भगवद्यान पर्व — विदुर का अपने पुत्र को उपदेश
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 203
संस्कृत
1कुन्त्युवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप॥
2अत्र श्रेयश्च भूयश्च यथावद् वक्तुमर्हसि। यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी॥
3क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी। विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता।॥
4विदुला नाम राजन्या जगहें पुत्रमौरसम्। निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्॥
5विदुलोवाच अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन। न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतो ह्यसि॥
6निर्मन्युश्चाप्यसंख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः। यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह॥
7माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः। मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर॥
8उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः। अमित्रान् नन्दयन् सर्वान् निर्मानो बन्धुशोकदः॥
9सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः। सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति॥
10अप्यहेरारुजन् दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रजा अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमः॥
11अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन्। विवदन् वाथवा तूष्णीं व्योम्नि वापरिशङ्कितः॥
12त्वमेवं प्रेतवच्छेघे कस्माद् वज्रहतो यथा। उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः॥
13मास्तं गमस्त्वं कृपणो विश्रूयस्व स्वकर्मणा। मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः॥
14अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि विज्वल। मा तुषाग्निरिवान—िमायस्व जिजीविषुः॥
15मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम्। मा ह स्म कस्यचिद् गेहे जनि राज्ञः खरो मृदुः॥
16कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावदुत्तमम्। धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते॥
17अलब्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः। आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते॥
18उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम्। धर्म पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि॥
19इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता। विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि॥
20शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो जवायां प्रपतिष्यता। विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत् कथंचन॥
21उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन्। कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः॥
22उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि। यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्॥
23राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान्। दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः॥
24विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः। श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा॥
25जनान् योऽभिभवत्यन्यान् कर्मणा हि स वै पुमान्। न त्वेव जाल्पी कापाली वृत्तिमेषितुमर्हसि॥
26नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्। यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्॥
27लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम्। अहो लाभकर हीनमल्पजीवनमल्पकम्॥
28नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते। अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात् प्रवासिताः॥
29सर्वकामरसैींनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः। अवल्गुकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्॥
30कलिं पुत्रप्रवादेन संजय त्वामजीजनम्। निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्॥
31मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्। मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्॥
32ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्। एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी॥
33क्षमावान् निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान्। संतोषो वै श्रियं हन्ति तथानुक्रोश एव च॥
34अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्नुते महत्। एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना॥
35आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम्। परं विषहते यस्मात् तस्मात् पुरुष उच्यते॥
36तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद् य इह जीवति। शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः॥
37दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा। य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम्॥ अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः॥
38पुत्र उवाच किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया। किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा॥
39मातोवाच किमद्यकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः। ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान् ब्रजन्तु नः॥
40भृत्यैविहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्। कृपणानामसत्त्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः॥
41अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा। पर्जन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्॥
42यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय। पक्वं दुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्॥
43यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्। त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्॥
44स्वबाहुबलमाश्रित्य योऽभ्युज्जीवति मानवः। स लोके लभते कीर्ति परत्र च शुभां गतिम्॥
अंग्रेज़ी
1Kunti said In this connection is cited the old story of the conversation between Vidula and her son, O chastiser of foes.
2It is proper that you should tell (Yudhishthira) the words of that story or anything better than that. There was a lady born in a noble family who had great renown and was wrathful.
3She was attached to the duties of a Kshatriya princess and her name was Vidula, She possessed great foresight and had senses under control; her name was known to all kings and she was very learned for hearing speeches of eminent men.
4The princess Vidula thus censured her own son who, being defeated by the king of the Sindhus, was lying down with a sorrowful heart.
5Vidula said I have begotten a son who does not delight me but on the other hand increases the joys of our enemies. By me nor by your father have you been begotten. Where have you come from?
6Being the reverse of wrathful you cannot be reckoned among men and your features possess no signs of prowess. Throughout your life you are in despair; for your sake, and your welfare, bear the burden of life manfully.
7Do not think lightly of your own soul and do not let it be satisfied with a little; having set your mind on very great desirable objects, be not afraid and abandon your misgivings.
8Rise, O coward, do not remain inactive in this way being defeated, thereby increasing the joys of our enemies, affording cause for grief to your friends and regardless of everything.
9Bad (small) rivers are filled with a handful water and douses are satisfied with little and a coward is ever well satisfied, for a little satisfies him.
10Rather die in the act of rooting out the fangs of a snake than roam about like a dog and exercise your prowess even at the risk of life.
11Or be on the look out for the holes of your enemies like a hawk roaming about in the sky or you show your prowess and fight without any doubts in your mind.
12Why are you lying down like a dead body being struck with thunder? Rise, O coward, and do not lie down defeated by your enemies.
13Do not vanish away into darkness so miserably; let yourself be heard about by your deeds; do not stand in the second rank, nor in the third nor in the last but stand proudly first.
14Blaze up even for a moment like a piece of Tindula wood and do not like the fire of husk smoke away fireless out of your desire of life.
15A momentary blaze is better than smoking for a long time; let not there be born in a royal house a prince who is too harsh or who is too soft-minded.
16Doing the deed of men and achieving every feat that is really great in a field of battle a man satisfied the duties of his order and has no reason to find fault with himself.
17A wise man grieves not whether he is successful or not in his object; on the contrary he commences what ought to be done under the altered circumstances without caring for his life.
18Show forth your own power or meet with your sure end only playing at your back (making it a secondary consideration) why do you live my son?
19The fruits of the sacrificial rites performed by you, O coward, and all your renown are all destroyed; the roots of your enjoyment are all cut up; for what reason do you live on?
20When about to fall down (in wrestling) an enemy should be held by the thing and made to fall down also even when cut up to the roots, one should not grieve.
21Remembering the exertion made by horses of good breed in moving heavy weight know what in your own manliness lies and bring together all you sense of honour and energy.
22Raise up the race that has been sunk in infamy by your own doings. The man, whose great and wonderful feats men do not talk about.
23Goes only to increase the common heard; he is neither a woman nor a man; he chose fame is not spoken about in gifts, devolution and truth
24And in learning and attainment of wealth is but the excretion of his mother. Whereas learning, devotion, in prosperity or prowess.
25The man who suppress another or in deeds is a man indeed. It is not proper that you should adopt a life which is idle and wretched,
26Compassionate leading to infamy and miserable which is suitable only for a coward; in such a case enemies rejoice over such a weak man.
27Held in contempt and destitute of seats and robes; they express surprise and gratification at small earnings, are means, have no courage and are low.
28Friends derive no happiness from gaining such a friend; being exiled from a kingdom we shall die destitute of the means of earning our livelihood,
29Deprived of all desires and enjoyments, turned out from our place and having nothing at all. Misbehaving among a race of honest men and the destroyer of the fame of his race and family.
30Kali himself in the shape of yourself, my son Sanjaya, has been brought forth, by me who has no wealth in him no energy, no prowess, and is the delighted of his enemies.
31Let no woman bring forth such a son; do not smoke away but blaze up and exercising your prowess slay your enemies.
32Blaze over the heads of enemies for a moment or even for a small bit of time; those are indeed men who are wrathful and who exercise no forgiveness.
33One, destitute of wrath and given to the exercise of forgiveness, is neither a woman nor a man; satisfaction destroys prosperity so does softness of heart.
34And so do these two namely want of exertion and fear; one without exertion never attains to greatness; free your soul, by your own exertions of these defects which lead to ruin.
35Making your heart one of steel, hunt for the recovery of your lost wealth; one is called a man (Purusha) for he vanquishes the enemy (Param).
36He is said to bear the false name of Purusha) who leads in this world the life of a woman. A hero of mighty strength and acting like a powerful lion,
37May be subject to the influence of his fate but even in such a case his subjects rejoice; for he who leaving his own happiness hunts for the prosperity (of his kingdom) very contributes to the rejoicing of his ministers. soon
38The son said If you do not behold me, what is this entire earth to you; what will your ornaments do for you, and what is the use of enjoyments and what even of life itself.
39The mother said The world which is (reserved) for the poor and miserable, may our enemies attain to; and may our well-wishers roam about in the earth which is (reserved) for respected souls.
40Do not follow the life of those who are devoid of attendants, who subsist on the food given by others (by way of charity); who are miserable and who are devoid of strength and prowess.
41May the Brahmanas and your wellwishers, my son, live depend on you as living creatures depend on the clouds (rain) and as the gods depend on the performer of a hundred sacrifices.
42The man, depending on whom all living creatures depend, O Sanjaya as (birds) on a tree with ripe fruits, has his life rendered useful.
43The hero, by whose prowess his friends attain to happiness like the gods attaining to happiness through Shakra has his life blessed.
44That son of Manu, who lives on the strength of his arms, gets renown in this world and a blissful one here after.
हिन्दी
1कुन्ती ने कहा — हे शत्रुदमन, इस सम्बन्ध में विदुला और उसके पुत्र के संवाद की प्राचीन कथा उद्धृत की जाती है।
2यह उचित है कि आप (युधिष्ठिर से) उस कथा के वचन कहें, अथवा उससे भी उत्तम कुछ। एक उत्तम कुल में उत्पन्न महिला थी, जो महायशस्विनी और क्रोधशीला थी।
3वह क्षत्रिय राजकुमारी के धर्म में अनुरक्त थी और उसका नाम विदुला था। वह महान् दूरदर्शिनी थी और उसकी इन्द्रियाँ वश में थीं; उसका नाम समस्त राजाओं में विख्यात था और श्रेष्ठ पुरुषों के प्रवचन सुनने से वह अत्यन्त विदुषी थी।
4सिन्धुराज के द्वारा परास्त होकर शोकाकुल हृदय से पड़े हुए अपने पुत्र को राजकुमारी विदुला ने इस प्रकार धिक्कारा।
5विदुला ने कहा — मैंने ऐसा पुत्र उत्पन्न किया जो मुझे आनन्दित नहीं करता, बल्कि इसके विपरीत हमारे शत्रुओं का हर्ष बढ़ाता है। न मुझसे तू उत्पन्न हुआ है न तेरे पिता से। तू कहाँ से आया है?
6क्रोध से रहित होने के कारण तू पुरुषों में गिना ही नहीं जा सकता और तेरे लक्षणों में पराक्रम का कोई चिह्न नहीं है। जीवन भर तू निराशा में डूबा है; अपने लिए और अपने कल्याण के लिए जीवन का भार पुरुष के समान वहन कर।
7अपनी आत्मा को तुच्छ मत समझ और उसे थोड़े से सन्तुष्ट मत होने दे; अत्यन्त महान् अभीष्ट लक्ष्यों पर मन लगाकर भयभीत मत हो और अपनी शंकाओं का त्याग कर।
8हे कापुरुष, उठ; इस प्रकार परास्त होकर निष्क्रिय मत पड़ा रह, जिससे हमारे शत्रुओं का हर्ष बढ़े, तेरे मित्रों को शोक का कारण मिले और सब कुछ की उपेक्षा हो।
9क्षुद्र नदियाँ मुट्ठी भर जल से भर जाती हैं और मूषक थोड़े से ही सन्तुष्ट हो जाते हैं, और कायर सदा भलीभाँति सन्तुष्ट रहता है, क्योंकि उसे थोड़े से ही सन्तोष हो जाता है।
10कुत्ते के समान भटकने की अपेक्षा सर्प की दाढ़ें उखाड़ते हुए मर जाना अच्छा है; प्राणों का संकट होने पर भी अपना पराक्रम दिखा।
11अथवा आकाश में विचरण करते हुए बाज के समान अपने शत्रुओं के छिद्रों की ताक में रह, अथवा अपना पराक्रम दिखा और मन में बिना किसी सन्देह के युद्ध कर।
12वज्र से आहत मृतक के समान तू क्यों पड़ा है? हे कापुरुष, उठ; अपने शत्रुओं से परास्त होकर मत पड़ा रह।
13इस प्रकार दयनीय रूप से अन्धकार में विलीन मत हो; अपने कर्मों से अपनी चर्चा होने दे; न दूसरी पंक्ति में खड़ा हो, न तीसरी में, न अन्तिम में, बल्कि गर्व से प्रथम स्थान पर खड़ा हो।
14तिन्दुक की लकड़ी के टुकड़े के समान क्षण भर के लिए भी प्रज्वलित हो, और जीवन की लालसा से भूसी की अग्नि के समान अग्निहीन होकर धुआँ मत दे।
15दीर्घ काल तक धुआँ देने की अपेक्षा क्षण भर की ज्वाला अच्छी है; राजकुल में ऐसा राजकुमार उत्पन्न न हो जो अत्यन्त कठोर हो अथवा अत्यन्त कोमलचित्त हो।
16रणभूमि में पुरुषोचित कर्म करके और वस्तुतः महान् प्रत्येक पराक्रम को सिद्ध करके मनुष्य अपने वर्ण के धर्म को पूर्ण करता है और उसे अपने में दोष निकालने का कोई कारण नहीं रहता।
17बुद्धिमान् पुरुष अपने अभीष्ट में सफल हो अथवा न हो, शोक नहीं करता; इसके विपरीत वह बदली हुई परिस्थितियों में जो करणीय है उसे प्राणों की चिन्ता किए बिना आरम्भ कर देता है।
18अपना बल प्रकट कर अथवा अपने निश्चित अन्त को प्राप्त कर, प्राणों को पीठ पीछे रखकर (उन्हें गौण मानकर); हे पुत्र, तू किसलिए जीता है?
19हे कापुरुष, तेरे किए हुए यज्ञों के फल और तेरा समस्त यश नष्ट हो चुका है; तेरे भोग की जड़ें कट चुकी हैं; फिर तू किस कारण जीवित रहता है?
20(मल्लयुद्ध में) गिरने को उद्यत होते समय शत्रु को जंघा से पकड़कर गिरा देना चाहिए; और जड़ से काट दिए जाने पर भी शोक नहीं करना चाहिए।
21भारी भार खींचने में उत्तम नस्ल के अश्वों के परिश्रम को स्मरण करके जान कि तेरे अपने पौरुष में क्या है, और अपनी समस्त मानमर्यादा तथा तेज को एकत्र कर।
22अपने ही कर्मों से अपयश में डूबे हुए वंश को उठा। जिस पुरुष के महान् और अद्भुत कर्मों की लोग चर्चा नहीं करते —
23वह केवल भीड़ की संख्या बढ़ाने वाला है; वह न स्त्री है न पुरुष; दान, भक्ति और सत्य में जिसके यश की चर्चा नहीं होती,
24तथा विद्या और धन के अर्जन में — वह अपनी माता का मल मात्र है। जब कि विद्या में, भक्ति में, समृद्धि में अथवा पराक्रम में —
25जो पुरुष दूसरे को दबा देता है अथवा कर्मों में उससे आगे निकल जाता है, वही वस्तुतः पुरुष है। यह उचित नहीं कि तू ऐसा जीवन अपनाए जो आलसी और दयनीय हो,
26जो केवल दयनीयता, अपयश और दुःख की ओर ले जाए और जो केवल कायर के योग्य हो; ऐसी दशा में शत्रु ऐसे दुर्बल पुरुष पर आनन्द मनाते हैं।
27तिरस्कृत तथा आसन और वस्त्रों से रहित ऐसे लोग थोड़ी-सी कमाई पर भी विस्मय और सन्तोष प्रकट करते हैं, नीच होते हैं, साहसहीन होते हैं और हीन होते हैं।
28ऐसा मित्र पाकर मित्रों को कोई सुख नहीं होता; राज्य से निर्वासित होकर हम अपनी जीविका के साधनों से रहित होकर मर जाएँगे —
29समस्त कामनाओं और भोगों से वंचित, अपने स्थान से निकाले हुए और सर्वथा रिक्त। सत्पुरुषों के वंश में दुराचरण करने वाला और अपने वंश तथा कुल के यश का विनाशक —
30हे पुत्र सञ्जय, तेरे रूप में मैंने स्वयं कलि को ही जन्म दिया है, जिसमें न धन है, न तेज, न पराक्रम, और जो अपने शत्रुओं का आनन्द है।
31कोई स्त्री ऐसा पुत्र न जने; धुआँ मत दे, बल्कि प्रज्वलित हो और अपना पराक्रम दिखाकर अपने शत्रुओं का वध कर।
32क्षण भर के लिए अथवा थोड़ी-सी अवधि के लिए ही सही, शत्रुओं के सिर पर प्रज्वलित हो; वस्तुतः वे ही पुरुष हैं जो क्रोधशील हैं और जो क्षमा का आचरण नहीं करते।
33जो क्रोध से रहित है और क्षमा के आचरण में लगा है, वह न स्त्री है न पुरुष; सन्तोष समृद्धि का नाश करता है, वैसे ही हृदय की कोमलता भी।
34और ये दो भी — अर्थात् उद्यम का अभाव और भय; उद्यमहीन पुरुष कभी महत्ता प्राप्त नहीं करता; अपने ही उद्यम से अपनी आत्मा को इन विनाशकारी दोषों से मुक्त कर।
35अपने हृदय को वज्र के समान बनाकर अपने खोए हुए धन की पुनःप्राप्ति के लिए यत्न कर; पुरुष उसे कहते हैं क्योंकि वह पर (शत्रु) को जीतता है।
36कहा जाता है कि जो इस लोक में स्त्री का-सा जीवन बिताता है वह पुरुष नाम को मिथ्या ही धारण करता है। महाबली और शक्तिशाली सिंह के समान आचरण करने वाला वीर —
37भले ही अपने भाग्य के वश में हो जाए, किन्तु ऐसी दशा में भी उसकी प्रजा आनन्दित होती है; क्योंकि जो अपने सुख को छोड़कर (अपने राज्य की) समृद्धि के लिए यत्न करता है, वह शीघ्र ही अपने मन्त्रियों के हर्ष का कारण बनता है।
38पुत्र ने कहा — यदि आप मुझे न देख सकें, तो यह समस्त पृथ्वी आपके लिए क्या है? आपके आभूषण आपका क्या करेंगे, और भोगों का क्या उपयोग, और स्वयं जीवन का भी क्या?
39माता ने कहा — जो लोक दीन और दुःखी पुरुषों के लिए (नियत) है, वह हमारे शत्रुओं को प्राप्त हो; और हमारे हितैषी उस पृथ्वी पर विचरण करें जो सम्मानित आत्माओं के लिए (नियत) है।
40उनका जीवन मत अपना जो सेवकों से रहित हैं, जो दूसरों के दिए हुए (भिक्षा के) अन्न पर जीवन बिताते हैं, जो दुःखी हैं और जो बल तथा पराक्रम से रहित हैं।
41हे पुत्र, ब्राह्मण और तेरे हितैषी तुझ पर वैसे ही आश्रित होकर जिएँ जैसे प्राणी मेघों (वृष्टि) पर आश्रित रहते हैं और जैसे देवता शतक्रतु पर आश्रित रहते हैं।
42हे सञ्जय, जिस पुरुष पर समस्त प्राणी वैसे ही आश्रित होते हैं जैसे पक्षी पके फलों वाले वृक्ष पर, उसका जीवन सार्थक होता है।
43जिस वीर के पराक्रम से उसके मित्र वैसे ही सुख पाते हैं जैसे देवता शक्र के द्वारा सुख पाते हैं, उसका जीवन धन्य है।
44जो मनुपुत्र अपनी भुजाओं के बल पर जीवन बिताता है, वह इस लोक में यश और परलोक में सुखमय गति प्राप्त करता है।
नेपाली
1कुन्तीले भनिन् — हे शत्रुदमन, यस सम्बन्धमा विदुला र उनको पुत्रको संवादको प्राचीन कथा उद्धृत गरिन्छ।
2यो उचित छ कि तपाईंले (युधिष्ठिरसँग) त्यस कथाका वचन भन्नुहोस्, वा त्योभन्दा पनि उत्तम केही। एक उत्तम कुलमा जन्मेकी महिला थिइन्, जो महायशस्विनी र क्रोधशीला थिइन्।
3उनी क्षत्रिय राजकुमारीको धर्ममा अनुरक्त थिइन् र उनको नाम विदुला थियो। उनी महान् दूरदर्शी थिइन् र उनका इन्द्रिय वशमा थिए; उनको नाम सम्पूर्ण राजाहरूमा विख्यात थियो र श्रेष्ठ पुरुषहरूका प्रवचन सुनेकाले उनी अत्यन्त विदुषी थिइन्।
4सिन्धुराजद्वारा परास्त भई शोकाकुल हृदयले पल्टिरहेका आफ्नो पुत्रलाई राजकुमारी विदुलाले यसरी धिक्कारिन्।
5विदुलाले भनिन् — मैले यस्तो पुत्र जन्माएँ जसले मलाई आनन्दित पार्दैन, बरु यसको विपरीत हाम्रा शत्रुहरूको हर्ष बढाउँछ। न मबाट तँ जन्मेको होस् न तेरा पिताबाट। तँ कहाँबाट आइस्?
6क्रोधरहित भएकाले तँ पुरुषहरूमा गनिन नै सक्दैनस् र तेरा लक्षणमा पराक्रमको कुनै चिह्न छैन। जीवनभर तँ निराशामा डुबेको छस्; आफ्ना लागि र आफ्नो कल्याणका लागि जीवनको भार पुरुषजस्तै बोक।
7आफ्नो आत्मालाई तुच्छ नठान् र त्यसलाई थोरैमा सन्तुष्ट नबन्न दे; अत्यन्त महान् अभीष्ट लक्ष्यमा मन लगाएर भयभीत नहो र आफ्ना शङ्काको त्याग गर्।
8हे कापुरुष, उठ्; यसरी परास्त भई निष्क्रिय नपल्ट, जसबाट हाम्रा शत्रुहरूको हर्ष बढोस्, तेरा मित्रहरूलाई शोकको कारण मिलोस् र सबै कुराको उपेक्षा होस्।
9क्षुद्र नदीहरू मुट्ठीभर जलले भरिन्छन् र मुसाहरू थोरैमै सन्तुष्ट हुन्छन्, र कायर सधैँ राम्ररी सन्तुष्ट रहन्छ, किनभने उसलाई थोरैमै सन्तोष हुन्छ।
10कुकुरजस्तै भौँतारिनुभन्दा सर्पका दाह्रा उखेल्दै मर्नु राम्रो हो; प्राणको सङ्कट भए पनि आफ्नो पराक्रम देखा।
11वा आकाशमा विचरण गर्ने बाजजस्तै आफ्ना शत्रुका छिद्रको ढुकाइमा बस्, वा आफ्नो पराक्रम देखा र मनमा कुनै सन्देहविना युद्ध गर्।
12वज्रले आहत मृतकजस्तै तँ किन पल्टेको छस्? हे कापुरुष, उठ्; आफ्ना शत्रुहरूबाट परास्त भई नपल्ट।
13यसरी दयनीय रूपमा अन्धकारमा विलीन नहो; आफ्ना कर्मले आफ्नो चर्चा हुन दे; न दोस्रो पङ्क्तिमा उभि, न तेस्रोमा, न अन्तिममा, बरु गर्वले प्रथम स्थानमा उभि।
14तिन्दुकको काठको टुक्राजस्तै क्षणभरका लागि भए पनि प्रज्वलित हो, र जीवनको लालसाले भुसको अग्निजस्तै अग्निहीन भई धूवाँ नदे।
15दीर्घ कालसम्म धूवाँ दिनुभन्दा क्षणभरको ज्वाला राम्रो हो; राजकुलमा त्यस्तो राजकुमार नजन्मोस् जो अत्यन्त कठोर होस् वा अत्यन्त कोमलचित्त होस्।
16रणभूमिमा पुरुषोचित कर्म गरेर र वास्तवमा महान् प्रत्येक पराक्रम सिद्ध गरेर मनुष्यले आफ्नो वर्णको धर्म पूरा गर्छ र उसलाई आफूमा दोष खोज्ने कुनै कारण रहँदैन।
17बुद्धिमान् पुरुष आफ्नो अभीष्टमा सफल होस् वा नहोस्, शोक गर्दैन; यसको विपरीत उसले बदलिएको परिस्थितिमा जे गर्नुपर्ने हो त्यो प्राणको चिन्ता नगरी आरम्भ गर्छ।
18आफ्नो बल प्रकट गर् वा आफ्नो निश्चित अन्त्य प्राप्त गर्, प्राणलाई पिठ्यूँपछाडि राखेर (तिनलाई गौण मानेर); हे पुत्र, तँ किन बाँच्छस्?
19हे कापुरुष, तैँले गरेका यज्ञका फल र तेरो सम्पूर्ण यश नष्ट भइसक्यो; तेरा भोगका जरा काटिइसके; फेरि तँ कुन कारणले जीवित रहन्छस्?
20(मल्लयुद्धमा) खस्न लाग्दा शत्रुलाई तिघ्राले समातेर लडाइदिनुपर्छ; र जरैदेखि काटिए पनि शोक गर्नुहुँदैन।
21गह्रौँ भार तान्नमा उत्तम नस्लका अश्वहरूको परिश्रम सम्झेर जान् कि तेरो आफ्नो पौरुषमा के छ, र आफ्नो सम्पूर्ण मानमर्यादा तथा तेज एकत्र गर्।
22आफ्नै कर्मले अपयशमा डुबेको वंशलाई उठा। जुन पुरुषका महान् र अद्भुत कर्मको मानिसहरूले चर्चा गर्दैनन् —
23ऊ केवल भीडको सङ्ख्या बढाउने हो; ऊ न स्त्री हो न पुरुष; दान, भक्ति र सत्यमा जसको यशको चर्चा हुँदैन,
24तथा विद्या र धनको आर्जनमा — ऊ आफ्नी माताको मल मात्र हो। जब कि विद्यामा, भक्तिमा, समृद्धिमा वा पराक्रममा —
25जुन पुरुषले अर्कोलाई दबाउँछ वा कर्ममा उसभन्दा अगाडि निस्कन्छ, उही वास्तवमा पुरुष हो। यो उचित छैन कि तैँले त्यस्तो जीवन अपनाओस् जो अल्छी र दयनीय होस्,
26जुन केवल दयनीयता, अपयश र दुःखतिर लैजाओस् र जुन केवल कायरको योग्य होस्; यस्तो अवस्थामा शत्रुहरूले यस्तो दुर्बल पुरुषमाथि आनन्द मनाउँछन्।
27तिरस्कृत तथा आसन र वस्त्रबाट रहित त्यस्ता मानिसहरू थोरै कमाइमा पनि विस्मय र सन्तोष प्रकट गर्छन्, नीच हुन्छन्, साहसहीन हुन्छन् र हीन हुन्छन्।
28यस्तो मित्र पाएर मित्रहरूलाई कुनै सुख हुँदैन; राज्यबाट निर्वासित भई हामी आफ्नो जीविकाका साधनबाट रहित भई मर्नेछौँ —
29सम्पूर्ण कामना र भोगबाट वञ्चित, आफ्नो स्थानबाट निकालिएका र सर्वथा रित्ता। सत्पुरुषहरूको वंशमा दुराचरण गर्ने र आफ्नो वंश तथा कुलको यशको विनाशक —
30हे पुत्र सञ्जय, तेरो रूपमा मैले स्वयं कलिलाई नै जन्म दिएकी छु, जसमा न धन छ, न तेज, न पराक्रम, र जो आफ्ना शत्रुहरूको आनन्द हो।
31कुनै स्त्रीले यस्तो पुत्र नजन्माऊन्; धूवाँ नदे, बरु प्रज्वलित हो र आफ्नो पराक्रम देखाएर आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्।
32क्षणभरका लागि वा थोरै अवधिका लागि भए पनि, शत्रुहरूको शिरमाथि प्रज्वलित हो; वास्तवमा तिनै पुरुष हुन् जो क्रोधशील छन् र जसले क्षमाको आचरण गर्दैनन्।
33जो क्रोधरहित छ र क्षमाको आचरणमा लागेको छ, ऊ न स्त्री हो न पुरुष; सन्तोषले समृद्धिको नाश गर्छ, त्यसै गरी हृदयको कोमलताले पनि।
34र यी दुई पनि — अर्थात् उद्यमको अभाव र भय; उद्यमहीन पुरुषले कहिल्यै महत्ता प्राप्त गर्दैन; आफ्नै उद्यमले आफ्नो आत्मालाई यी विनाशकारी दोषबाट मुक्त गर्।
35आफ्नो हृदयलाई वज्रजस्तै बनाएर आफ्नो गुमेको धनको पुनःप्राप्तिका लागि यत्न गर्; पुरुष उसैलाई भनिन्छ किनभने उसले पर (शत्रु)लाई जित्छ।
36भनिन्छ कि जो यस लोकमा स्त्रीको जस्तो जीवन बिताउँछ उसले पुरुष नामलाई मिथ्या नै धारण गर्छ। महाबली र शक्तिशाली सिंहजस्तै आचरण गर्ने वीर —
37भाग्यको वशमा परे पनि, तर त्यस्तो अवस्थामा पनि उसको प्रजा आनन्दित हुन्छ; किनभने जसले आफ्नो सुख छोडेर (आफ्नो राज्यको) समृद्धिका लागि यत्न गर्छ, ऊ चाँडै नै आफ्ना मन्त्रीहरूको हर्षको कारण बन्छ।
38पुत्रले भन्यो — यदि तपाईंले मलाई देख्न नसक्नुभयो भने, यो सम्पूर्ण पृथ्वी तपाईंका लागि के हो? तपाईंका आभूषणले तपाईंको के गर्नेछन्, र भोगको के उपयोग, र स्वयं जीवनको पनि के?
39माताले भनिन् — जुन लोक दीन र दुःखी पुरुषहरूका लागि (नियत) छ, त्यो हाम्रा शत्रुहरूले प्राप्त गरून्; र हाम्रा हितैषीहरू त्यस पृथ्वीमा विचरण गरून् जुन सम्मानित आत्माहरूका लागि (नियत) छ।
40तिनीहरूको जीवन नअपना जो सेवकरहित छन्, जो अरूले दिएको (भिक्षाको) अन्नमा जीवन बिताउँछन्, जो दुःखी छन् र जो बल तथा पराक्रमबाट रहित छन्।
41हे पुत्र, ब्राह्मण र तेरा हितैषीहरू तँमाथि त्यसै गरी आश्रित भई बाँचून् जसरी प्राणीहरू मेघ (वृष्टि)मा आश्रित रहन्छन् र जसरी देवताहरू शतक्रतुमा आश्रित रहन्छन्।
42हे सञ्जय, जुन पुरुषमाथि सम्पूर्ण प्राणी त्यसै गरी आश्रित हुन्छन् जसरी पक्षीहरू पाकेका फल भएको रूखमा, उसको जीवन सार्थक हुन्छ।
43जुन वीरको पराक्रमबाट उसका मित्रहरूले त्यसै गरी सुख पाउँछन् जसरी देवताहरूले शक्रद्वारा सुख पाउँछन्, उसको जीवन धन्य छ।
44जुन मनुपुत्रले आफ्ना पाखुराको बलमा जीवन बिताउँछ, उसले यस लोकमा यश र परलोकमा सुखमय गति प्राप्त गर्छ।