कीचक-वध पर्व — भीम और द्रौपदी का संवाद
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 21
संस्कृत
1भीमसेन उवाच धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फाल्गुनस्य च। यत् ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ॥
2सभायां तु विराटस्य करोमि कदनं महत्। तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत् प्रतीक्षते॥
3अथवा कीचकस्याहं पोथयामि पदा शिरः। ऐश्वर्यमदमत्तस्य क्रीडन्निव महाद्विपः॥
4अपश्यं त्वां यदा कृष्णे कीचकेन पदा हताम्। तदैवाहं चिकीर्षामि मत्स्यानां कदनं महत्॥
5तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्। तदहं तस्य विज्ञाय स्थित एवास्मि भामिनि॥
6यच्च राष्ट्रात् प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः। सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च॥ दुःशासनस्य पापस्य यन्मया नाहृतं शिरः। तन्मे दहति गात्राणि हृदि शल्यमिवार्पितम्। मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते॥
7इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः। शृणुयाद्वापि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितम्॥
8धनंजयो वा सुश्रोणि यमौ वा तनुमध्यमे। लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम्॥
9पुरा सुकन्या भार्या च भार्गवं च्यवनं वने। वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी॥
10नारायणी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरद् वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम्॥
11दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरत् सीता महारण्यनिवासिनम्॥
12रक्षसा निग्रहं प्राप्य रामस्य महिषी प्रिया। क्लिश्यमानापि सुश्रोणि राममेवान्वपद्यत॥
13लोपामुद्रा तथा भीरु वयोरूपसमन्विता। अगस्तिमन्वयाद्धित्वा कामान् सर्वानमानुषान्॥
14धुमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनिन्दिता। सावित्र्यनुचचारैका यमलोकं मनस्विनी॥
15यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः। तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः॥
16मादीर्घ क्षम कालं त्वं मासधर्मं च सम्मितम्। पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि॥
17द्रौपद्युवाच आर्तयैतन्मया भीम कृतं बाष्पप्रमोचनम्। अपारयन्त्या दुःखानि न राजानमुपालभे॥
18किमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल। प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव॥
19ममेह भीम कैकेयी रूपाभिभवशङ्कया। नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति॥
20तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः। कीचकोऽयं सुदुष्टात्मा सदा प्रार्थयते हि माम्॥
21तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च। अब्रुवं कामसम्मूढमात्मानं रक्ष कीचक॥ गन्धर्वाणमहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया। ते त्वां निहन्युः कुपिताः शूराः साहसकारिणः॥
22एवमुक्तः सुदुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह। नाहं बिभेमि सैरन्ध्र गन्धर्वाणां शुचिस्मिते॥
23शतं शतसहस्राणि गन्धर्वाणामहं रणे। समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम्॥
24इत्युक्ते चाब्रुवं मत्तं कामातुरमहं पुनः। न त्वं प्रतिबलश्चैषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम्॥
25धर्मे स्थितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता। नेच्छामि कंचिद् वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक॥
26एवमुक्तः स दुष्टात्मा प्राहसत् स्वनवत् तदा। अथ मां तत्र कैकेयी प्रेषयत् प्रणयेन तु॥ तेनैव देशिता पूर्वं भ्रातृप्रियचीकीर्पया। सुरामानय कल्याणि कीचकस्य निवेशनात्॥
27सूतपुत्रस्तु मां दृष्ट्वा महत् सान्त्वमवर्तयत्। सान्त्वे प्रतिहते क्रुद्धः परामर्शमनाभवत्।॥
28विदित्वा तस्य संकल्पं कीचकस्य दुरात्मनः। तथाहं राजशरणं जवेनैव प्रधाविता॥
29संदर्शने तु मां राज्ञः सूतपुत्रः परामृशत्। पातयित्वा तु दुष्टात्मा पदाहं तेन ताडिता॥
30प्रेक्षते स्म विराटस्तु कङ्कस्तु बहवो जनाः। रथिनः पीठमर्दाश्च हस्त्यारोहाच नैगमाः॥ उपालब्धो मया राजा कङ्कश्चापि पुनः पुनः। ततो न वारितो राज्ञा न तस्याविनयः कृतः॥
31योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम सारथिः। त्यक्तधर्मा नृशंसश्च नरस्त्रीसम्मतः प्रियः॥
32शूरोऽभिमानी पापात्मा सर्वार्थेषु च मुग्धवान्। दारामर्शी महाभाग लभतेऽर्थान् बहूनपि॥
33आहरेदपि वित्तानि परेषां क्रोशतामपि। न तिष्ठति स्म सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति॥
34पापात्मा पापभावश्च कामबाणवशानुगः। अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः॥ दर्शने दर्शने हन्याद् यदि जह्यां च जीवितम्। तद् धर्मे यतमानानां महान् धर्मो नशिष्यति॥
35समयं रक्षमाणानां भार्या वो न भविष्यति। भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता॥
36प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः। आत्मा हि जायते तस्यां तेन जायां विदुर्बुधाः॥
37भर्ता तु भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे। वदतां वर्णधर्माश्च ब्राह्मणानामिति श्रुतः॥
38क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यः शत्रुनिबर्हणात्। पश्यतो धर्मराजस्य कीचको मां पदावधीत्॥
39तव चैव समक्षे वै भीमसेन महाबल। त्वया ह्यहं परित्राता तस्माद् घोराज्जटासुरात्॥ जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्धातृभिः सह। जहीममपि पापिष्ठं योऽयं मामवमन्यते॥
40कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत। तमेवं कामसम्मत्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि॥
41यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत। तं चेज्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति॥ विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशं गमम्। श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः॥
42वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्रारुदत् कृष्णा भीमस्योर:समाश्रिता। भीमश्च तां परिष्वज्य महत् सान्त्वं प्रयुज्य च॥
43आश्वासयित्वा बहुशो भृशमा सुमध्यमाम्। हेतुतत्त्वार्थसंयुक्तैर्वचोभिर्दुपदात्मजाम्॥ प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाश्रुसमाकुलम्। कीचकं मनसागच्छत् सृक्किणी परिसंलिहन्। उवाच चैनां दुःखार्ती भीमः क्रोधसमन्वितः॥
अंग्रेज़ी
1Bhima said Fie to the strength of my arms and fie to the Gandiva of Phalguni, since these your hands red before have now become marked with scars.
2I would have caused a great havoc in the court of Virata but the son of Kunti looked at me (by way of forbidding); that was the reason of my forbearance.
3Or like a mighty elephant I would have easily crushed with a single kick the head of Kichaka intoxicated with the pride of wealth.
4O Krishna, when I saw you kicked by Kichaka, I intended the very moment to bring about a great devastation of the whole of the Matsya's.
5But the lord of justice forbade me by a glance, O beautiful one; knowing his intention I desisted from the purpose and kept quiet.
6That we have been expelled from our kingdom, that I have not yet killed the Kurus, and that I have not yet taken the heads of Suyodhana, Karna, Shakuni the son of Subala the sinful Duryodhana, have been scorching every limb of mine and causing pain to my heart as if a peg is thrust into it.
7O you beautiful, do not give up virtue; O noble minded lady, renounce your wrath. O auspicious one, if king Yudhishthira hears from you such rebukes, he is sure to give up his life.
8O slender-waisted lady of beautiful hips, if Dhananjaya or the twins hear you speak thus, they will surely put an end to their lives; and they having given up life I shall not be able to keep up my own.
9In days of yore, the body of sage Chyavana had turned into a termite like feature due to incessant and long term penance. It seemed that the camp of his life will shortly cease illumine, yet his wife Sukanya did not show any way negligence towards him and kept on serving
10In olden days, perhaps you may have heard that Indrasena, who resembled Narayani in beauty, followed her old husband or a thousand years of age.
11You may have heard that Janaka's daughter Sita, the princess of Videha, went in the wake of her lord while he was dwelling in a great dreary forest.
12That lady of beautiful hips, the beloved queen of Rama, although she received a great calamity at the hands of the Rakshasas and was afflicted with woe, was at length reunited with Rama.
13O excellent one, Lopamudra also, endued with youth and beauty, followed her lord Agastya, renouncing all objects of enjoyments hardly to be attained by men.
14The noble-minded lady of spotless beauty, Savitri, followed the heroic Satyavana, the son of Dyumatsena, alone into the reign of death.
15As these beautiful and chaste ladies are described by me, so also, by you, O auspicious one, appear endued with every virtue.
16Wait a short whole more that is measured by a half month, when the thirteenth year is full and you shall become the empress.
17Draupadi said O Bhima, I am unable to endure my griefs; it is out of sheer grief, I have shed these tears, I do not rebuke the king (Yudhishthira).
18O Bhimsena, what is the use of dwelling on what is passed. Be ready for the present.
19O Bhima, Kaikeyi, fearing that the king might take a fancy for me for my beauty, tries how to send me away from this place.
20Understanding her intention, that wickedsouled Kichaka of sinful conduct, always solicits me himself.
21O Bhima, getting enraged with him and then again suppressing my anger I said to Kichaka, rendered senseless by lust in the following words)-0Kichaka save yourself; I am the dear queen and wife of five Gandharvas; those heroes if enraged will kill you who are going to act so rashly.”
22Thus addressed, the wicked-souled Kichaka answered, saying “O Sairandhri of beautiful smile, I am never afraid of the Gandharvas.
23I will do away with a hundred thousand Gandharvas in battle, O timid one, give me your consent."
24Thus replied to, I addressed again that lust stricken Suta saying, "you are no rival to those illustrious Gandharvas.
25Born of a noble family and endued with good disposition, do I even regard virtue as my stay and never wish for the death of any one. O Kichaka, therefore you live still.
26Thus addressed, that wicked-souled Kichaka burst out into a loud laughter. Then Kaikeyi, out of affection for her brother, and previously urged by him and having a mind to do good to him, sent me to Kichaka saying, “O auspicious one, bring wine from Kichaka's house."
27Beholding me, the Suta's son began to court me in sweet words; when his court failed, he became enraged and attempted to use violence on me.
28Having understood the intention of that wicked-souled Kichaka, I ran with speed to the royal protection.
29In the presence of the king, I was thrown down on the ground and kicked by the Suta's son of wicked soul.
30This scene was witnessed by Virata, Kanka and many others, namely the charioteers, royal favorites, elephant riders, and merchants. Then he was neither prevented nor any punishment was inflicted on him by the king.
31This very Kichaka is the principal ruler of the king Virata. He is devoid of virtue, cruel, favoured by the king and liked by women at large.
32That wicked-souled Kichaka is war-like, proud, outrager of female modesty and engrossed in all objects of pleasure; O blessed one, he acquires plenty of money (from the king).
33He extorts money from others, even if they cry in woe; he never stays in paths of rectitude nor does he even feel inclined to virtue.
34He is wicked-souled, of sinful disposition, impudent, villaneous and afflicted by Cupid's shaft. Although I have repeatedly rejected him, he will, I am sure, outrage me, whenever he happens to see me, and then I shall surely give up my life; although you are striving to acquire that virtue but on my death, surely you will lose that great one.
35You, who are trying to keep your pledge, will lose your wife; wife being protected, one's offspring will be protected.
36Offspring being protected, soul is saved. In a wife one's own self is begotten and it is therefore the wife is called Jaya by the wise.
37The wife should also protect the husband, thinking "How then can he take his birth in my womb?" I have heard it from Brahmanas, who are expert in expounding the duties of all orders.
38There is no other duty of Kshatriyas but the repressing of their foes. Taking no notice of the presence of Dharmaraja, as well as of yours, O mighty Bhimasena, Kichaka kicked me.
39It was you that rescued me from that terrible Jatasura, it was you only, who also with the help of your brothers, defeated Jayadratha. I entreat you to kill this wretch who has insulted me.
40O Bharata, Kichaka, out of confidence that he is a favourite of the king, causes woe to me. I solicit you to crush this beloved one maddened with lust, even as an earthen pot dashed against a stone.
41If, O Bharata, the men make him rise up again in the morning living, who is the root of all these griefs of mine, I shall mix poison with some drink and swallow it up, but never shall I yield myself to the power of Kichaka. O Bhimasena, certainly death is preferable to me in the very sight of you.
42Vaishampayana said Having said this, Krishna, lying on the breast of Bhima, began to weep. Having clasped her, Bhima also afforded her a great consolation.
43Having consoled that greatly afflicted lady of slender waist in various ways, and having wiped with his hands her face flooded with tears, Bhima filled with ire, began to think of Kichaka in his mind, licking repeatedly the corners of his mouth with his tongue; and he addressed the daughter of Drupada afflicted with woe with words replete with reason.
हिन्दी
1भीम ने कहा — धिक्कार है मेरी भुजाओं के बल को और धिक्कार है फाल्गुन के गाण्डीव को, क्योंकि तुम्हारे ये हाथ, जो पहले लाल थे, अब घट्ठों से भर गए हैं।
2मैं विराट की सभा में महान् संहार कर देता, किन्तु कुन्तीपुत्र ने मेरी ओर (रोकते हुए) देखा; यही मेरे संयम का कारण था।
3अथवा महागज की भाँति मैं एक ही लात से धन के अभिमान में मत्त कीचक का सिर सहज ही कुचल देता।
4हे कृष्णा, जब मैंने तुम्हें कीचक द्वारा लात मारी जाती देखा, तब उसी क्षण मैंने समस्त मत्स्यों का महान् विनाश करने का विचार किया।
5किन्तु हे सुन्दरी, धर्मराज ने एक दृष्टि से मुझे रोक दिया; उनका अभिप्राय जानकर मैं अपने प्रयोजन से विरत हुआ और मौन रहा।
6कि हम अपने राज्य से निकाल दिए गए, कि मैंने अब तक कौरवों का वध नहीं किया, और कि मैंने अब तक सुयोधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि तथा पापी दुर्योधन के सिर नहीं उतारे — ये बातें मेरे अंग-अंग को जला रही हैं और मेरे हृदय में इस प्रकार पीड़ा दे रही हैं, मानो उसमें कील ठोंक दी गई हो।
7हे सुन्दरी, धर्म का त्याग मत करो; हे उदारमना देवी, अपना क्रोध छोड़ो। हे कल्याणी, यदि राजा युधिष्ठिर तुमसे ऐसी भर्त्सना सुन लें, तो वे निश्चय ही अपने प्राण त्याग देंगे।
8हे कृशोदरी, हे सुन्दर नितम्बों वाली, यदि धनंजय अथवा दोनों जुड़वाँ तुम्हें ऐसा कहते सुन लें, तो वे निश्चय ही अपने प्राणों का अन्त कर देंगे; और उनके प्राण त्याग देने पर मैं भी अपने प्राण नहीं रख सकूँगा।
9पूर्वकाल में निरन्तर तथा दीर्घकालीन तपस्या के कारण ऋषि च्यवन का शरीर वल्मीक के समान हो गया था। ऐसा लगता था कि उनके जीवन का दीपक शीघ्र ही बुझ जाएगा, फिर भी उनकी पत्नी सुकन्या ने उनके प्रति तनिक भी उपेक्षा नहीं दिखाई और उनकी सेवा करती रहीं।
10प्राचीन काल में, सम्भवतः तुमने सुना होगा, नारायणी के समान सुन्दरी इन्द्रसेना ने एक सहस्र वर्ष की आयु वाले अपने वृद्ध पति का अनुगमन किया था।
11तुमने सुना होगा कि जनक की पुत्री विदेहराजकुमारी सीता अपने स्वामी के पीछे-पीछे उस समय गईं, जब वे विशाल तथा भयावह वन में निवास कर रहे थे।
12वे सुन्दर नितम्बों वाली, राम की प्रिय महारानी, यद्यपि राक्षसों के हाथों महान् विपत्ति में पड़ीं और दुःख से पीड़ित हुईं, तथापि अन्ततः राम से पुनः मिल गईं।
13हे उत्तमे, लोपामुद्रा ने भी यौवन तथा सौन्दर्य से सम्पन्न होकर मनुष्यों के लिए दुर्लभ समस्त भोगों का त्याग करके अपने स्वामी अगस्त्य का अनुगमन किया।
14निष्कलंक सौन्दर्य वाली उदारमना देवी सावित्री ने द्युमत्सेन के पुत्र वीर सत्यवान् का अकेले ही यमलोक तक अनुगमन किया।
15जैसी ये सुन्दरी तथा पतिव्रता देवियाँ मैंने तुम्हें बताईं, वैसी ही, हे कल्याणी, तुम भी समस्त गुणों से सम्पन्न प्रतीत होती हो।
16थोड़ी देर और प्रतीक्षा करो — केवल आधे मास की — जब तेरहवाँ वर्ष पूरा हो जाएगा और तुम महारानी बन जाओगी।
17द्रौपदी ने कहा — हे भीम, मैं अपने दुःख सह नहीं पाती; नितान्त शोक से ही मैंने ये अश्रु बहाए हैं, मैं राजा (युधिष्ठिर) की भर्त्सना नहीं करती।
18हे भीमसेन, जो बीत गया, उस पर सोचने से क्या लाभ? वर्तमान के लिए तैयार हो जाइए।
19हे भीम, कैकेयी इस भय से कि कहीं राजा मेरे सौन्दर्य पर मोहित न हो जाएँ, यह उपाय सोचती रहती हैं कि मुझे यहाँ से कैसे भेज दें।
20उनका अभिप्राय समझकर वह पापाचारी दुष्टात्मा कीचक स्वयं सदा मुझसे याचना करता रहता है।
21हे भीम, उस पर क्रुद्ध होकर और फिर अपना क्रोध दबाकर मैंने काम से संज्ञाशून्य हुए कीचक से ये वचन कहे — "हे कीचक, अपने को बचा लो; मैं पाँच गन्धर्वों की प्रिय रानी तथा पत्नी हूँ; वे वीर यदि क्रुद्ध हो गए, तो तुम्हारा वध कर देंगे, जो इतनी दुस्साहसपूर्ण चेष्टा करने जा रहे हो।"
22इस प्रकार कहे जाने पर उस दुष्टात्मा कीचक ने उत्तर दिया — "हे मधुर मुस्कान वाली सैरन्ध्री, मैं गन्धर्वों से कभी नहीं डरता।
23मैं युद्ध में एक लाख गन्धर्वों का अन्त कर दूँगा; हे भीरु, तुम मुझे अपनी सम्मति दे दो।"
24इस प्रकार उत्तर पाकर मैंने उस कामपीड़ित सूत से पुनः कहा — "तुम उन यशस्वी गन्धर्वों के समकक्ष नहीं हो।
25कुलीन परिवार में जन्मी तथा उत्तम स्वभाव से सम्पन्न मैं धर्म को ही अपना आश्रय मानती हूँ और कभी किसी की मृत्यु नहीं चाहती। हे कीचक, इसीलिए तुम अब तक जीवित हो।"
26इस प्रकार कहे जाने पर उस दुष्टात्मा कीचक ने उच्च स्वर में अट्टहास किया। तब कैकेयी ने, अपने भाई के प्रति स्नेह से तथा पहले ही उसके द्वारा प्रेरित होकर और उसका हित करने के विचार से, मुझे कीचक के पास यह कहकर भेजा — "हे कल्याणी, कीचक के घर से मदिरा ले आओ।"
27मुझे देखकर वह सूतपुत्र मीठे वचनों से मुझे फुसलाने लगा; जब उसका फुसलाना विफल हुआ, तब वह क्रुद्ध हो उठा और मुझ पर बल प्रयोग करने का प्रयत्न किया।
28उस दुष्टात्मा कीचक का अभिप्राय समझकर मैं वेग से राजा की शरण में दौड़ी।
29राजा की उपस्थिति में ही उस दुष्टात्मा सूतपुत्र ने मुझे भूमि पर गिराया और लात मारी।
30यह दृश्य विराट, कंक तथा अन्य अनेक लोगों ने देखा — अर्थात् सारथियों, राजा के कृपापात्रों, गजारोहियों तथा वणिकों ने। तब न तो उसे रोका गया और न ही राजा ने उसे कोई दण्ड दिया।
31यही कीचक राजा विराट का प्रमुख शासक है। वह धर्म से रहित, क्रूर, राजा का कृपापात्र तथा स्त्रियों में सामान्यतः प्रिय है।
32वह दुष्टात्मा कीचक युद्धप्रिय, अभिमानी, स्त्रियों की मर्यादा भंग करने वाला तथा समस्त भोगों में लिप्त है; हे भाग्यवान्, वह (राजा से) प्रचुर धन प्राप्त करता है।
33वह दूसरों से धन ऐंठ लेता है, चाहे वे दुःख में रोते ही क्यों न रहें; वह कभी सन्मार्ग पर नहीं चलता, न ही उसका मन कभी धर्म की ओर झुकता है।
34वह दुष्टात्मा, पापी स्वभाव वाला, निर्लज्ज, नीच तथा कामदेव के बाण से पीड़ित है। यद्यपि मैंने बार-बार उसे अस्वीकार किया है, तथापि मुझे विश्वास है कि जब भी वह मुझे देखेगा, मेरा अपमान करेगा, और तब मैं निश्चय ही अपने प्राण त्याग दूँगी; यद्यपि आप उस धर्म को अर्जित करने का प्रयत्न कर रहे हैं, किन्तु मेरी मृत्यु पर निश्चय ही आप उस महान् धर्म को खो देंगे।
35आप, जो अपनी प्रतिज्ञा निभाने का प्रयत्न कर रहे हैं, अपनी पत्नी खो देंगे; पत्नी की रक्षा होने पर ही सन्तान की रक्षा होती है।
36सन्तान की रक्षा होने पर आत्मा की रक्षा होती है। पत्नी में मनुष्य स्वयं ही जन्म लेता है और इसीलिए विद्वान् पत्नी को "जाया" कहते हैं।
37पत्नी को भी अपने पति की रक्षा करनी चाहिए, यह सोचकर कि "तब वे मेरे गर्भ में कैसे जन्म ले सकेंगे?" मैंने यह उन ब्राह्मणों से सुना है, जो समस्त वर्णाश्रमों के धर्मों की व्याख्या में निपुण हैं।
38क्षत्रियों का अपने शत्रुओं के दमन के अतिरिक्त और कोई धर्म नहीं। धर्मराज की तथा आपकी उपस्थिति की तनिक भी परवाह न करते हुए, हे महाबली भीमसेन, कीचक ने मुझे लात मारी।
39आपने ही मुझे उस भयंकर जटासुर से छुड़ाया था, आपने ही अपने भाइयों की सहायता से जयद्रथ को भी परास्त किया था। मैं आपसे प्रार्थना करती हूँ कि इस अधम का वध कीजिए, जिसने मेरा अपमान किया है।
40हे भरत, राजा का कृपापात्र होने के विश्वास से कीचक मुझे दुःख देता है। मैं आपसे याचना करती हूँ कि काम से उन्मत्त उस कृपापात्र को वैसे ही चूर-चूर कर दीजिए, जैसे मिट्टी का घड़ा पत्थर से टकराकर।
41हे भरत, यदि प्रातःकाल लोग उसे जीवित उठा हुआ देखें, जो मेरे इन समस्त दुःखों की जड़ है, तो मैं किसी पेय में विष मिलाकर पी लूँगी, किन्तु कभी कीचक के वश में नहीं जाऊँगी। हे भीमसेन, आपके ही सम्मुख मेरे लिए निश्चय ही मृत्यु श्रेयस्कर है।
42वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर कृष्णा भीम के वक्ष पर पड़कर रोने लगीं। उन्हें अपने आलिंगन में लेकर भीम ने भी उन्हें बड़ी सान्त्वना दी।
43उन अत्यन्त पीड़ित कृशोदरी देवी को नाना प्रकार से आश्वस्त करके तथा अश्रुओं से भीगे उनके मुख को अपने हाथों से पोंछकर, क्रोध से भरे भीम मन ही मन कीचक का स्मरण करने लगे और बार-बार अपनी जिह्वा से मुख के कोने चाटने लगे; और उन्होंने शोक से पीड़ित द्रुपद की पुत्री से युक्तियुक्त वचन कहे।
नेपाली
1भीमले भने — धिक्कार छ मेरा पाखुराको बललाई र धिक्कार छ फाल्गुनको गाण्डीवलाई, किनभने तिम्रा यी हात, जो पहिले राता थिए, अब घाउका डल्लाले भरिएका छन्।
2म विराटको सभामा महान् संहार गरिदिन्थेँ, तर कुन्तीपुत्रले मतिर (रोक्दै) हेरे; यही मेरो संयमको कारण थियो।
3अथवा महागजझैँ म एउटै लातले धनको अभिमानमा मातेको कीचकको टाउको सजिलै कुल्चिदिन्थेँ।
4हे कृष्णा, जब मैले तिमीलाई कीचकद्वारा लात हानिएको देखेँ, तब त्यही क्षण मैले सम्पूर्ण मत्स्यहरूको महान् विनाश गर्ने विचार गरेँ।
5तर हे सुन्दरी, धर्मराजले एक दृष्टिले मलाई रोके; उनको अभिप्राय बुझेर म आफ्नो प्रयोजनबाट विरत भएँ र मौन रहेँ।
6कि हामी आफ्नो राज्यबाट निकालियौँ, कि मैले अहिलेसम्म कौरवहरूको वध गरिनँ, र कि मैले अहिलेसम्म सुयोधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि तथा पापी दुर्योधनका टाउका झारिनँ — यी कुराले मेरा अङ्ग-अङ्ग जलाइरहेका छन् र मेरो हृदयमा यसरी पीडा दिइरहेका छन्, मानौँ त्यसमा किला ठोकिएको होस्।
7हे सुन्दरी, धर्मको त्याग नगर; हे उदारमना देवी, आफ्नो क्रोध छोड। हे कल्याणी, यदि राजा युधिष्ठिरले तिमीबाट यस्तो भर्त्सना सुने भने, उनले निश्चय नै आफ्नो प्राण त्याग्नेछन्।
8हे कृशोदरी, हे सुन्दर नितम्ब भएकी, यदि धनञ्जय अथवा दुवै जुम्ल्याहाले तिमीलाई यस्तो भनेको सुने भने, तिनले निश्चय नै आफ्नो प्राणको अन्त्य गर्नेछन्; र तिनले प्राण त्यागेपछि म पनि आफ्नो प्राण राख्न सक्नेछैनँ।
9पूर्वकालमा निरन्तर तथा दीर्घकालीन तपस्याका कारण ऋषि च्यवनको शरीर वल्मीकजस्तो भएको थियो। यस्तो लाग्थ्यो कि उनको जीवनको दियो चाँडै निभ्नेछ, तैपनि उनकी पत्नी सुकन्याले उनीप्रति अलिकति पनि उपेक्षा देखाइनन् र उनको सेवा गरिरहिन्।
10प्राचीन कालमा, सम्भवतः तिमीले सुनेकी होलौ, नारायणीजस्तै सुन्दरी इन्द्रसेनाले एक सहस्र वर्षको आयु भएका आफ्ना वृद्ध पतिको अनुगमन गरेकी थिइन्।
11तिमीले सुनेकी होलौ कि जनककी छोरी विदेहराजकुमारी सीता आफ्ना स्वामीको पछिपछि त्यस बेला गइन्, जब उनी विशाल तथा भयावह वनमा बसिरहेका थिए।
12ती सुन्दर नितम्ब भएकी, रामकी प्रिय महारानी, यद्यपि राक्षसहरूका हातमा महान् विपत्तिमा परिन् र दुःखले पीडित भइन्, तथापि अन्ततः रामसँग पुनः मिलिन्।
13हे उत्तमे, लोपामुद्राले पनि यौवन तथा सौन्दर्यले सम्पन्न भई मानिसका लागि दुर्लभ सम्पूर्ण भोगको त्याग गरेर आफ्नो स्वामी अगस्त्यको अनुगमन गरिन्।
14निष्कलङ्क सौन्दर्य भएकी उदारमना देवी सावित्रीले द्युमत्सेनका छोरा वीर सत्यवान्को एक्लै यमलोकसम्म अनुगमन गरिन्।
15जस्ता यी सुन्दरी तथा पतिव्रता देवीहरू मैले तिमीलाई बताएँ, त्यस्तै, हे कल्याणी, तिमी पनि सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न प्रतीत हुन्छ्यौ।
16अलि बेर अरू प्रतीक्षा गर — केवल आधा महिनाको — जब तेह्रौँ वर्ष पूरा हुनेछ र तिमी महारानी बन्नेछ्यौ।
17द्रौपदीले भनिन् — हे भीम, म आफ्ना दुःख सहन सक्दिनँ; नितान्त शोकले नै मैले यी आँसु बगाएकी हुँ, म राजा (युधिष्ठिर)को भर्त्सना गर्दिनँ।
18हे भीमसेन, जो बित्यो, त्यसमाथि सोचेर के लाभ? वर्तमानका लागि तयार हुनुहोस्।
19हे भीम, कैकेयी यस भयले कि कतै राजा मेरो सौन्दर्यमा मोहित नहोऊन्, यो उपाय सोचिरहन्छिन् कि मलाई यहाँबाट कसरी पठाइदिने।
20उनको अभिप्राय बुझेर त्यो पापाचारी दुष्टात्मा कीचक आफैँ सधैँ मसँग याचना गरिरहन्छ।
21हे भीम, उसमाथि क्रुद्ध भई र अनि आफ्नो क्रोध दबाएर मैले कामले संज्ञाशून्य भएको कीचकलाई यी वचन भनेँ — "हे कीचक, आफूलाई बचाऊ; म पाँच गन्धर्वहरूकी प्रिय रानी तथा पत्नी हुँ; ती वीरहरू क्रुद्ध भए भने, तिम्रो वध गर्नेछन्, जो यति दुस्साहसपूर्ण चेष्टा गर्न लागेका छौ।"
22यसरी भनिएपछि त्यस दुष्टात्मा कीचकले उत्तर दियो — "हे मधुर मुस्कान भएकी सैरन्ध्री, म गन्धर्वहरूसँग कहिल्यै डराउँदिनँ।
23म युद्धमा एक लाख गन्धर्वको अन्त्य गरिदिनेछु; हे भीरु, तिमी मलाई आफ्नो सम्मति देऊ।"
24यसरी उत्तर पाएर मैले त्यस कामपीडित सूतलाई पुनः भनेँ — "तिमी ती यशस्वी गन्धर्वहरूको समकक्ष होइनौ।
25कुलीन परिवारमा जन्मेकी तथा उत्तम स्वभावले सम्पन्न म धर्मलाई नै आफ्नो आश्रय मान्छु र कहिल्यै कसैको मृत्यु चाहन्नँ। हे कीचक, त्यसैले तिमी अहिलेसम्म जीवित छौ।"
26यसरी भनिएपछि त्यस दुष्टात्मा कीचकले उच्च स्वरमा अट्टहास गर्यो। तब कैकेयीले, आफ्नो दाजुप्रतिको स्नेहले तथा पहिले नै उसद्वारा प्रेरित भई र उसको हित गर्ने विचारले, मलाई कीचककहाँ यसो भनेर पठाइन् — "हे कल्याणी, कीचकको घरबाट मदिरा लिएर आऊ।"
27मलाई देखेर त्यो सूतपुत्रले मीठा वचनले मलाई फकाउन थाल्यो; जब उसको फकाउने प्रयास विफल भयो, तब ऊ क्रुद्ध भयो र ममाथि बल प्रयोग गर्ने प्रयत्न गर्यो।
28त्यस दुष्टात्मा कीचकको अभिप्राय बुझेर म वेगले राजाको शरणमा दौडिएँ।
29राजाकै उपस्थितिमा त्यस दुष्टात्मा सूतपुत्रले मलाई भूमिमा ढाल्यो र लात हान्यो।
30यो दृश्य विराट, कङ्क तथा अरू धेरैले देखे — अर्थात् सारथिहरू, राजाका कृपापात्रहरू, गजारोहीहरू तथा व्यापारीहरूले। तब न त उसलाई रोकियो, न त राजाले उसलाई कुनै दण्ड दिए।
31यही कीचक राजा विराटको प्रमुख शासक हो। ऊ धर्मरहित, क्रूर, राजाको कृपापात्र तथा स्त्रीहरूमा सामान्यतः प्रिय छ।
32त्यो दुष्टात्मा कीचक युद्धप्रिय, अभिमानी, स्त्रीहरूको मर्यादा भङ्ग गर्ने तथा सम्पूर्ण भोगमा लिप्त छ; हे भाग्यवान्, उसले (राजाबाट) प्रचुर धन प्राप्त गर्छ।
33उसले अरूबाट धन खोसिलिन्छ, चाहे तिनीहरू दुःखमा रोइरहून्; ऊ कहिल्यै सन्मार्गमा हिँड्दैन, न त उसको मन कहिल्यै धर्मतिर झुक्छ।
34त्यो दुष्टात्मा, पापी स्वभाव भएको, निर्लज्ज, नीच तथा कामदेवको बाणले पीडित छ। यद्यपि मैले बारम्बार उसलाई अस्वीकार गरेकी छु, तथापि मलाई विश्वास छ कि जहिले पनि उसले मलाई देख्नेछ, मेरो अपमान गर्नेछ, र तब म निश्चय नै आफ्नो प्राण त्याग्नेछु; यद्यपि तपाईं त्यो धर्म आर्जन गर्ने प्रयत्न गर्दै हुनुहुन्छ, तर मेरो मृत्युमा निश्चय नै तपाईंले त्यो महान् धर्म गुमाउनुहुनेछ।
35तपाईं, जो आफ्नो प्रतिज्ञा निभाउने प्रयत्न गर्दै हुनुहुन्छ, आफ्नी पत्नी गुमाउनुहुनेछ; पत्नीको रक्षा भएपछि नै सन्तानको रक्षा हुन्छ।
36सन्तानको रक्षा भएपछि आत्माको रक्षा हुन्छ। पत्नीमा मानिस स्वयं नै जन्म लिन्छ र त्यसैले विद्वान्हरूले पत्नीलाई "जाया" भन्छन्।
37पत्नीले पनि आफ्ना पतिको रक्षा गर्नुपर्छ, यो सोचेर कि "तब उनले मेरो गर्भमा कसरी जन्म लिन सक्लान्?" मैले यो ती ब्राह्मणहरूबाट सुनेकी छु, जो सम्पूर्ण वर्णाश्रमका धर्मको व्याख्यामा निपुण छन्।
38क्षत्रियको आफ्ना शत्रुको दमनबाहेक अरू कुनै धर्म छैन। धर्मराजको तथा तपाईंको उपस्थितिको अलिकति पनि पर्वाह नगरी, हे महाबली भीमसेन, कीचकले मलाई लात हान्यो।
39तपाईंले नै मलाई त्यस भयङ्कर जटासुरबाट छुटाउनुभएको थियो, तपाईंले नै आफ्ना भाइहरूको सहायताले जयद्रथलाई पनि परास्त गर्नुभएको थियो। म तपाईंसँग प्रार्थना गर्छु कि यस अधमको वध गर्नुहोस्, जसले मेरो अपमान गरेको छ।
40हे भरत, राजाको कृपापात्र भएको विश्वासले कीचकले मलाई दुःख दिन्छ। म तपाईंसँग याचना गर्छु कि कामले उन्मत्त त्यस कृपापात्रलाई त्यसै गरी चूरचूर पारिदिनुहोस्, जसरी माटोको घडा ढुङ्गासँग ठोक्किएर।
41हे भरत, यदि बिहान मानिसहरूले उसलाई जीवित उठेको देखे भने, जो मेरा यी सम्पूर्ण दुःखको जरा हो, म कुनै पेयमा विष मिसाएर पिउनेछु, तर कहिल्यै कीचकको वशमा जान्नँ। हे भीमसेन, तपाईंकै सामु मेरा लागि निश्चय नै मृत्यु श्रेयस्कर छ।
42वैशम्पायनले भने — यसो भनेर कृष्णा भीमको छातीमा परेर रुन थालिन्। उनलाई आफ्नो अङ्गालोमा लिएर भीमले पनि उनलाई ठूलो सान्त्वना दिए।
43ती अत्यन्त पीडित कृशोदरी देवीलाई नाना प्रकारले आश्वस्त पारेर तथा आँसुले भिजेको उनको मुख आफ्ना हातले पुछेर, क्रोधले भरिएका भीम मनमनै कीचकको सम्झना गर्न थाले र बारम्बार आफ्नो जिब्रोले मुखका कुना चाट्न थाले; र उनले शोकले पीडित द्रुपदकी छोरीलाई युक्तियुक्त वचन भने।