम के सारथि को मर्मस्थल में गहरे बींधा। तब पराक्रमी भीमसेन ने अपने सारथि विशोक को इस प्रकार क्षत-विक्षत देखकर —
23मद्रराज को वक्षःस्थल और भुजाओं पर तीन बाणों से घायल किया। फिर उन्होंने उस युद्ध में अन्य धनुर्धरों में से प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से बींधा और तब सिंह के समान उच्च स्वर से गर्जना की। तब वे सब धनुर्धर सावधानी से युद्ध करते हुए समस्त युद्धप्रणालियों में निपुण पाण्डुपुत्र को उनके मर्मस्थलों में तीक्ष्ण नोक वाले तीन-तीन बाणों से बींधने लगे। इस प्रकार गहरे बींधे जाने पर भी उन उग्र धनुर्धर भीमसेन को तनिक भी पीड़ा नहीं हुई —
24जैसे मेघों द्वारा बरसाई गई घनघोर वृष्टि से धुले पर्वत को नहीं होती। तब क्रोध से भरकर पाण्डवों के वे महारथी —
25यशस्वी कीर्ति वाले भीम ने मद्रराज को तीन बाणों से बींधकर, कृप को चारों ओर से नौ बाणों से बींधकर, हे राजन्, युद्ध में प्राग्ज्योतिषराज को भी सौ बाणों से घायल किया।
26तब उन उच्च कीर्ति वाले योद्धा ने कृप को अनेक बाणों से बींधकर सात्वत वंश के यशस्वी वीर के धनुष और बाणों को काट डाला —
27महान् लाघव वाले अश्वखुर के समान फल वाले बाण से, और साथ ही महान् हस्तलाघव प्रदर्शित करते हुए। तब उन शत्रुपीड़क कृतवर्मा ने दूसरा धनुष उठाकर वृकोदर को उनकी दोनों भौंहों के बीच एक लम्बे और तीक्ष्ण बाण से मारा। तब भीम ने पूर्णतः लोहे के बने नौ बाणों से युद्ध में शल्य को घायल करके भगदत्त को तीन, कृतवर्मा को आठ और गौतमीपुत्र आदि अन्य योद्धाओं में से प्रत्येक को दो-दो बाणों से बींधा।
28हे राजन्, उन वीरों ने भी उन्हें अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से बींधा। इस प्रकार उन समस्त महारथियों द्वारा नाना प्रकार के अस्त्रों से बींधे जाने पर भी —
29उन्होंने उन्हें तिनके के समान समझकर तनिक भी पीड़ा के बिना रणभूमि में विचरण किया। वे श्रेष्ठ रथी भी धैर्यपूर्वक सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में भीम पर तीक्ष्ण बाण छोड़ते रहे। तब अत्यन्त पराक्रमी वीर भगदत्त ने उन यशस्वी योद्धा भीम पर सुवर्णदण्ड वाली अत्यन्त वेगवती शक्ति छोड़ी। महाबाहु सिन्धुराज ने उन पर एक तोमर और एक फरसा फेंका।
30कृप ने भीम पर एक शतघ्नी फेंकी, और हे राजन्, शल्य ने एक भयंकर ऋष्टि; अन्य योद्धाओं में से प्रत्येक ने भीम को लक्ष्य करके शिला पर तीक्ष्ण किए पाँच-पाँच बाण बलपूर्वक छोड़े। तब वायुदेव के पुत्र ने अश्वखुर के समान फल वाले एक बाण से उस शक्ति को दो टुकड़ों में काट दिया।
31उन्होंने उस फरसे को भी तीन बाणों से ऐसे काट डाला मानो वह तिल का डंठल हो; और कंक पक्षियों के पंखों से युक्त नौ बाणों से उस शतघ्नी को टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
32धनुर्विद्या में निपुण भीमसेन ने शीघ्र ही भगदत्त के शक्ति नामक अस्त्र को काट डाला और अन्य योद्धाओं द्वारा छोड़े गए भयंकर बाणों की झड़ी को झुकी हुई गाँठों वाले अनेक बाण छोड़कर तीन-तीन टुकड़ों में काट दिया। इस प्रकार शत्रुओं द्वारा प्रयुक्त शस्त्रास्त्रों की शक्ति को व्यर्थ करके भीमसेन ने उन महाधनुर्धरों में से प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से घायल किया।
33तब जब वह युद्ध इस प्रकार घोर रूप से चल रहा था, तब धनञ्जय अपने रथ पर वहाँ आ पहुँचे और उन्होंने महारथी भीम को देखा —
34युद्ध में अपने प्रतिपक्षियों का वध करते और अपने बाणों से उनसे युद्ध करते हुए। तब पाण्डु के उन दोनों यशस्वी पुत्रों को एक साथ देखकर —
35आपके योद्धा, जो सब नरश्रेष्ठ थे, तब विजय की कोई आशा नहीं रख सके। तब जो शिखण्डी को अपने आगे रखकर भीष्म का वध करने की इच्छा से आगे बढ़ रहे थे, उन अर्जुन ने भीम को आपकी सेना के दस महारथियों से युद्ध करते देखकर युद्ध में उनका सामना किया।
36तब, हे राजन्, भीम को प्रसन्न करने वाला कार्य करने की इच्छा से विभत्सु ने उन वीरों को बींधा जो युद्ध में भीम से इतनी शान्ति से लड़ रहे थे।
37तत्पश्चात् राजा दुर्योधन ने अर्जुन तथा भीम दोनों का वध कराने के लिए राजा सुशर्मा को प्रेरित किया।
38"हे सुशर्मा, तुम अपनी विशाल सेना से घिरे शीघ्र जाओ। मेरे लिए इन दोनों पाण्डुपुत्रों — धनञ्जय और वृकोदर — का वध करो।"
39राजा के ये वचन सुनकर त्रिगर्तों के प्रधान, प्रस्थल के राजा ने दोनों धनुर्धर भीम और अर्जुन पर आक्रमण करके —
40उन्हें अनेक सहस्र रथों से चारों ओर से घेर लिया। तब अर्जुन और उनके प्रतिपक्षियों के बीच एक घोर युद्ध छिड़ गया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — महात्मा द्रोणका ती वचन सुनेर भगदत्त, कृप, शल्य, कृतवर्मा, अवन्तीका राजकुमार विन्द र अनुविन्द, सिन्धुराज जयद्रथ, चित्रसेन, विकर्ण, दुर्मर्षण तथा अन्य —
2तपाईंको सेनाका यी दस योद्धा नाना देशबाट भर्ती गरिएका सिपाहीहरूको एउटा विशाल टुकडीको सहाराले युद्धमा भीमसेनसँग भिडे,
3र हे राजन्, भीष्मका लागि त्यस युद्धमा महान् यश पाउने इच्छाले। तब शल्यले भीमसेनलाई नौ बाणले छेडे;
4कृतवर्माले उनलाई तीन बाणले, कृपले नौ बाणले, र हे तात, चित्रसेन, विकर्ण तथा भगदत्तले —
5प्रत्येकले छुट्टाछुट्टै भीमसेनलाई दस-दस बाणले छेडे। सिन्धुराजले भीमसेनलाई तीन बाणले छेडे।
6विन्द र अनुविन्दले पाण्डुपुत्रलाई पाँच-पाँच बाणले छेडे; र दुर्मर्षणले उनलाई अत्यन्त तीक्ष्ण बीस बाणले छेडे।
7तब, हे महाराज, शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने ती वीर पुत्रले धृतराष्ट्रको सेनाका ती विश्वविख्यात महारथीहरूलाई छेडे। उनले शल्यलाई सात बाणले र कृतवर्मालाई आठ बाणले छेडे;
8र हे भरतवंशी, त्यस युद्धमा प्रत्यञ्चामा चढेका बाणले उनले कृपको धनु बीचबाट काटिदिए। त्यसपछि उनले उनलाई, जसको धनु दुई टुक्रा भइसकेको थियो, सात बाणले छेडे।
9उनले विन्द र अनुविन्दलाई तीन-तीन बाणले, दुर्मर्षणलाई बीस बाणले र चित्रसेनलाई पाँच बाणले घाइते पारे।
10तब भीमले विकर्णलाई दस बाणले र सिन्धुराजलाई पाँच बाणले छेडेर हर्षले गर्जन गरे; र फेरि उनले जयद्रथलाई तीन बाणले छेडे।
11तब रथीहरूमा धनञ्जयसमान ती गौतमीपुत्रले अर्को धनु उठाएर र क्रोधले भरिएर भीमलाई अत्यन्त तीक्ष्ण दस बाणले छेडे।
12तब अङ्कुशले छेडिएको विशाल हात्तीजस्तै ती दस बाणले छेडिएका पराक्रमी भीमसेन, हे राजन्, क्रोधले भरिए,
13र उनले युद्धमा गौतमीपुत्रलाई अनेक बाणले छेडे। तब साक्षात् संहारकजस्तै तेज भएका ती भीमले तीन बाणले सिन्धुराजका घोडा र सारथिलाई यमलोक पठाइदिए। तब जसका घोडा मारिइसकेका थिए, ती महारथी चाँडै रथबाट हामफालेर —
14त्यस युद्धमा भीमसेनतिर तीक्ष्ण बाण छोड्न थाले। तब, हे तात, हे भरतश्रेष्ठ, भीमले दुई भल्लले यशस्वी सिन्धुराजको धनु दुई टुक्रा पारेर काटिदिए। तब, हे राजन्, ती जसको धनु भाँचिइसकेको थियो, जसका घोडा र सारथि मारिइसकेका थिए तथा जो रथबाट वञ्चित भइसकेका थिए —
15हे राजन्, चाँडै चित्रसेनको रथमा चढे। तब ती पाण्डुपुत्रले त्यस युद्धमा अद्भुत पराक्रम देखाए,
16किनभने ती सम्पूर्ण महारथीलाई बाणले छेडेर र तिनलाई रोकेर, हे तात, उनले सम्पूर्ण दर्शकहरूको आँखै अगाडि सिन्धुराजलाई उनको रथबाट वञ्चित पारिदिए।
17तब शल्यले भीमसेनको त्यो पराक्रम सहेनन्; र शस्त्रकारहरूले माझेका तीक्ष्ण बाण चढाएर —
18"रोकिऊ, रोकिऊ" भन्दै उनले युद्धमा भीमलाई छेडे। तब कृप र कृतवर्मा, अत्यन्त पराक्रमी भगदत्त,
19अवन्तीका विन्द र अनुविन्द, चित्रसेन, दुर्मर्षण, विकर्ण तथा पराक्रमी सिन्धुराज —
20यी सम्पूर्ण शत्रुदमनहरूले शल्यलाई बचाउन चाँडै भीमलाई बाणले छेडे। भीमले पनि बदलामा तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई पाँच-पाँच बाणले छेडे।
21उनले शल्यलाई पनि पहिले सत्तरी बाणले र त्यसपछि दस बाणले छेडे। शल्यले पनि पहिले उनलाई नौ बाणले छेडेर त्यसपछि पाँच बाणले घाइते पारे।
22तब उनले एउटा भल्लले भीमका सारथिलाई मर्मस्थलमा गहिरो छेडे। तब पराक्रमी भीमसेनले आफ्ना सारथि विशोकलाई यसरी क्षतविक्षत देखेर —
23मद्रराजलाई छाती र पाखुरामा तीन बाणले घाइते पारे। त्यसपछि उनले त्यस युद्धमा अन्य धनुर्धरहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन बाणले छेडे र तब सिंहजस्तै चर्को स्वरले गर्जन गरे। तब ती सबै धनुर्धरहरूले सावधानीपूर्वक युद्ध गर्दै सम्पूर्ण युद्धप्रणालीमा निपुण पाण्डुपुत्रलाई उनका मर्मस्थलमा तीक्ष्ण टुप्पा भएका तीन-तीन बाणले छेड्न थाले। यसरी गहिरो छेडिँदा पनि ती उग्र धनुर्धर भीमसेनलाई अलिकति पनि पीडा भएन —
24जसरी बादलले बर्साएको घनघोर वर्षाले धोइएको पर्वतलाई हुँदैन। तब क्रोधले भरिएर पाण्डवहरूका ती महारथी —
25यशस्वी कीर्ति भएका भीमले मद्रराजलाई तीन बाणले छेडेर, कृपलाई चारैतिरबाट नौ बाणले छेडेर, हे राजन्, युद्धमा प्राग्ज्योतिषराजलाई पनि सय बाणले घाइते पारे।
26तब ती उच्च कीर्ति भएका योद्धाले कृपलाई अनेक बाणले छेडेर सात्वत वंशका यशस्वी वीरका धनु र बाण काटिदिए —
27महान् लाघव भएको घोडाको खुरजस्तो फल भएको बाणले, र सँगै महान् हस्तलाघव प्रदर्शन गर्दै। तब ती शत्रुपीडक कृतवर्माले अर्को धनु उठाएर वृकोदरलाई उनका दुवै आँखीभौँको बीचमा एउटा लामो र तीक्ष्ण बाणले हाने। तब भीमले पूर्ण रूपले फलामको बनेका नौ बाणले युद्धमा शल्यलाई घाइते पारेर भगदत्तलाई तीन, कृतवर्मालाई आठ र गौतमीपुत्र आदि अन्य योद्धाहरूमध्ये प्रत्येकलाई दुई-दुई बाणले छेडे।
28हे राजन्, ती वीरहरूले पनि उनलाई अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले छेडे। यसरी ती सम्पूर्ण महारथीहरूद्वारा नाना प्रकारका अस्त्रले छेडिँदा पनि —
29उनले तिनलाई परालसरह ठानेर अलिकति पनि पीडाविना रणभूमिमा विचरण गरे। ती श्रेष्ठ रथीहरूले पनि धैर्यपूर्वक सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा भीममाथि तीक्ष्ण बाण छोडिरहे। तब अत्यन्त पराक्रमी वीर भगदत्तले ती यशस्वी योद्धा भीममाथि सुनको दण्ड भएको अत्यन्त वेगवान् शक्ति छोडे। महाबाहु सिन्धुराजले उनीमाथि एउटा तोमर र एउटा बन्चरो फ्याँके।
30कृपले भीममाथि एउटा शतघ्नी फ्याँके, र हे राजन्, शल्यले एउटा भयङ्कर ऋष्टि; अन्य योद्धाहरूमध्ये प्रत्येकले भीमलाई लक्ष्य गरेर ढुङ्गामा तीखो पारिएका पाँच-पाँच बाण बलपूर्वक छोडे। तब वायुदेवका पुत्रले घोडाको खुरजस्तो फल भएको एउटा बाणले त्यस शक्तिलाई दुई टुक्रा पारिदिए।
31उनले त्यस बन्चरोलाई पनि तीन बाणले यसरी काटिदिए मानौँ त्यो तिलको डाँठ हो; र कङ्क चराका प्वाँखले युक्त नौ बाणले त्यस शतघ्नीलाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
32धनुर्विद्यामा निपुण भीमसेनले चाँडै भगदत्तको शक्ति नामक अस्त्र काटिदिए र अन्य योद्धाहरूले छोडेका भयङ्कर बाणको झरीलाई निहुरिएका गाँठा भएका अनेक बाण छोडेर तीन-तीन टुक्रा पारिदिए। यसरी शत्रुहरूले प्रयोग गरेका शस्त्रास्त्रको शक्ति व्यर्थ पारेर भीमसेनले ती महाधनुर्धरहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन बाणले घाइते पारे।
33तब जब त्यो युद्ध यसरी घोर रूपमा चलिरहेको थियो, तब धनञ्जय आफ्नो रथमा त्यहाँ आइपुगे र उनले महारथी भीमलाई देखे —
34युद्धमा आफ्ना प्रतिपक्षीहरूको वध गर्दै र आफ्ना बाणले तिनीहरूसँग युद्ध गर्दै। तब पाण्डुका ती दुवै यशस्वी पुत्रलाई सँगै देखेर —
35तपाईंका योद्धाहरू, जो सबै नरश्रेष्ठ थिए, तब विजयको कुनै आशा राख्न सकेनन्। तब जो शिखण्डीलाई आफ्नो अगाडि राखेर भीष्मको वध गर्ने इच्छाले अगाडि बढिरहेका थिए, ती अर्जुनले भीमलाई तपाईंको सेनाका दस महारथीसँग युद्ध गरिरहेको देखेर युद्धमा तिनीहरूको सामना गरे।
36तब, हे राजन्, भीमलाई प्रसन्न पार्ने कार्य गर्ने इच्छाले विभत्सुले ती वीरहरूलाई छेडे जो युद्धमा भीमसँग यति शान्तिपूर्वक लडिरहेका थिए।
37त्यसपछि राजा दुर्योधनले अर्जुन तथा भीम दुवैको वध गराउन राजा सुशर्मालाई प्रेरित गरे।
38"हे सुशर्मा, तिमी आफ्नो विशाल सेनाले घेरिएर चाँडै जाऊ। मेरा लागि यी दुवै पाण्डुपुत्र — धनञ्जय र वृकोदर — को वध गर।"
39राजाका यी वचन सुनेर त्रिगर्तहरूका प्रधान, प्रस्थलका राजाले दुवै धनुर्धर भीम र अर्जुनमाथि आक्रमण गरेर —
40तिनीहरूलाई अनेक हजार रथले चारैतिरबाट घेरे। तब अर्जुन र उनका प्रतिपक्षीहरूबीच एउटा घोर युद्ध छेडियो।