भगवद्यान पर्व — कृष्ण के वचन
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 165
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णीम्भूतेषु राजसु। वाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः॥ जीमूत इव धर्मान्ते सर्वां संश्रावयन् सभाम्। धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः॥
2श्रीभगवानुवाच कुरूणां पाण्डवानां च शम: स्यादिति भारत। अप्रणाशेन वीराणामेतद् याचितुमागतः॥
3राजन् नान्यत् प्रवक्तव्यं तव नैःश्रेयसं वचः। विदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यमरिंदम्॥
4इदं ह्यद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव। श्रुतवृत्तोपसम्पन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः॥
5कृपानुकम्या कारुण्यमानृशंस्यं च भारत। तथाऽऽर्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद् विशिष्यते॥
6ते तस्मिन्नेवंविधे राजन् कुले महति तिष्ठति। त्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसाम्प्रतम्॥
7त्वं हि धारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम। मिथ्या प्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च।॥
8पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः। धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत्॥
9अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः। स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद् वेत्थ पुरुषर्षभ॥
10सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता। उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति॥
11शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेदिच्छसि भारत। न दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ॥
12त्वय्यधीनः शमो राजन् मयि चैव विशाम्पते। पुत्रान् स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान्॥
13आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः। हितं बलवदप्येषां तिष्ठतां तव शासने॥
14तव चैव हितं राजन् पाण्डवानामथो हितम्। शमे प्रयतमानस्य तव शासनकाक्षिणः॥
15स्वयं निष्फलमालक्ष्य संविधत्स्व विशाम्पते। सहायभूता भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वरः॥
16धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन् पाण्डवैरभिरक्षितः। न हि शक्यास्तथाभूता यत्नादपि नराधिप॥
17न हि त्वां पाण्डवैर्जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः। इन्द्रोऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपः॥
18यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्निकः॥ सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्बोजश्च सुदक्षिणः। युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा॥ सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथः। को नु तान् विपरीतात्मा युद्ध्येत भरतर्षभ॥
19लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम्। प्राप्स्यसि त्वममित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः॥
20तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते। श्रेयांसश्चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप॥
21स त्वं पुत्रैश्च पौत्रेश्च पितृभिर्धातृभिस्तथा। सुहृद्धिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम्॥
22एतानेव पुरोधाय सत्कृत्य च यथा पुरा। अखिला भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते॥
23एतैर्हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारत। अन्यान् विजेष्यसे शत्रूनेष स्वार्थस्तवाखिलः॥
24तैरेवोपार्जितां भूमि भोक्ष्यसे च परंतप। यदि सम्पत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर्नराधिप॥
25संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान् क्षयः। क्षये चोभयतो राजन् कं धर्ममनुपश्यसि॥
26पाण्डवैनिहतैः संख्ये पुत्रैर्वाऽपि महाबलैः। यद् विन्देथाः सुखं राजंस्तद् ब्रूहि भरतर्षभ॥
27शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाक्षिणः। पाण्डवास्तावकाश्चैव तान् रक्ष महतो भयात्॥
28न पश्येम कुरून् सर्वान् पाण्डवाश्चैव संयुगे। क्षीणानुभयतः शूरान् रथिनो रथिभिर्हतान्॥
29समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम। अमर्षवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः॥
30त्राहि राजनिमं लोकं न नश्येयुरिमा: प्रजाः। त्वयि प्रकृतिमापन्ने शेष: स्यात् कुरुनन्दन॥
31शुक्ला वदान्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः। अन्योन्यसचिवा राजस्तान् पाहि महतो भयात्॥
32शिवेनेमे भूमिपाला: समागम्य परस्परम्। सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम्॥
33सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृता भरतर्षभ। अमर्षं च निराकृत्य वैराणि च परंतप॥
34हार्दै यत् पाण्डवेष्वासीत् प्राप्तेऽस्मिन्नायुषः क्षये। तदेव ते भवत्वद्य संधत्स्व भरतर्षभ॥
35बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताः। तान् पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ।॥
36भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः। मा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ॥
37आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्नभिवाद्य प्रसाद्य च। भवत: शासनाद् दुःखमनुभूतं सहानुगैः॥
38द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्युषितानि नः। त्रयोदशं तथाऽज्ञातैः सजने परिवत्सरम्॥
39स्थाता नः समये तस्मिन् पितेति कृतनिश्चयाः। नाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः॥
40तस्मिन् नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ। नित्यं संक्लेशिता राजन् स्वराज्यांशं लभेमहि॥
41त्वं धर्ममर्थं संजानन् सम्यड्नस्त्रातुमर्हसि। गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून् क्लेशांस्तितिक्ष्महे॥
42स भवान् मातृपितृवदस्मासु प्रतिपद्यताम्। गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत॥
43वर्तामहे त्वयि च तां त्वं च वर्तस्व नस्तथा। पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताः॥
44संस्थापय पथिष्वस्मांस्तिष्ठ धर्मे सुवर्मनि। आहुश्चमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभ।॥
45धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसाम्प्रतम्। यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च॥
46हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः। विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते॥ न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः। धर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलजान्॥
47ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते। ते सत्यमाहुर्धर्म्य च न्याय्यं च भरतर्षभ॥
48शक्यं किमन्यद् वक्तुं ते दानादन्यज्जनेश्वर। ब्रुवन्तु ते महीपालाः सभायां ये समासते॥
49धर्मार्थो सम्प्रधाव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम्। प्रमुञ्चैमान् मृत्युपाशात् क्षत्रियान् पुरुषर्षभ॥
50प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगाः। पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम्॥
51ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुड्क्ष्व भोगान् परंतप। अजातशत्रु जानीषे स्थितं धर्मं सतां सदा॥
52सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप। दाहितश्च निरस्तश्च त्वामेवोपाश्रितः पुनः॥
53इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः। स तत्र विवसन् सर्वान् वशमानीय पार्थिवान्॥
54त्वन्मुखानकरोद् राजन् न च त्वामत्यवर्तत। तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता॥
55राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः। स तामवस्थां सम्प्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभागताम्॥
56क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः। अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारत॥
57धर्मादर्थात् सुखाच्चैव मा राजन् नीनशः प्रजाः। नर्थमर्थं मन्वानोऽप्यर्थं नर्थमात्मनः॥
58लोभेऽतिप्रसृतान् पुत्रान् निगृह्णीष्व विशाम्पते। स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिंदमा:। यत् ते पथ्यतमं राजेस्तस्मिस्तिष्ठ परंतप॥
59वैशम्पायन उवाच तद् वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन्। न तत्र कश्चिद् वक्तं हि वाचं प्राक्रामदग्रतः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said All of them having taken their seats and perfect stillness having prevailed among the kings, Krishna who had an excellent set of teeth and had the voice of a drum began to speak like the roar of clouds at the close of summer, Madhava, looking on Dhritarashtra, spoke so that the assembly could hear.
2"Between the Kurus and Pandavas there may be peace, O Bharata, without the slaying of heroes (on either side) to effect this have I come.
3Oking, I have nothing else to say, everything that ought to be known in this world is known to you, O chastiser of foes.
40 ruler of the earth, this dynasty (of yours) is the best among these of all kings; it is noted for its knowledge of the scriptures as also for its good ways of life and it is endued with all the virtues.
5Kindness, pain at the sight of other's pains, desire to remedy evils and humanity, O Bharata, as also sincerity, forgiveness and truth, are specially in the nature of the Kurus.
6Belonging to this noble family which is such, 0 king, no one should do what is improper and especially an improper act is to be deplored when you are the cause of it.
7You, O best of Kuru race, being the foremost among them, bear the load of the Kurus when they behave, O Sire, deceitfully towards others or to members of their own family, when the deceit is actually done in act or when it is conceived.
8Those sons of yours, O Kaurava, headed by Duryodhana, are acting impiously setting aside all considerations of morality and earthly good.
9Those wicked ones, whose self-respect is gone and whose hearts have been perverted by avarice (are acting unfairly) towards their own chief friends, O best of men.
10This exceedingly grave has its rise among the Kurus and if regarded with indifference, it will destroy the whole earth, O Kaurava.
11If you desire so, O Bharata, this can be averted; in this instance peace is not hard to secure; such is my opinion, O best of the Bharatas.
12Peace depends on you, o king and on myself as well, O lord of the universe. ) Kaurava, set right your sons and I shall the enemies (Pandavas) right.
13Your commands, O chief among kings, should be followed by your sons with their followers, and it will conduce exceedingly to their own good to act according to your orders.
14It will conduce to your good, O king and also to the good of the Pandavas, for you try to establish peace, desirous of ruling as you are.
15Act for yourself after a consideration of the consequences, O lord of the universe and let the Bharatas be your allies O lord of men.
16Protected by the Pandavas, Oking, establish morality and earthy good. O lord of men, by every exertion in your power, allies such as they, cannot be secured.
17The great-souled sons of Pandu protecting you, even Indra with the gods cannot withstand you; how can earthy kings do it?
18Against the side taken up by Bhishma, Drona, Kripa, Kripa, Vivingshati, Ashvathama, Vikarna, Somadatta, Bahlika the king of the Sindhus and the lord of the Kalingas, the chief of the Kambojas, Sudakshina, Yudhishthira, Bhimasena, Savyasachi and the twins and Satyaki of great energy and the great carwarrior Yuyutsu, who is there of such misdirected energy to fight, O you the best among the Bharatas.
19The lordship over the word and the quality of being invincible by your foes, will you attain, O you slayer of enemies, when united with the Kurus and the Pandavas?
20The rulers of the earth, of the same position as yourself, o lord of the earth and kings of better position even will seek to establish peace with you and with one another if you are so united.
21You will be able to live in happiness being protected on all sides by your sons and grandsons, your fathers and brothers and friends.
22Keeping their interests well before you and treating them well, as in days gone by will you enjoy this entire earth, O lord of the earth.
23United with these and with all the Pandavas, O Bharata, will you win victories over other enemies; this is all to your own advantage.
24Territories acquired by them will you enjoy, O chastiser of enemies if you are allied to your sons, kinsmen and counselors, O lord of men.
25In the case of a fight, O great king, you will see a great loss and in loss to both parties what meritorious deed do you see?
26The Pandavas being killed in battle or your own sons of great strength, describe O great king the feelings that you will experience, O best of the Bharatas.
27They are heroes who have mastered the use of weapons and all of them are desirous of war-these sons of Pandu and of yourself; save them from a great calamity,
28You will not see all the Kurus, nor all the Pandavas, in the event of a battle, the heroes on both sides being weakened in number and in strength and car-warriors slain by car-warriors.
29The kings have assembled here, O best of kings; they will destroy these creatures, being influenced by wrath,
30Rescue, O king, the world; do not destroy these creatures; yourself regaining your natural disposition all this will end, O delighted of the Kuru race.
31Coming from noble families, liberal and generous, endued with modesty, honourable, picus they are related to one another by blood, O king. Save them from a grave calamity.
32These protectors of the earth meeting one another in a spirit of peace and having dined and drank together, let them return to their respective homes.
33With good robes on, with wreaths on and doing courtesies to one another, O best of the Bharata race; and with their wrath and enmity against one another plucked out (from their hearts), O chastiser of your foes.
34Let the feelings of affection that you had for the Pandavas, return to you at the expiration of this age; and let them be the same to you; act it this way, O best of the Bharata race.
35As boys they lost their father and were raced and brought up by you; protect them in a way that would be in accordance with justice as you would do your sons, O best of the Bharata race.
36By you they ought to be protected and especially when in distress. Let not your sense of virtue and appreciation of worldly good be lost, O best of the Bharata race.
37The Pandavas, O king, having saluted and propitiated you, have sent you this message. 'At your command have we with our followers suffered misery.
38These twelve years have been spent by us in exile in the forest and the thirteenth year have we spent in each other's company in disguise.
39Truly believing that our father would not break that pledge of his towards us, did we not break, O sire, our own. The Brahmanas who accompanied us know this.
40Therefore do you abide by your pledge, as we have done ours, O best of the Bharata race; having long suffered grave troubles, O king, we desire to get the share of our own kingdom.
41Knowing the principles of virtue and worldly good, it is your duty to save us; seeing that you are our elder, have we patiently suffered troubles.
42Therefore do you act towards us as our father and mother; and treat us, O Bharata, according to the excellent principles that ought to be adopted by an elder.
43We act towards you in that way (the way in which younger should behave towards their elders); you also act towards us in the same way (the way in which elders should behave towards their youngers). If we follow the wrong way, then should we be set right by our father.
44Set us in the proper path and follow yourself the excellent path of virtue.' And your sons, O best of the Bharata race, have sent this message to this assembly of kings.
45In an assembly conversant with the rules of virtue, nothing improper should happen (but in one) in which vice prevails over virtue or falsehood over truth.
46If this happens with the knowledge of the members thereof, they are themselves slain; when virtue, pierced by vice, makes an appeal to an assembly and the shaft (of vice) is not taken out, the members thereof are themselves pierced by it. In fact virtue kills them like a river destroying the trees growing upon its banks.
47Those, who are adopting a calm attitude and are silently waiting for virtue to assert itself, have said what is righteous, true and just, 0 best of the Bharata race.
48What else are you capable of saying to them than giving back their kingdom? Let the protectors of the earth who are assembled in this council, speak.
49If I am speaking the truth, keeping in fact virtue and morality, then liberate these Kshatriyas from the shackles of death, O foremost among men.
50Be peaceful, O you foremost of the Bharata race and do not give in to anger. Having given back to those Pandavas, their due shares of the ancestral kingdom.
51Enjoy the blessings of life, O chastiser of foes, along with your sons under the attainment of your objects. You know that Yudhishthira follows the course of virtue always.
52As aiso (you know) his treatment towards yourself and your sons, O ruler of men. He was brunt and he was exiled but again he has come back to your protection.
53He was exiled to Indraprastha by yourself with your sons and while staying there be ! brought under his sway all the rulers of the earth.
54And yet he remained under your protection and never disregarded you; such a man as he, was recently, sought to be robbed by the son of Subala.
55Of his kingdom, wealth and coin by means of a great deceit. He, even when he was brought to that condition, namely when Krishna was dragged to the Assembly-Hall.
56Yudhishthira of immeasurable soul did not swerve from Kshatriya's duty. I too desire your good and theirs, OBharata.
57Do not, O king, destroy these beings of the birth for the sake of vice and earthy good for the sake of happiness thinking evil to be good and good to be evil for yourself.
58Restrain your sons, O lord of the universe, who are too much attached to avarice. The sons of Pritha live to serve you and to fight for you, O chastiser of foes; whatever course, O king, appears better, follow, O chastiser of foes.”
59Vaishampayana said All the rulers of the earth, agreeing as they did in their minds with these words, could not venture to say any thing there in the presence (of Duryodhana).
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — जब सब अपने-अपने आसनों पर बैठ गए और राजाओं में पूर्ण नीरवता छा गई, तब उत्तम दन्तपंक्ति वाले तथा दुन्दुभि के समान स्वर वाले कृष्ण ग्रीष्म के अन्त में मेघों की गर्जना के समान बोलने लगे; धृतराष्ट्र की ओर देखते हुए माधव ने इस प्रकार कहा कि समस्त सभा सुन सके।
2"हे भरतवंशी, कुरुओं तथा पाण्डवों के बीच (दोनों ओर के) वीरों के वध के बिना ही शान्ति हो सकती है; इसी को सिद्ध करने के लिए मैं आया हूँ।
3हे राजन्, मुझे और कुछ नहीं कहना है; हे शत्रुदमन, इस संसार में जो कुछ जानने योग्य है, वह सब आप जानते ही हैं।
4हे पृथ्वीपते, आपका यह वंश समस्त राजाओं के वंशों में श्रेष्ठ है; यह शास्त्रज्ञान के लिए तथा उत्तम आचरण के लिए प्रसिद्ध है और समस्त सद्गुणों से युक्त है।
5हे भरतवंशी, दया, दूसरों का दुःख देखकर व्यथित होना, अनिष्ट को दूर करने की इच्छा तथा मानवता, और वैसे ही सरलता, क्षमा तथा सत्य — ये विशेष रूप से कुरुओं के स्वभाव में हैं।
6हे राजन्, ऐसे उत्तम कुल में जन्मे किसी को भी अनुचित कर्म नहीं करना चाहिए; और विशेषकर तब अनुचित कर्म शोचनीय है जब उसका कारण आप हों।
7हे कुरुश्रेष्ठ, उनमें अग्रगण्य होने के कारण, हे तात, जब कुरु दूसरों के प्रति अथवा अपने ही कुल के जनों के प्रति कपटपूर्ण आचरण करते हैं — चाहे वह कपट कर्म में उतरा हो अथवा केवल मन में सोचा गया हो — तब उसका भार आप ही वहन करते हैं।
8हे कौरव, दुर्योधन के नेतृत्व में आपके वे पुत्र धर्म तथा अर्थ के समस्त विचारों को त्यागकर अधर्मपूर्ण आचरण कर रहे हैं।
9हे नरश्रेष्ठ, वे दुष्ट, जिनका आत्मसम्मान नष्ट हो चुका है और जिनके हृदय लोभ से विकृत हो चुके हैं, अपने ही प्रमुख मित्रों के प्रति अन्यायपूर्ण आचरण कर रहे हैं।
10हे कौरव, यह अत्यन्त गम्भीर विपत्ति कुरुओं में ही उत्पन्न हुई है, और यदि इसकी उपेक्षा की गई, तो यह समस्त पृथ्वी का विनाश कर देगी।
11हे भरतवंशी, यदि आप चाहें तो इसे टाला जा सकता है; इस स्थिति में शान्ति स्थापित करना कठिन नहीं है; हे भरतश्रेष्ठ, यही मेरा मत है।
12हे राजन्, शान्ति आप पर निर्भर है और मुझ पर भी, हे लोकनाथ। हे कौरव, आप अपने पुत्रों को ठीक कीजिए और मैं शत्रुओं (पाण्डवों) को ठीक करूँगा।
13हे राजाओं में श्रेष्ठ, आपकी आज्ञाओं का पालन आपके पुत्रों तथा उनके अनुयायियों को करना चाहिए, और आपके आदेशों के अनुसार आचरण करना उन्हीं के परम हित में होगा।
14हे राजन्, यह आपके हित में होगा और पाण्डवों के हित में भी, क्योंकि शासन करने के इच्छुक होते हुए आप शान्ति स्थापित करने का प्रयत्न कर रहे हैं।
15हे लोकनाथ, परिणामों पर विचार करके अपने हित के लिए कार्य कीजिए; और हे नरनाथ, भरतवंशियों को अपना सहयोगी बनाइए।
16हे राजन्, पाण्डवों द्वारा संरक्षित होकर धर्म तथा अर्थ की स्थापना कीजिए। हे नरनाथ, आप चाहे कितना ही प्रयत्न करें, ऐसे सहयोगी अन्यत्र नहीं मिल सकते।
17महात्मा पाण्डुपुत्रों के आपकी रक्षा करते हुए देवताओं सहित इन्द्र भी आपके सम्मुख नहीं ठहर सकते; फिर पृथ्वी के राजा क्या कर सकते हैं?
18हे भरतश्रेष्ठ, जिस पक्ष में भीष्म, द्रोण, कृप, विविंशति, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक, सिन्धुराज, कलिङ्गनरेश, काम्बोजों के अधिपति सुदक्षिण, तथा युधिष्ठिर, भीमसेन, सव्यसाची और दोनों जुड़वाँ भाई, महातेजस्वी सात्यकि तथा महारथी युयुत्सु हों — उसके विरुद्ध युद्ध करने की ऐसी भ्रान्त शक्ति किसमें है?
19हे शत्रुसूदन, कुरुओं तथा पाण्डवों से एक होकर आप संसार का आधिपत्य और शत्रुओं द्वारा अजेय होने का गुण — दोनों प्राप्त कर लेंगे।
20हे पृथ्वीपते, यदि आप इस प्रकार एक हो जाएँ, तो आपके ही समान स्थिति वाले तथा आपसे भी उच्च स्थिति वाले पृथ्वी के शासक आपसे और परस्पर भी शान्ति स्थापित करना चाहेंगे।
21अपने पुत्रों तथा पौत्रों, अपने पितृतुल्य जनों, भाइयों तथा मित्रों द्वारा चारों ओर से रक्षित होकर आप सुखपूर्वक जीवन बिता सकेंगे।
22हे पृथ्वीपते, उनके हितों को सदा सामने रखकर और उनके साथ, बीते दिनों की भाँति, उत्तम व्यवहार करते हुए आप इस समस्त पृथ्वी का भोग करेंगे।
23हे भरतवंशी, इनसे तथा समस्त पाण्डवों से एक होकर आप अन्य शत्रुओं पर विजय प्राप्त करेंगे; यह सब आपके ही लाभ में है।
24हे नरनाथ, हे शत्रुदमन, यदि आप अपने पुत्रों, कुटुम्बियों तथा मन्त्रियों से मिले रहें, तो उनके द्वारा जीते गए प्रदेशों का भोग भी आप ही करेंगे।
25हे महाराज, युद्ध होने पर आप महान् हानि देखेंगे; और दोनों पक्षों की हानि में आपको कौन-सा पुण्यकर्म दिखाई देता है?
26हे महाराज, हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध में पाण्डवों के अथवा अपने महाबली पुत्रों के मारे जाने पर आपके मन में जो भाव उठेंगे, उनका वर्णन कीजिए।
27वे सब — पाण्डु के तथा आपके ये पुत्र — शस्त्रविद्या में निपुण वीर हैं और सब युद्ध के इच्छुक हैं; उन्हें इस महाविपत्ति से बचाइए।
28युद्ध हो जाने पर आप न समस्त कुरुओं को देख पाएँगे, न समस्त पाण्डवों को; दोनों पक्षों के वीर संख्या तथा बल में क्षीण हो जाएँगे और महारथी महारथियों द्वारा मारे जाएँगे।
29हे राजाओं में श्रेष्ठ, यहाँ राजा एकत्र हुए हैं; क्रोध के वशीभूत होकर वे इन प्राणियों का विनाश कर डालेंगे।
30हे राजन्, संसार की रक्षा कीजिए; इन प्राणियों का विनाश मत कीजिए; हे कुरुवंश के आनन्दवर्धक, आप स्वयं अपनी स्वाभाविक प्रकृति में लौट आएँ तो यह सब समाप्त हो जाएगा।
31हे राजन्, ये उत्तम कुलों में जन्मे, उदार तथा दानशील, विनम्रता से युक्त, सम्माननीय और धर्मपरायण हैं; और ये परस्पर रक्तसम्बन्ध से जुड़े हुए हैं। इन्हें इस गम्भीर विपत्ति से बचाइए।
32पृथ्वी के ये रक्षक परस्पर शान्ति के भाव से मिलें, साथ भोजन तथा पान करें और फिर अपने-अपने घरों को लौट जाएँ।
33हे भरतश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, उत्तम वस्त्र तथा मालाएँ धारण किए हुए, परस्पर शिष्टाचार करते हुए, और अपने हृदयों से एक-दूसरे के प्रति क्रोध तथा वैर को उखाड़ फेंककर (वे लौट जाएँ)।
34हे भरतश्रेष्ठ, पाण्डवों के प्रति आपके मन में जो स्नेह था, वह इस अवधि के पूरा होने पर आपमें लौट आए; और उनका भाव भी आपके प्रति वैसा ही हो; ऐसा ही कीजिए।
35हे भरतश्रेष्ठ, बालक अवस्था में ही उन्होंने अपने पिता को खो दिया और आपके द्वारा ही पाले-पोसे गए; अतः जैसे आप अपने पुत्रों की रक्षा करते, वैसे ही न्याय के अनुरूप उनकी भी रक्षा कीजिए।
36हे भरतश्रेष्ठ, आपको उनकी रक्षा करनी ही चाहिए, और विशेषकर तब जब वे विपत्ति में हों। आपका धर्मबोध तथा अर्थबोध नष्ट न हो।
37हे राजन्, पाण्डवों ने आपको प्रणाम करके तथा प्रसन्न करते हुए यह सन्देश भेजा है — "आपकी आज्ञा से हमने अपने अनुयायियों सहित कष्ट सहे।
38ये बारह वर्ष हमने वन में निर्वासित होकर बिताए, और तेरहवाँ वर्ष हमने एक-दूसरे के साथ अज्ञातवास में बिताया।
39हे तात, यह दृढ़ विश्वास करके कि हमारे प्रति दिया गया अपना वचन हमारे पिता नहीं तोड़ेंगे, हमने भी अपना वचन नहीं तोड़ा। हमारे साथ रहने वाले ब्राह्मण यह जानते हैं।
40हे भरतश्रेष्ठ, अतः जैसे हमने अपना वचन निभाया, वैसे ही आप भी अपना वचन निभाइए; हे राजन्, दीर्घ काल तक गम्भीर कष्ट सह लेने के अनन्तर अब हम अपने राज्य का अपना भाग पाना चाहते हैं।
41धर्म तथा अर्थ के सिद्धान्तों को जानने वाले आपका यह कर्तव्य है कि आप हमें बचाएँ; आपको अपना गुरुजन मानकर ही हमने धैर्यपूर्वक कष्ट सहे हैं।
42अतः हे भरतवंशी, आप हमारे प्रति माता-पिता के समान आचरण कीजिए; और उन उत्तम सिद्धान्तों के अनुसार हमारे साथ व्यवहार कीजिए जिन्हें गुरुजन को अपनाना चाहिए।
43हम आपके प्रति वैसा ही आचरण करते हैं (जैसा छोटों को बड़ों के प्रति करना चाहिए); आप भी हमारे प्रति वैसा ही आचरण कीजिए (जैसा बड़ों को छोटों के प्रति करना चाहिए)। यदि हम गलत मार्ग पर चलें, तो हमें हमारे पिता को ही ठीक करना चाहिए।
44हमें उचित मार्ग पर लगाइए और स्वयं भी धर्म के उत्तम मार्ग पर चलिए।" हे भरतश्रेष्ठ, और आपके पुत्रों ने राजाओं की इस सभा को यह सन्देश भेजा है।
45जो सभा धर्म के नियमों की ज्ञाता हो, उसमें कुछ भी अनुचित नहीं होना चाहिए; (किन्तु उस सभा में होता है) जिसमें अधर्म धर्म पर और असत्य सत्य पर प्रबल हो जाता है।
46यदि यह उसके सदस्यों की जानकारी में होता है, तो वे स्वयं ही मारे जाते हैं; जब अधर्म से बिंधा हुआ धर्म सभा से पुकार करता है और (अधर्म का) वह बाण नहीं निकाला जाता, तो उसके सदस्य स्वयं उसी बाण से बिंध जाते हैं। वस्तुतः धर्म उन्हें उसी प्रकार नष्ट कर देता है जैसे नदी अपने तटों पर उगे वृक्षों को।
47हे भरतश्रेष्ठ, जो शान्त भाव धारण किए हुए हैं और मौन रहकर धर्म के स्वयं प्रकट होने की प्रतीक्षा कर रहे हैं, उन्होंने वही कहा है जो धर्मपूर्ण, सत्य तथा न्यायसंगत है।
48उन्हें उनका राज्य लौटाने के अतिरिक्त आप उनसे और क्या कह सकते हैं? इस सभा में एकत्र पृथ्वी के रक्षक बोलें।
49हे नरश्रेष्ठ, यदि मैं धर्म तथा नीति को ध्यान में रखते हुए सत्य कह रहा हूँ, तो इन क्षत्रियों को मृत्यु के बन्धन से मुक्त कीजिए।
50हे भरतश्रेष्ठ, शान्त होइए और क्रोध के वश मत होइए। उन पाण्डवों को पैतृक राज्य में उनका उचित भाग लौटाकर —
51हे शत्रुदमन, अपने प्रयोजनों की सिद्धि के साथ अपने पुत्रों सहित जीवन के सुखों का भोग कीजिए। आप जानते हैं कि युधिष्ठिर सदा धर्म के मार्ग पर चलते हैं।
52हे नरेश्वर, आप उनका आपके तथा आपके पुत्रों के प्रति किया गया व्यवहार भी जानते हैं। उन्हें (लाक्षागृह में) जलाया गया और निर्वासित किया गया, फिर भी वे लौटकर आपकी ही शरण में आए हैं।
53आपने अपने पुत्रों सहित उन्हें इन्द्रप्रस्थ भेज दिया था, और वहाँ रहते हुए उन्होंने पृथ्वी के समस्त शासकों को अपने अधीन कर लिया।
54फिर भी वे आपके संरक्षण में ही रहे और उन्होंने कभी आपका अनादर नहीं किया; ऐसे पुरुष को हाल ही में सुबलपुत्र ने —
55महान् छल से उनके राज्य, धन तथा कोश से वञ्चित करने का प्रयत्न किया। उस दशा में पहुँचा दिए जाने पर भी, अर्थात् जब कृष्णा को सभाभवन में घसीटा गया, तब भी —
56अपरिमित आत्मा वाले युधिष्ठिर क्षत्रियधर्म से विचलित नहीं हुए। हे भरतवंशी, मैं भी आपका तथा उनका — दोनों का हित चाहता हूँ।
57हे राजन्, अपने लिए अनिष्ट को इष्ट और इष्ट को अनिष्ट समझकर, अधर्म के लिए तथा तुच्छ सुख के निमित्त लौकिक लाभ के लिए इन प्राणियों का विनाश मत कीजिए।
58हे लोकनाथ, अपने उन पुत्रों को रोकिए जो लोभ में अत्यधिक आसक्त हैं। हे शत्रुदमन, पृथापुत्र आपकी सेवा करने तथा आपके लिए युद्ध करने को तत्पर हैं; हे राजन्, हे शत्रुदमन, जो मार्ग श्रेष्ठ प्रतीत हो, उसी का अनुसरण कीजिए।"
59वैशम्पायन ने कहा — पृथ्वी के समस्त शासक मन ही मन इन वचनों से सहमत होते हुए भी (दुर्योधन की) उपस्थिति में वहाँ कुछ भी कहने का साहस न कर सके।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — जब सबै आआफ्ना आसनमा बसे र राजाहरूमा पूर्ण नीरवता छायो, तब उत्तम दन्तपङ्क्ति भएका तथा दुन्दुभिजस्तै स्वर भएका कृष्ण ग्रीष्मको अन्तमा मेघको गर्जनजस्तै बोल्न थाले; धृतराष्ट्रतिर हेर्दै माधवले यसरी भने कि सम्पूर्ण सभाले सुन्न सकोस्।
2"हे भरतवंशी, कुरुहरू तथा पाण्डवहरूका बीचमा (दुवैतिरका) वीरहरूको वधविना नै शान्ति हुन सक्दछ; यसैलाई सिद्ध गर्न म आएको छु।
3हे राजन्, मलाई अरू केही भन्नु छैन; हे शत्रुदमन, यस संसारमा जे जति जान्नयोग्य छ, त्यो सबै तपाईंलाई थाहा नै छ।
4हे पृथ्वीपति, तपाईंको यो वंश सम्पूर्ण राजाहरूका वंशमा श्रेष्ठ छ; यो शास्त्रज्ञानका लागि तथा उत्तम आचरणका लागि प्रसिद्ध छ र सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त छ।
5हे भरतवंशी, दया, अरूको दुःख देखेर व्यथित हुनु, अनिष्ट हटाउने इच्छा तथा मानवता, र त्यसै गरी सरलता, क्षमा तथा सत्य — यी विशेष रूपमा कुरुहरूको स्वभावमा छन्।
6हे राजन्, यस्तो उत्तम कुलमा जन्मेका कसैले पनि अनुचित कर्म गर्नुहुँदैन; र विशेष गरी त्यस बेला अनुचित कर्म शोचनीय हुन्छ जब त्यसको कारण तपाईं हुनुहुन्छ।
7हे कुरुश्रेष्ठ, तिनमा अग्रगण्य हुनुभएकाले, हे तात, जब कुरुहरूले अरूप्रति अथवा आफ्नै कुलका जनप्रति कपटपूर्ण आचरण गर्दछन् — चाहे त्यो कपट कर्ममा उत्रेको होस् अथवा मनमा मात्रै सोचिएको होस् — तब त्यसको भार तपाईंले नै वहन गर्नुहुन्छ।
8हे कौरव, दुर्योधनको नेतृत्वमा तपाईंका ती पुत्रहरू धर्म तथा अर्थका सम्पूर्ण विचार त्यागेर अधर्मपूर्ण आचरण गर्दै छन्।
9हे नरश्रेष्ठ, ती दुष्टहरू, जसको आत्मसम्मान नष्ट भइसकेको छ र जसका हृदय लोभले विकृत भइसकेका छन्, आफ्नै प्रमुख मित्रहरूप्रति अन्यायपूर्ण आचरण गर्दै छन्।
10हे कौरव, यो अत्यन्त गम्भीर विपत्ति कुरुहरूमा नै उत्पन्न भएको छ, र यदि यसको उपेक्षा गरियो भने, यसले सम्पूर्ण पृथ्वीको विनाश गर्नेछ।
11हे भरतवंशी, यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने यसलाई टार्न सकिन्छ; यस अवस्थामा शान्ति स्थापित गर्नु कठिन छैन; हे भरतश्रेष्ठ, यही मेरो मत हो।
12हे राजन्, शान्ति तपाईंमा निर्भर छ र ममा पनि, हे लोकनाथ। हे कौरव, तपाईं आफ्ना पुत्रहरूलाई ठीक पार्नुहोस् र म शत्रुहरू (पाण्डवहरू)लाई ठीक पार्नेछु।
13हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंका आज्ञाको पालन तपाईंका पुत्रहरू तथा तिनका अनुयायीहरूले गर्नुपर्दछ, र तपाईंका आदेशअनुसार आचरण गर्नु तिनकै परम हितमा हुनेछ।
14हे राजन्, यो तपाईंको हितमा हुनेछ र पाण्डवहरूको हितमा पनि, किनभने शासन गर्न इच्छुक हुँदाहुँदै तपाईं शान्ति स्थापित गर्ने प्रयत्न गर्दै हुनुहुन्छ।
15हे लोकनाथ, परिणामहरूमाथि विचार गरेर आफ्नो हितका लागि कार्य गर्नुहोस्; र हे नरनाथ, भरतवंशीहरूलाई आफ्नो सहयोगी बनाउनुहोस्।
16हे राजन्, पाण्डवहरूद्वारा संरक्षित भई धर्म तथा अर्थको स्थापना गर्नुहोस्। हे नरनाथ, तपाईंले जति नै प्रयत्न गर्नुभए पनि, यस्ता सहयोगी अन्यत्र पाइँदैनन्।
17महात्मा पाण्डुपुत्रहरूले तपाईंको रक्षा गर्दा देवताहरूसहित इन्द्र पनि तपाईंको सामु उभिन सक्दैनन्; फेरि पृथ्वीका राजाहरूले के गर्न सक्छन्?
18हे भरतश्रेष्ठ, जुन पक्षमा भीष्म, द्रोण, कृप, विविंशति, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाह्लीक, सिन्धुराज, कलिङ्गनरेश, काम्बोजका अधिपति सुदक्षिण, तथा युधिष्ठिर, भीमसेन, सव्यसाची र दुवै जुम्ल्याहा भाइ, महातेजस्वी सात्यकि तथा महारथी युयुत्सु छन् — त्यसविरुद्ध युद्ध गर्ने त्यस्तो भ्रान्त शक्ति कसमा छ?
19हे शत्रुसूदन, कुरुहरू तथा पाण्डवहरूसँग एक भएर तपाईंले संसारको आधिपत्य र शत्रुहरूद्वारा अजेय हुने गुण — दुवै प्राप्त गर्नुहुनेछ।
20हे पृथ्वीपति, यदि तपाईं यसरी एक हुनुभयो भने, तपाईंकै समान स्थितिका तथा तपाईंभन्दा पनि उच्च स्थितिका पृथ्वीका शासकहरूले तपाईंसँग र आपसमा पनि शान्ति स्थापित गर्न चाहनेछन्।
21आफ्ना पुत्र तथा नाति, आफ्ना पितृतुल्य जन, दाजुभाइ तथा मित्रहरूद्वारा चारैतिरबाट रक्षित भई तपाईं सुखपूर्वक जीवन बिताउन सक्नुहुनेछ।
22हे पृथ्वीपति, तिनका हितलाई सधैँ अगाडि राखेर र तिनीहरूसँग, बितेका दिनझैँ, उत्तम व्यवहार गर्दै तपाईंले यो सम्पूर्ण पृथ्वीको भोग गर्नुहुनेछ।
23हे भरतवंशी, यिनीहरूसँग तथा सम्पूर्ण पाण्डवहरूसँग एक भएर तपाईंले अन्य शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुहुनेछ; यो सबै तपाईंकै लाभमा छ।
24हे नरनाथ, हे शत्रुदमन, यदि तपाईं आफ्ना पुत्र, कुटुम्बी तथा मन्त्रीहरूसँग मिलेर रहनुभयो भने, तिनीहरूले जितेका प्रदेशको भोग पनि तपाईंले नै गर्नुहुनेछ।
25हे महाराज, युद्ध भयो भने तपाईंले महान् हानि देख्नुहुनेछ; र दुवै पक्षको हानिमा तपाईंलाई कुन पुण्यकर्म देखिन्छ?
26हे महाराज, हे भरतश्रेष्ठ, युद्धमा पाण्डवहरूको अथवा आफ्ना महाबली पुत्रहरूको वध भएपछि तपाईंको मनमा जुन भाव उठ्नेछन्, तिनको वर्णन गर्नुहोस्।
27तिनीहरू सबै — पाण्डुका तथा तपाईंका यी पुत्र — शस्त्रविद्यामा निपुण वीर हुन् र सबै युद्धका इच्छुक छन्; तिनलाई यस महाविपत्तिबाट बचाउनुहोस्।
28युद्ध भयो भने तपाईंले न सम्पूर्ण कुरुहरूलाई देख्न पाउनुहुनेछ, न सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई; दुवै पक्षका वीर सङ्ख्या तथा बलमा क्षीण हुनेछन् र महारथीहरू महारथीहरूद्वारा मारिनेछन्।
29हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यहाँ राजाहरू जम्मा भएका छन्; क्रोधको वशमा परी तिनीहरूले यी प्राणीहरूको विनाश गरिदिनेछन्।
30हे राजन्, संसारको रक्षा गर्नुहोस्; यी प्राणीहरूको विनाश नगर्नुहोस्; हे कुरुवंशका आनन्दवर्धक, तपाईं स्वयं आफ्नो स्वाभाविक प्रकृतिमा फर्कनुभयो भने यो सबै समाप्त हुनेछ।
31हे राजन्, यिनीहरू उत्तम कुलमा जन्मेका, उदार तथा दानशील, विनम्रताले युक्त, सम्माननीय र धर्मपरायण छन्; र यिनीहरू आपसमा रक्तसम्बन्धले जोडिएका छन्। यिनलाई यस गम्भीर विपत्तिबाट बचाउनुहोस्।
32पृथ्वीका यी रक्षकहरू आपसमा शान्तिको भावले भेटून्, सँगै भोजन तथा पान गरून् र फेरि आआफ्ना घर फर्कून्।
33हे भरतश्रेष्ठ, हे शत्रुदमन, उत्तम वस्त्र तथा माला धारण गरेर, आपसमा शिष्टाचार गर्दै, र आफ्ना हृदयबाट एकअर्काप्रतिको क्रोध तथा वैर उखेलेर फालेर (तिनीहरू फर्कून्)।
34हे भरतश्रेष्ठ, पाण्डवहरूप्रति तपाईंको मनमा जुन स्नेह थियो, त्यो यस अवधि पूरा भएपछि तपाईंमा फर्केर आओस्; र तिनको भाव पनि तपाईंप्रति त्यस्तै होस्; त्यसै गर्नुहोस्।
35हे भरतश्रेष्ठ, बालक अवस्थामै तिनीहरूले आफ्ना पिता गुमाए र तपाईंले नै तिनलाई पालेपोस्नुभयो; त्यसैले जसरी तपाईं आफ्ना पुत्रहरूको रक्षा गर्नुहुन्थ्यो, त्यसै गरी न्यायअनुरूप तिनको पनि रक्षा गर्नुहोस्।
36हे भरतश्रेष्ठ, तपाईंले तिनको रक्षा गर्नै पर्दछ, र विशेष गरी त्यस बेला जब तिनीहरू विपत्तिमा छन्। तपाईंको धर्मबोध तथा अर्थबोध नष्ट नहोस्।
37हे राजन्, पाण्डवहरूले तपाईंलाई प्रणाम गरेर तथा प्रसन्न पार्दै यो सन्देश पठाएका छन् — "तपाईंको आज्ञाले हामीले आफ्ना अनुयायीहरूसहित कष्ट सह्यौँ।
38यी बाह्र वर्ष हामीले वनमा निर्वासित भएर बितायौँ, र तेह्रौँ वर्ष हामीले एकअर्काको साथमा अज्ञातवासमा बितायौँ।
39हे तात, यो दृढ विश्वास गरेर कि हामीप्रति दिइएको आफ्नो वचन हाम्रा पिताले तोड्नुहुनेछैन, हामीले पनि आफ्नो वचन तोडेनौँ। हामीसँग रहने ब्राह्मणहरूले यो जान्दछन्।
40हे भरतश्रेष्ठ, त्यसैले जसरी हामीले आफ्नो वचन निभायौँ, त्यसै गरी तपाईंले पनि आफ्नो वचन निभाउनुहोस्; हे राजन्, लामो समयसम्म गम्भीर कष्ट सहिसकेपछि अब हामी आफ्नो राज्यको आफ्नो भाग पाउन चाहन्छौँ।
41धर्म तथा अर्थका सिद्धान्त जान्ने तपाईंको यो कर्तव्य हो कि तपाईंले हामीलाई बचाउनुहोस्; तपाईंलाई आफ्नो गुरुजन मानेर नै हामीले धैर्यपूर्वक कष्ट सहेका छौँ।
42त्यसैले हे भरतवंशी, तपाईं हामीप्रति आमाबुबाजस्तै आचरण गर्नुहोस्; र ती उत्तम सिद्धान्तअनुसार हामीसँग व्यवहार गर्नुहोस् जो गुरुजनले अपनाउनुपर्दछ।
43हामी तपाईंप्रति त्यस्तै आचरण गर्दछौँ (जस्तो सानाहरूले ठूलाहरूप्रति गर्नुपर्दछ); तपाईं पनि हामीप्रति त्यस्तै आचरण गर्नुहोस् (जस्तो ठूलाहरूले सानाहरूप्रति गर्नुपर्दछ)। यदि हामी गलत मार्गमा हिँड्यौँ भने, हामीलाई हाम्रा पिताले नै ठीक पार्नुपर्दछ।
44हामीलाई उचित मार्गमा लगाउनुहोस् र स्वयं पनि धर्मको उत्तम मार्गमा हिँड्नुहोस्।" हे भरतश्रेष्ठ, र तपाईंका पुत्रहरूले राजाहरूको यस सभालाई यो सन्देश पठाएका छन्।
45जुन सभा धर्मका नियमकी ज्ञाता होस्, त्यसमा केही पनि अनुचित हुनुहुँदैन; (तर त्यस सभामा हुन्छ) जसमा अधर्म धर्ममाथि र असत्य सत्यमाथि प्रबल हुन्छ।
46यदि यो त्यसका सदस्यहरूको जानकारीमा हुन्छ भने, तिनीहरू आफैँ मारिन्छन्; जब अधर्मले बिँधिएको धर्मले सभासँग पुकारा गर्दछ र (अधर्मको) त्यो वाण निकालिँदैन, तब त्यसका सदस्यहरू आफैँ त्यसै वाणले बिँधिन्छन्। वास्तवमा धर्मले तिनलाई त्यसै गरी नष्ट गर्दछ जसरी नदीले आफ्ना किनारमा उम्रेका रूखलाई।
47हे भरतश्रेष्ठ, जो शान्त भाव धारण गरेका छन् र मौन रहेर धर्म आफैँ प्रकट हुने प्रतीक्षा गर्दै छन्, तिनीहरूले त्यही भनेका छन् जो धर्मपूर्ण, सत्य तथा न्यायसङ्गत छ।
48तिनलाई तिनको राज्य फिर्ता गर्नुबाहेक तपाईंले तिनलाई अरू के भन्न सक्नुहुन्छ? यस सभामा जम्मा भएका पृथ्वीका रक्षकहरू बोलून्।
49हे नरश्रेष्ठ, यदि म धर्म तथा नीतिलाई ध्यानमा राखेर सत्य भन्दै छु भने, यी क्षत्रियहरूलाई मृत्युको बन्धनबाट मुक्त गर्नुहोस्।
50हे भरतश्रेष्ठ, शान्त हुनुहोस् र क्रोधको वशमा नपर्नुहोस्। ती पाण्डवहरूलाई पैतृक राज्यमा तिनको उचित भाग फिर्ता गरेर —
51हे शत्रुदमन, आफ्ना प्रयोजनको सिद्धिसँगै आफ्ना पुत्रहरूसहित जीवनका सुखको भोग गर्नुहोस्। तपाईं जान्नुहुन्छ कि युधिष्ठिर सधैँ धर्मको मार्गमा हिँड्दछन्।
52हे नरेश्वर, तपाईं तिनको तपाईंप्रति तथा तपाईंका पुत्रहरूप्रति गरिएको व्यवहार पनि जान्नुहुन्छ। तिनलाई (लाक्षागृहमा) जलाइयो र निर्वासित गरियो, तैपनि तिनीहरू फर्केर तपाईंकै शरणमा आएका छन्।
53तपाईंले आफ्ना पुत्रहरूसहित तिनलाई इन्द्रप्रस्थ पठाउनुभएको थियो, र त्यहाँ बस्दा तिनीहरूले पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकलाई आफ्नो अधीनमा पारे।
54तैपनि तिनीहरू तपाईंकै संरक्षणमा रहे र तिनीहरूले कहिल्यै तपाईंको अनादर गरेनन्; यस्ता पुरुषलाई हालसालै सुबलपुत्रले —
55महान् छलले तिनको राज्य, धन तथा कोषबाट वञ्चित गर्ने प्रयत्न गर्यो। त्यस अवस्थामा पुर्याइँदा पनि, अर्थात् जब कृष्णालाई सभाभवनमा घिसारियो, तब पनि —
56अपरिमित आत्मा भएका युधिष्ठिर क्षत्रियधर्मबाट विचलित भएनन्। हे भरतवंशी, म पनि तपाईंको तथा तिनको — दुवैको हित चाहन्छु।
57हे राजन्, आफ्ना लागि अनिष्टलाई इष्ट र इष्टलाई अनिष्ट सम्झेर, अधर्मका लागि तथा तुच्छ सुखका निम्ति लौकिक लाभका लागि यी प्राणीहरूको विनाश नगर्नुहोस्।
58हे लोकनाथ, आफ्ना ती पुत्रहरूलाई रोक्नुहोस् जो लोभमा अत्यधिक आसक्त छन्। हे शत्रुदमन, पृथापुत्रहरू तपाईंको सेवा गर्न तथा तपाईंका लागि युद्ध गर्न तत्पर छन्; हे राजन्, हे शत्रुदमन, जुन मार्ग श्रेष्ठ लाग्दछ, त्यसैको अनुसरण गर्नुहोस्।"
59वैशम्पायनले भने — पृथ्वीका सम्पूर्ण शासक मनमनै यी वचनसँग सहमत हुँदाहुँदै पनि (दुर्योधनको) उपस्थितिमा त्यहाँ केही पनि भन्ने साहस गर्न सकेनन्।