भीष्म-वध पर्व — दुर्योधन और दुःशासन का संवाद
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 100
संस्कृत
1संजय उवाच वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः। दुःखेन महताऽऽविष्टो नोवाचाप्रियमण्वपि॥
2स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः। श्वसमानो यथा नागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया।॥
3उद्धृत्य चक्षुषी कोपानिर्दहन्निव भारत। सदेवासुरगन्धर्व लोकं लोकविदां वरः॥
4अब्रवीत् तव पुत्रं स सामपूर्वमिदं वचः। किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि॥
5घटमानं यथाशक्ति कुर्वाणं च तव प्रियम्। जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया॥
6यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत्। पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
7यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हतमोजसा। अमोचयत् पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
8द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
9यच्च नः सहितान् सर्वान् विराटनगरे तदा। एक एव समुद्यातः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
10द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे। वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
11तथा द्रौणि महेष्वासं शारद्वतमथापि च। गोग्रहे जितवान् पूर्वं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
12विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुषमानिनम्। उत्तरायै ददौ वस्त्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
13निवातकवचान् युद्धे वासवेनापि दुर्जयान्। जितवान् समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्॥
14को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा। यस्य गोप्ता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः॥
15वासुदेवोऽनन्तशक्तिः सृष्टिसंहारकारकः। सर्वेश्वरो देवदेवः परमात्मा सनातनः॥
16उक्तोऽसि बहुशो राजन् नारदाद्यैर्महर्षिभिः। त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन॥
17मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान् वृक्षान् पश्यति काञ्चनान्। तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि॥
18स्वयं वैरं महत् कृत्वा पाण्डवैः सह संजयैः। युद्ध्यस्व तानन रणे पश्यामः पुरुषो भव॥
19अहं तु सोमकान् सर्वान् पञ्चालांश्च समागतान्। निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम्॥
20तैर्वाऽहं निहत: संख्ये गमिष्ये यमसादनम्। तान् वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव॥
21पूर्वं हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि। वरदानात् पुमाञ्जातः सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी॥
22तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत! याऽसौ प्रानिर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी।।
23सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽपि कर्ता महारणम्। यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत् स्थास्यति मेदिनी॥
24एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर। अभिवाद्य गुरुं मूर्धा प्रययौ स्वं निवेशनम्॥
25आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम्। प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयङ्करः॥
26प्रविष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः। प्रभातायां च शर्वर्यां प्रातरुत्थाय तान् नृपः॥
27राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति हा अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धोनिहनिष्यति सोमकान्॥
28दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु। मन्यमानः स तं राजन् प्रत्यादेशमिवात्मनः॥
29निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवश्यताम्। दीर्घ दध्यौ शान्तनवो योद्धकामोऽर्जुनं रणे॥
30इङ्गित्तेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम्। दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत्।॥
31दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः। द्वाविंशतिमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय॥
32इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम्। पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः॥
33तत्र कार्यतमं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम्। स नो गुप्तः सहायः स्याद्वन्यात् पार्थांश्च सयुगे॥
34अब्रवीद्धि विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्। स्त्रीपूर्वको ह्यसौ राजस्तस्माद् वयॊ मया रणे॥
35लोकस्तद् वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया। राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान् पुरा॥ श्रुतः।
36नैवं ग्राहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन। हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
37अयं स्त्रीपूर्वको राजच्छिखण्डी यदि ते उद्योगे कथितं यत्तत् तथा जाता शिखण्डिनी॥
38कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च मां योधयिष्यति। तस्याहं प्रमुखे बाणान् न मुञ्चेयं कथंचन॥
39युद्धे हि क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः। सर्वानन्यान् हनिष्यामि सम्प्राप्तान रणमूर्धनि॥
40एवं मां भरतश्रेष्ठ गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित्। तत्र सर्वात्मना मन्ये गाङ्गेयस्यैव पालनम्॥
41अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात् सिंहं महाहवे। मा वृकेणेव गांगेयं घातयेम शिखण्डिना॥
42मातुल: शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः। यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेय तस्मिन् गुप्ते ध्रुवो जयः॥ ।
43एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे दुर्योधनवचस्तदा। सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन्॥
44पुत्राश्च तव गाङ्गेय परिवार्य युयुर्मुदा। कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान्॥
45ते रथैः सुसम्प्रयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः। परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः॥
46यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम्। सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्ति रक्षन्तस्तं महारथम्॥
47ततो दुर्योधनो राजा पुनर्घातरमब्रवीत्। सव्यं चक्रं युधामनुरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्॥ गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः। रक्ष्माणः स पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः॥ यथा भीष्मं न नो हन्याद् दुःशासन तथा कुरु। भ्रातुस्तद् वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव॥
48भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया। भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा समभिसंवृतम्।।५०।
49अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह। शिखण्डिनं नरव्याघ्नं भीष्मस्य प्रमुखे नृप। स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहमित्युत॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Thereupon the high-souled Bhishma, thus deeply pierced by the dagger-like words of your son and overwhelmed with grief, spoke not even a single disagreeable word to your son.
2Thus mutilated with those 'worldly daggers' and sighing like a snake, and meditating for a while, and possessed with rage and sorrow,
3And raising, out of wrath, his two eyes, as if, O Bharata, desirous of consuming the universe with the celestial, the Gandharvas, and the Asuras, that foremost of those learned in the ways of the world (viz., Bhishma),
4Coolly addressed these words to your son "Why, O Duryodhana, are you piercing me with these harrowing words of yours'
5Me who ever endeavoring to the best of my abilities to accomplish what will be for your benefit, me who am ready to lay down my very life in battle, for doing good to you?
6Is not this sufficient indication (of his invincibility) that heroic son of Pandavas and (Arjuna), gratified Agni by allowing it to consume the Khandava foremost, after having vanquished his opponents in battle?
7When, O mighty-armed hero, that son of Pandu released, with force, you captured by the Gandharvas, that indeed, is indication enough (of his prowess)
8On that occasion when your uterine brothers of great heroism, as also, O lord, Radha's son of Suta race had fled forsaking you, the rescue effected by Arjuna is indeed indication enough of his prowess.
9That in the kingdom of Virata, singlehanded, he encountered our assembled host is indication enough.
10That vanquishing the wrathful Drona and myself in battle, he succeeded in taking off our raiment's, is indication enough.
11That he conquered the great bowman, the son of Drona as also the son of Sharadvata on the occasion of the capture of the capture of Virata's kine, is indeed indication enough.
12That conquering Karna ever bragging of his manliness, he gave robes to Uttara is a sufficient indication.
13That the son of Pritha vanquished in battle the Nivatakavacha brothers difficult of vanquishment by Indra himself is indication enough of his velour.
14What man is capable of conquering the mighty son of Pandu, who is protected by the Protector of the worlds, the wielder of the conch, discus and the mace divine.
15The son of Vasudeva is of infinite prowess, and is the Destroyer of this creation. He is the Lord of all, the God of Gods, the Supreme Soul and Eternal.
16Diversely, O king, has He been described by Narada and other illustrious sages. But through your folly, O Suyodhana, you do not seem to recognise what you should do and what you should not.
17A man on the brink of death sees everything to be made of gold; so also, O son of Gandhari, you see everything to be invested with a yellow hue.
18You have yourself sowed implacably enmity between yourself on the one side and the Pandavas and Srinjayas on the other. Let us now see you fight with them in battle. Display your manliness.
19I, however, O foremost of men, shall slay the assembled Panchalas and Somakas excepting only Shikhandin.
20Either slain by them in battle, I shall go to the mansion of Death or slaying them I shall afford delight to you.
21In the palace of Draupada, Shikhandin was first born as a woman; then through the virtue of a boon he became a male being. This one is the Shikhandin of old.
22Even if I were to loose my life, O Bharata, I shall not slay him. This now is the same Shikhandin whom the creator made a female.
23Pass the night in tranquil sleep, O son of Gandhari; tomorrow I shall fight a terrible fight, of which men shall speak so long as the earth will endure."
24This spoken to, your son, O ruler of men, came out and saluting the reverend signor, with his head, he (your son) replied to his own tent.
25Thereafter the king reaching his own tent, and ordering his illustrious officers to retire, that destroyer of foes entered his own camp.
26There in his tent that ruler of men passed the night. When the night had passed away, the king, rising at the break of day,
27Ordered, his royal warriors saying 'Arrange the forces in battle-order. Today, waxing irascible in battle, Bhishma shall slay the Somakas.'
28Having heard those copious lamentation of Duryodhana in the night, and regarding them, O king, as commands to himself,
29The son of Shantanu was greatly depressed; and he censored the life of dependency and reflected for a long time, desirous of encountering Arjuna in battle.
30Coming to know from outward expressions what the son of Ganga had been thinking of, Duryodhana, O mighty monarch ordered Dushasana saying.
31"O Dushasana, without delay draw up our chariots for protecting Bhishma. Urge to battle all our two and twenty divisions.
32Even that for which we have been longing all these yards, have now come to pass, viz., the slaughter of the Pandavas with all their troops and the acquisition of the kingdom by ourselves.
33Therefore, I now consider our highest duty to be the protection of Bhishma. Protected and assisted by us, he will slay the Parthas in battle.
34That pure-souled one had said 'I will not slay Shikhandin; for this one was a female before, O king, so I should avoid him in battie.
35All the world know, that to compass the pleasure of my father, O mighty armed one, I formerly relinquished a swelling kingdom and the company of woman.
36Therefore, O foremost of men, I will not slay in battle females or those who were females before. I tell this truly.
37Before the commencement of the battle I have told you, and you have heard that this Shikhandin was born formerly as a female and was called Shikhandin.
38Born as a female child she has come to be a man. If now I am to fight with him I will sped my shafts towards him on no account.
39I will, O sire, slay all other Kshatriyas in battle, who, desirous of victory to the Pandavas, shall happen to encounter me in the van of the battle.'
40Thus did that foremost of the Bharatas, accomplished in the Vedas, namely the son of Ganga address me. So I consider our foremost duty to be the protection of Ganga's son to the best of our abilities.
41If left unprotected, in a great forest, even a wolf can slay a lion. We should not allow Ganga's son to be slain by Shikhandi like a lion slain by a wolf.
42Our maternal uncle Shakuni, Shalya, Kripa, Drona, and Vivingshati, should protect, putting forth their best energies, the son of Ganga. If he is duly protected, victory indubitably will be ours."
43Hearing these words of Duryodhana, all those warriors surrounded on all sides with a host of cars, the son of Ganga.
44Then your sons, surrounding Ganga's son, proceeded to battle shaking the earth and the heavens and agitating the Pandavas.
45The mighty car-warriors of the Kurus, clad in Armour, and supported by those cars and many elephants formed themselves in battlearray encircling Bhishma.
46Protecting that mighty car-warrior Bhishma, they stood like the celestial protecting the wielder of the thunder-bolt in the battle between themselves and the Asuras.
47Thereafter king Duryodhana addressing his brothers once more said “Yudhamanyu protects the left wheel of Arjuna's chariot and Uttamaujas protects the right. Thus protected, Arjuna protects Shikhandin. O Dushasana, so arrange, that Shikhandin, thus protected by Arjuna, may not slay Bhishma left unprotected by ourselves.” Hearing the words of his brothers, your son Dushasana,
48Placing Bhishma at the van proceeded to battle, surrounded by the troops. Beholding Bhishma thoroughly encompassed by a host of cars,
49Arjuna, the foremost of car-warrior said to Dhrishtadyumna; Let, O Prince of the Panchalas, Shikhandin, that foremost of men be placed face to face with Bhishma. I myself will be his protector, O Prince.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब आपके पुत्र के छुरे के समान वचनों से गहरे बिंधे और शोक से अभिभूत महात्मा भीष्म ने आपके पुत्र से एक भी अप्रिय वचन नहीं कहा।
2उन "वचनरूपी छुरों" से इस प्रकार क्षत-विक्षत होकर, सर्प के समान लम्बी साँसें भरते हुए, कुछ क्षण विचार करके और क्रोध तथा शोक से भरकर —
3— हे भरतवंशी, क्रोध से अपने दोनों नेत्र इस प्रकार उठाकर मानो देवताओं, गन्धर्वों और असुरों सहित समस्त जगत् को भस्म कर देना चाहते हों, लोकव्यवहार के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ उन (भीष्म) ने —
4— शान्तभाव से आपके पुत्र से ये वचन कहे — "हे दुर्योधन, तुम मुझे अपने इन हृदयविदारक वचनों से क्यों बींध रहे हो —
5— मुझे, जो सदा अपनी समस्त सामर्थ्य से तुम्हारे हित का कार्य करने में लगा रहता हूँ, जो तुम्हारा भला करने के लिए युद्ध में अपने प्राण तक न्योछावर करने को तैयार हूँ?
6क्या यह (उनकी अजेयता का) पर्याप्त प्रमाण नहीं कि पाण्डु के वीर पुत्र (अर्जुन) ने युद्ध में अपने प्रतिपक्षियों को परास्त करके अग्नि को खाण्डव वन का भक्षण करने देकर तृप्त किया था?
7हे महाबाहु वीर, जब उन पाण्डुपुत्र ने गन्धर्वों द्वारा बन्दी बनाए गए तुम्हें बलपूर्वक छुड़ाया था, वह भी (उनके पराक्रम का) पर्याप्त प्रमाण है।
8उस अवसर पर, जब तुम्हारे महावीर सहोदर भाई तथा, हे स्वामी, सूतवंश के राधापुत्र भी तुम्हें छोड़कर भाग गए थे, तब अर्जुन द्वारा किया गया उद्धार निश्चय ही उनके पराक्रम का पर्याप्त प्रमाण है।
9विराट के राज्य में उन्होंने अकेले ही हमारी एकत्र सेना का सामना किया — यह पर्याप्त प्रमाण है।
10युद्ध में क्रुद्ध द्रोण को और मुझे परास्त करके वे हमारे वस्त्र तक हर ले जाने में सफल हुए — यह पर्याप्त प्रमाण है।
11विराट की गौओं के हरण के अवसर पर उन्होंने महाधनुर्धर द्रोणपुत्र तथा शरद्वान् के पुत्र को भी जीत लिया — यह निश्चय ही पर्याप्त प्रमाण है।
12सदा अपने पौरुष का बखान करने वाले कर्ण को जीतकर उन्होंने उत्तरा को वस्त्र दिए — यह पर्याप्त प्रमाण है।
13पृथापुत्र ने युद्ध में उन निवातकवच भाइयों को परास्त किया, जिन्हें स्वयं इन्द्र के लिए भी जीतना कठिन था — यह उनके शौर्य का पर्याप्त प्रमाण है।
14कौन-सा मनुष्य उन महाबली पाण्डुपुत्र को जीत सकता है, जिनकी रक्षा लोकों के रक्षक, शङ्ख, चक्र और दिव्य गदा धारण करने वाले स्वयं कर रहे हैं?
15वसुदेव के पुत्र अनन्त पराक्रम वाले हैं और इस सृष्टि के संहारक हैं। वे सबके स्वामी, देवों के देव, परमात्मा और सनातन हैं।
16हे राजन्, नारद तथा अन्य यशस्वी ऋषियों ने उनका विविध प्रकार से वर्णन किया है। किन्तु हे सुयोधन, अपनी मूढ़ता के कारण तुम यह नहीं पहचान पा रहे कि तुम्हें क्या करना चाहिए और क्या नहीं।
17मृत्यु के कगार पर खड़ा मनुष्य सब कुछ स्वर्ण का बना देखता है; इसी प्रकार, हे गान्धारीपुत्र, तुम्हें भी सब कुछ पीली आभा से रँगा दिखाई देता है।
18तुमने स्वयं ही एक ओर अपने और दूसरी ओर पाण्डवों तथा सृञ्जयों के बीच अमिट वैर का बीज बोया है। अब हम तुम्हें युद्ध में उनसे लड़ता देखें। अपना पौरुष दिखाओ।
19किन्तु हे पुरुषश्रेष्ठ, मैं केवल शिखण्डी को छोड़कर एकत्र हुए समस्त पाञ्चालों और सोमकों का वध करूँगा।
20या तो युद्ध में उनके द्वारा मारा जाकर मैं यमलोक जाऊँगा, या उनका वध करके तुम्हें प्रसन्नता दूँगा।
21द्रुपद के भवन में शिखण्डी पहले स्त्री के रूप में जन्मा था; फिर एक वरदान के प्रभाव से वह पुरुष बन गया। यह वही पुराना शिखण्डी है।
22हे भरतवंशी, चाहे मेरे प्राण ही क्यों न चले जाएँ, मैं उसका वध नहीं करूँगा। यह वही शिखण्डी है जिसे विधाता ने स्त्री बनाया था।
23हे गान्धारीपुत्र, यह रात्रि शान्तिपूर्ण निद्रा में बिताओ; कल मैं ऐसा भयंकर युद्ध लड़ूँगा, जिसकी चर्चा मनुष्य तब तक करेंगे जब तक यह पृथ्वी रहेगी।"
24हे नरेश्वर, इस प्रकार कहे जाने पर आपका पुत्र बाहर निकला और उन पूजनीय वृद्ध को सिर झुकाकर प्रणाम करके वह अपने शिविर की ओर लौट गया।
25तत्पश्चात् राजा अपने शिविर में पहुँचकर और अपने यशस्वी अधिकारियों को विश्राम के लिए विदा करके वे शत्रुहन्ता अपने डेरे में प्रविष्ट हुए।
26वहाँ अपने डेरे में उन नरेश्वर ने रात्रि बिताई। जब रात्रि बीत गई, तब राजा प्रातःकाल उठकर —
27— अपने राजकीय योद्धाओं को आदेश दिया — "सेना को युद्ध के क्रम में सजाओ। आज युद्ध में क्रोध से भरकर भीष्म सोमकों का वध करेंगे।"
28हे राजन्, रात्रि में दुर्योधन के वे विस्तृत विलाप सुनकर और उन्हें अपने लिए आदेश मानकर —
29— शान्तनुपुत्र अत्यन्त खिन्न हो गए; उन्होंने पराश्रित जीवन को धिक्कारा और अर्जुन से युद्ध में भिड़ने की इच्छा से दीर्घकाल तक विचार किया।
30हे महाराज, गङ्गापुत्र के बाह्य हाव-भाव से उनके मन की बात जानकर दुर्योधन ने दुःशासन को आदेश दिया —
31— "हे दुःशासन, भीष्म की रक्षा के लिए बिना विलम्ब किए हमारे रथ खड़े करो। हमारे बाईसों सेनाविभागों को युद्ध के लिए प्रेरित करो।
32जिसकी हम इतने वर्षों से अभिलाषा करते आए हैं, वही अब सिद्ध होने जा रहा है — अर्थात् पाण्डवों का उनकी समस्त सेना सहित संहार और हमारे द्वारा राज्य की प्राप्ति।
33इसलिए मैं अब अपना सर्वोच्च कर्तव्य भीष्म की रक्षा को ही मानता हूँ। हमारे द्वारा रक्षित और सहायता प्राप्त करके वे युद्ध में पृथा के पुत्रों का वध करेंगे।
34उन शुद्धात्मा ने कहा था — 'मैं शिखण्डी का वध नहीं करूँगा; क्योंकि हे राजन्, यह पहले स्त्री था, अतः मुझे युद्ध में इससे बचना चाहिए।
35सारा संसार जानता है कि हे महाबाहु, अपने पिता की प्रसन्नता के लिए मैंने पहले एक समृद्ध राज्य और स्त्री का सङ्ग त्याग दिया था।
36इसलिए, हे पुरुषश्रेष्ठ, मैं युद्ध में स्त्रियों का अथवा उनका, जो पहले स्त्री रह चुके हों, वध नहीं करूँगा। मैं यह सत्य कहता हूँ।
37युद्ध आरम्भ होने से पहले ही मैंने तुमसे कह दिया था और तुमने सुन लिया था कि यह शिखण्डी पहले स्त्री के रूप में जन्मा था और शिखण्डी कहलाती थी।
38स्त्री-शिशु के रूप में जन्मी वह पुरुष बन गई है। अब यदि मुझे उससे लड़ना पड़े, तो भी मैं किसी भी दशा में उस पर अपने बाण नहीं छोड़ूँगा।
39हे तात, मैं युद्ध में उन अन्य समस्त क्षत्रियों का वध करूँगा, जो पाण्डवों की विजय चाहते हुए रणभूमि के अग्रभाग में मुझसे भिड़ेंगे।'
40वेदों में निष्णात उन भरतश्रेष्ठ गङ्गापुत्र ने मुझसे इस प्रकार कहा था। इसलिए मैं अपना सर्वोच्च कर्तव्य यही मानता हूँ कि हम अपनी समस्त सामर्थ्य से गङ्गापुत्र की रक्षा करें।
41यदि असुरक्षित छोड़ दिया जाए, तो विशाल वन में भेड़िया तक सिंह का वध कर सकता है। हमें गङ्गापुत्र को शिखण्डी द्वारा इस प्रकार नहीं मरने देना चाहिए, जैसे भेड़िये द्वारा सिंह मारा जाए।
42हमारे मामा शकुनि, शल्य, कृप, द्रोण और विविंशति को अपनी समस्त शक्ति लगाकर गङ्गापुत्र की रक्षा करनी चाहिए। यदि उनकी विधिवत् रक्षा हुई, तो विजय निःसन्देह हमारी ही होगी।"
43दुर्योधन के ये वचन सुनकर उन समस्त योद्धाओं ने रथसेना के साथ गङ्गापुत्र को चारों ओर से घेर लिया।
44तब आपके पुत्र गङ्गापुत्र को घेरे हुए पृथ्वी और आकाश को कँपाते तथा पाण्डवों को विचलित करते हुए युद्ध के लिए बढ़े।
45कवच धारण किए और उन रथों तथा अनेक हाथियों के सहयोग से युक्त कुरुओं के महारथियों ने भीष्म को घेरकर व्यूह की रचना की।
46उन महारथी भीष्म की रक्षा करते हुए वे इस प्रकार खड़े रहे, जैसे देवताओं और असुरों के युद्ध में देवता वज्रधारी (इन्द्र) की रक्षा करते हुए खड़े होते हैं।
47तत्पश्चात् राजा दुर्योधन ने अपने भाइयों को सम्बोधित करके पुनः कहा — "युधामन्यु अर्जुन के रथ के बाएँ चक्र की रक्षा करता है और उत्तमौजा दाहिने चक्र की। इस प्रकार रक्षित होकर अर्जुन शिखण्डी की रक्षा करता है। हे दुःशासन, ऐसी व्यवस्था करो कि अर्जुन द्वारा इस प्रकार रक्षित शिखण्डी हमारे द्वारा असुरक्षित छोड़े गए भीष्म का वध न कर सके।" अपने भाई के ये वचन सुनकर आपके पुत्र दुःशासन ने —
48— भीष्म को अग्रभाग में रखकर सेना से घिरे हुए युद्ध के लिए प्रस्थान किया। भीष्म को रथसेना से पूर्णतः घिरा देखकर —
49— रथिश्रेष्ठ अर्जुन ने धृष्टद्युम्न से कहा — "हे पाञ्चालराजकुमार, उन पुरुषश्रेष्ठ शिखण्डी को भीष्म के ठीक सामने खड़ा किया जाए। हे राजकुमार, मैं स्वयं उनका रक्षक बनूँगा।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब तपाईंका पुत्रका छुरासमान वचनले गहिरो बिँधिएका र शोकले अभिभूत महात्मा भीष्मले तपाईंका पुत्रलाई एउटा पनि अप्रिय वचन भनेनन्।
2ती "वचनरूपी छुरा"ले यसरी क्षतविक्षत भई, सर्पझैँ लामो सास फेर्दै, केही क्षण विचार गरेर र क्रोध तथा शोकले भरिएर —
3— हे भरतवंशी, क्रोधले आफ्ना दुवै आँखा यसरी उठाएर मानौँ देवता, गन्धर्व र असुरसहित सम्पूर्ण जगत् भस्म पार्न चाहन्छन्, लोकव्यवहारका ज्ञातामध्ये श्रेष्ठ ती (भीष्म)ले —
4— शान्तभावले तपाईंका पुत्रलाई यी वचन भने — "हे दुर्योधन, तिमी मलाई आफ्ना यी हृदयविदारक वचनले किन बिँधिरहेका छौ —
5— मलाई, जो सधैँ आफ्नो सम्पूर्ण सामर्थ्यले तिम्रो हितको कार्य गर्नमा लागिरहन्छु, जो तिम्रो भलो गर्न युद्धमा आफ्नो प्राणसम्म अर्पण गर्न तयार छु?
6के यो (उनको अजेयताको) पर्याप्त प्रमाण होइन कि पाण्डुका वीर पुत्र (अर्जुन)ले युद्धमा आफ्ना प्रतिपक्षीलाई परास्त गरेर अग्निलाई खाण्डव वनको भक्षण गर्न दिई तृप्त पारेका थिए?
7हे महाबाहु वीर, जब ती पाण्डुपुत्रले गन्धर्वहरूद्वारा बन्दी बनाइएका तिमीलाई बलपूर्वक छुटाएका थिए, त्यो पनि (उनको पराक्रमको) पर्याप्त प्रमाण हो।
8त्यस अवसरमा, जब तिम्रा महावीर सहोदर भाइहरू तथा, हे स्वामी, सूतवंशका राधापुत्र पनि तिमीलाई छोडेर भागेका थिए, तब अर्जुनले गरेको उद्धार निश्चय नै उनको पराक्रमको पर्याप्त प्रमाण हो।
9विराटको राज्यमा उनले एक्लै हाम्रो जम्मा भएको सेनाको सामना गरे — यो पर्याप्त प्रमाण हो।
10युद्धमा क्रुद्ध द्रोणलाई र मलाई परास्त गरेर उनी हाम्रा वस्त्रसम्म हरण गर्न सफल भए — यो पर्याप्त प्रमाण हो।
11विराटका गाईको हरणको अवसरमा उनले महाधनुर्धर द्रोणपुत्र तथा शरद्वान्का पुत्रलाई पनि जिते — यो निश्चय नै पर्याप्त प्रमाण हो।
12सधैँ आफ्नो पौरुषको बखान गर्ने कर्णलाई जितेर उनले उत्तरालाई वस्त्र दिए — यो पर्याप्त प्रमाण हो।
13पृथापुत्रले युद्धमा ती निवातकवच भाइहरूलाई परास्त गरे, जसलाई स्वयं इन्द्रका लागि पनि जित्न कठिन थियो — यो उनको शौर्यको पर्याप्त प्रमाण हो।
14कुन मानिसले ती महाबली पाण्डुपुत्रलाई जित्न सक्छ, जसको रक्षा लोकहरूका रक्षक, शङ्ख, चक्र र दिव्य गदा धारण गर्ने स्वयंले गरिरहेका छन्?
15वसुदेवका पुत्र अनन्त पराक्रम भएका छन् र यस सृष्टिका संहारक हुन्। उनी सबैका स्वामी, देवका देव, परमात्मा र सनातन हुन्।
16हे राजन्, नारद तथा अन्य यशस्वी ऋषिहरूले उनको विविध प्रकारले वर्णन गरेका छन्। तर हे सुयोधन, आफ्नो मूढताका कारण तिमीले यो चिन्न सकिरहेका छैनौ कि तिमीले के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन।
17मृत्युको छेउमा उभिएको मानिसले सबथोक सुनको बनेको देख्दछ; त्यसै गरी, हे गान्धारीपुत्र, तिमीलाई पनि सबथोक पहेँलो आभाले रङ्गिएको देखिन्छ।
18तिमीले आफैले एकातिर आफ्नो र अर्कोतिर पाण्डव तथा सृञ्जयहरूबीच अमिट वैरको बीउ छरेका छौ। अब हामी तिमीलाई युद्धमा तिनीहरूसँग लडेको हेरौँ। आफ्नो पौरुष देखाऊ।
19तर हे पुरुषश्रेष्ठ, म केवल शिखण्डीलाई छोडेर जम्मा भएका सम्पूर्ण पाञ्चाल र सोमकहरूको वध गर्नेछु।
20या त युद्धमा तिनीहरूद्वारा मारिएर म यमलोक जानेछु, या तिनको वध गरेर तिमीलाई प्रसन्नता दिनेछु।
21द्रुपदको भवनमा शिखण्डी पहिले स्त्रीका रूपमा जन्मेको थियो; अनि एउटा वरदानको प्रभावले ऊ पुरुष बन्यो। यो त्यही पुरानो शिखण्डी हो।
22हे भरतवंशी, चाहे मेरा प्राण नै किन नजाऊन्, म उसको वध गर्नेछैनँ। यो त्यही शिखण्डी हो जसलाई विधाताले स्त्री बनाएका थिए।
23हे गान्धारीपुत्र, यो रात शान्तिपूर्ण निद्रामा बिताऊ; भोलि म यस्तो भयङ्कर युद्ध लड्नेछु, जसको चर्चा मानिसहरूले तबसम्म गर्नेछन् जबसम्म यो पृथ्वी रहनेछ।"
24हे नरेश्वर, यसरी भनिएपछि तपाईंका पुत्र बाहिर निस्के र ती पूजनीय वृद्धलाई शिर निहुराएर प्रणाम गरेर उनी आफ्नो शिविरतिर फर्के।
25त्यसपछि राजा आफ्नो शिविरमा पुगेर र आफ्ना यशस्वी अधिकारीहरूलाई विश्रामका लागि बिदा गरेर ती शत्रुहन्ता आफ्नो डेरामा प्रवेश गरे।
26त्यहाँ आफ्नो डेरामा ती नरेश्वरले रात बिताए। जब रात बित्यो, तब राजा बिहान उठेर —
27— आफ्ना राजकीय योद्धाहरूलाई आदेश दिए — "सेनालाई युद्धको क्रममा सजाऊ। आज युद्धमा क्रोधले भरिएर भीष्मले सोमकहरूको वध गर्नेछन्।"
28हे राजन्, रातमा दुर्योधनका ती विस्तृत विलाप सुनेर र तिनलाई आफ्नै लागि आदेश ठानेर —
29— शान्तनुपुत्र अत्यन्त खिन्न भए; उनले पराश्रित जीवनलाई धिक्कारे र अर्जुनसँग युद्धमा भिड्ने इच्छाले दीर्घकालसम्म विचार गरे।
30हे महाराज, गङ्गापुत्रका बाह्य हावभावबाट उनको मनको कुरा थाहा पाएर दुर्योधनले दुःशासनलाई आदेश दिए —
31— "हे दुःशासन, भीष्मको रक्षाका लागि विलम्ब नगरी हाम्रा रथ खडा गर। हाम्रा बाइसै सेनाविभागलाई युद्धका लागि प्रेरित गर।
32जसको हामीले यति वर्षदेखि अभिलाषा गर्दै आएका छौँ, त्यही अब सिद्ध हुन गइरहेको छ — अर्थात् पाण्डवहरूको तिनका सम्पूर्ण सेनासहित संहार र हामीद्वारा राज्यको प्राप्ति।
33त्यसैले म अब आफ्नो सर्वोच्च कर्तव्य भीष्मको रक्षालाई नै मान्दछु। हामीद्वारा रक्षित र सहायता प्राप्त गरेर उनले युद्धमा पृथाका पुत्रहरूको वध गर्नेछन्।
34ती शुद्धात्माले भनेका थिए — 'म शिखण्डीको वध गर्नेछैनँ; किनभने हे राजन्, यो पहिले स्त्री थियो, त्यसैले मैले युद्धमा यसबाट बच्नुपर्छ।
35सारा संसारले जान्दछ कि हे महाबाहु, आफ्ना पिताको प्रसन्नताका लागि मैले पहिले एउटा समृद्ध राज्य र स्त्रीको सङ्ग त्यागेको थिएँ।
36त्यसैले, हे पुरुषश्रेष्ठ, म युद्धमा स्त्रीहरूको अथवा तिनको, जो पहिले स्त्री रहिसकेका छन्, वध गर्नेछैनँ। म यो साँचो भन्दछु।
37युद्ध सुरु हुनुभन्दा अगावै मैले तिमीलाई भनिसकेको थिएँ र तिमीले सुनिसकेका थियौ कि यो शिखण्डी पहिले स्त्रीका रूपमा जन्मेको थियो र शिखण्डी भनिन्थ्यो।
38स्त्री-शिशुका रूपमा जन्मेकी ऊ पुरुष बनेको छ। अब यदि मैले ऊसँग लड्नुपरे पनि, म कुनै पनि अवस्थामा उसमाथि आफ्ना बाण छोड्नेछैनँ।
39हे तात, म युद्धमा ती अन्य सम्पूर्ण क्षत्रियको वध गर्नेछु, जो पाण्डवहरूको विजय चाहँदै रणभूमिको अग्रभागमा मसँग भिड्नेछन्।'
40वेदमा निष्णात ती भरतश्रेष्ठ गङ्गापुत्रले मलाई यसरी भनेका थिए। त्यसैले म आफ्नो सर्वोच्च कर्तव्य यही मान्दछु कि हामीले आफ्नो सम्पूर्ण सामर्थ्यले गङ्गापुत्रको रक्षा गरौँ।
41यदि असुरक्षित छोडियो भने, विशाल वनमा ब्वाँसोले पनि सिंहको वध गर्न सक्छ। हामीले गङ्गापुत्रलाई शिखण्डीद्वारा यसरी मर्न दिनुहुँदैन, जसरी ब्वाँसोद्वारा सिंह मारिन्छ।
42हाम्रा मामा शकुनि, शल्य, कृप, द्रोण र विविंशतिले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर गङ्गापुत्रको रक्षा गर्नुपर्छ। यदि उनको विधिवत् रक्षा भयो भने, विजय निःसन्देह हाम्रै हुनेछ।"
43दुर्योधनका यी वचन सुनेर ती सम्पूर्ण योद्धाले रथसेनासहित गङ्गापुत्रलाई चारैतिरबाट घेरे।
44तब तपाईंका पुत्रहरू गङ्गापुत्रलाई घेरेर पृथ्वी र आकाश कँपाउँदै तथा पाण्डवहरूलाई विचलित पार्दै युद्धका लागि बढे।
45कवच धारण गरेका र ती रथ तथा अनेक हात्तीको सहयोगले युक्त कुरुहरूका महारथीहरूले भीष्मलाई घेरेर व्यूह रचे।
46ती महारथी भीष्मको रक्षा गर्दै तिनीहरू यसरी उभिए, जसरी देवता र असुरहरूको युद्धमा देवताहरूले वज्रधारी (इन्द्र)को रक्षा गर्दै उभिन्छन्।
47त्यसपछि राजा दुर्योधनले आफ्ना भाइहरूलाई सम्बोधन गर्दै पुनः भने — "युधामन्युले अर्जुनको रथको देब्रे चक्रको रक्षा गर्दछ र उत्तमौजाले दाहिने चक्रको। यसरी रक्षित भई अर्जुनले शिखण्डीको रक्षा गर्दछन्। हे दुःशासन, यस्तो व्यवस्था गर कि अर्जुनद्वारा यसरी रक्षित शिखण्डीले हामीद्वारा असुरक्षित छोडिएका भीष्मको वध गर्न नसकोस्।" आफ्ना दाजुका यी वचन सुनेर तपाईंका पुत्र दुःशासनले —
48— भीष्मलाई अग्रभागमा राखेर सेनाले घेरिएर युद्धका लागि प्रस्थान गरे। भीष्मलाई रथसेनाले पूर्णतः घेरिएको देखेर —
49— रथिश्रेष्ठ अर्जुनले धृष्टद्युम्नलाई भने — "हे पाञ्चालराजकुमार, ती पुरुषश्रेष्ठ शिखण्डीलाई भीष्मको ठीक सामु उभ्याइयोस्। हे राजकुमार, म आफै उनको रक्षक बन्नेछु।"