भगवद्यान पर्व — सभा-भवन में कृष्ण की उपस्थिति
खण्ड 3 — विराट एवं उद्योग पर्व · अध्याय 164
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा। शिवा नक्षत्रसम्पन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी॥शा
2धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः। शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः॥ कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः। अकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी॥
3ततस्तु स्वसम्पन्ना बहवः सूतमागधाः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन्॥
4तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम्। सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः॥
5कृतोदकानुजप्यः स हुताग्नि: समलंकृतः। ततश्चादित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः॥
6अथ दुर्योधनः कृष्ण शकुनिश्चापि सौबलः। संध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम्॥ आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्र सभागतम्। कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान् राज्ञः सर्वाश्च पार्थिवान्॥ त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः। तावभ्यनन्दद् गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना॥
7ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः। ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः॥ विसृज्य बहुरत्नानि दाशार्हमपराजितम्। तिष्ठन्तमुपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा॥
8ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना। हयोत्तमयुजा शीघ्रमुपातिष्ठत दारुकः॥
9तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः। महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम्॥ अग्नि प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः। कौस्तुभं मणिमामुच्य श्रिया परमया ज्वलन्॥ कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः। आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः॥
10अन्वारुरोह दाशार्ह विदुरः सर्वधर्मवित्। सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वबुद्धिमतां वरम्॥
11ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः। द्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परंतपम्॥
12सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां चापरे स्थाः। पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं गजैरश्वैः रथैरपि॥
13तेषां हेमपरिष्कारैर्युक्ताः परमवाजिभिः। गच्छतां घोषिणश्चित्ररथा राजन् विरेजिरे॥
14सम्मृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम्। राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाच्छ्रिया ज्वलन्॥
15ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः। शङ्खाश्च दमिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च॥
16प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः। परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परंतपाः॥
17ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः। असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन् पुरःसराः॥
18गजाः पञ्चशतातत्र रथाश्चासन् सहस्रशः। प्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम्॥
19पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम्। सबालवृद्धं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिंदम॥
20वेदिकालमाश्रिताभिश्च समाकान्तान्यनेकशः। प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत॥
21स पूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन् मधुराः कथाः। यथार्ह प्रातसत्कुर्वन् प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ॥
22ततः सभा समासाद्य केशवस्यानुयायिनः। सशङ्खर्वेणुनिघोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन्॥
23ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम्। सम्प्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाझया॥
24ततोऽभ्याशगते कृष्णे समहष्यन् नराधिपाः। श्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्॥
25आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम्। अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात्॥
26नवमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसा। महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः॥
27पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः। ज्योतीष्यादित्यवद् राजन् कुरून् प्राच्छादयच्छ्रिया।।३३।
28अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ। वृष्णयः कृतवर्मा चाप्यासन् कृष्णस्य पृष्ठतः॥
29धृतराष्ट्रं पुरुस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः। आसनेभ्योऽचलन् सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम्॥
30अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः। सहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः॥
31उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्र जनेश्वरे। तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः॥
32आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम्। कृष्णार्थं कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥
33स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः। अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान् यथावयः॥
34तत्र केशवमानचुः सम्यगभ्यागतं सभाम्। राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम्॥
35तत्र तिष्ठन् स दाशार्हो राजमध्ये परंतपः। अपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन् परपुरंजयः। ततस्तानभिसम्प्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषी॥ अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शान्तनवं शनैः। पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृप॥
36निमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसां। नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम्॥
37पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम्। ऋषीछान्तनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान्॥
38त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत्। आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च॥
39मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्वस्ततस्ततः। तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्धेषु भारत॥
40निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम्। दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम्॥
41विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे। अविदूरे तु कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ॥ एकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ। गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः॥
42निषसादासने राजा सहपुत्रो विशाम्पते। विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्या जिनोत्तरे॥
43संस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरूपाविशत्। चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्ह राजानः सर्व एव ते॥ अमृतस्येव नातृप्यन् प्रेक्षमाणा जनार्दनम्। अतसीपुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनः॥
44व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणि॥
45ततस्तूष्णीं सर्वमासीद् गोविन्दगतमानसम्। न तत्र कश्चित् किञ्चिद् वा व्याजहार पुमान् क्वचित्।।
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said The two wise men talking together in this way spent that night which was beautiful and lit by stars.
2That night passed away against the wishes of Krishna and Vidura, who was listening to the discourses on diverse subjects conducive to religious merit and earthly profit and conveyed in rhythmical language from Krishna and of Krishna of immeasurable prowess listening to similar discourse from high-souled Vidura.
3Then (at the break of day) many professional bards and singers having a good voice awakened Krishna with the sound of conches and cymbals.
4Janardana, that scion of the Dasharha race, that best among the Satvatas, then performed all the necessary rites of the morning.
5Having performed his ablutions, having repeated the usual incantations to the god of fire and having donned his attire and ornaments, Madhava worshipped the rising sun.
6Duryodhana and Shakuni the son of Subala coming to Krishna, that scion of the Dasharha race and who had never met with a defeat, while he was yet performing his morning devotions, said to him-"King Dhritarashtra is come to the Assembly-Hall and so have the other Kurus headed by Bhishma and all the rulers of the earth. O Govinda, they are waiting for you like the gods in heaven waiting for Shakra." Govinda welcomed them by courteous words.
7When the spotless sun progressed a little further in his diurnal journey, Janardana, the chastiser of foes, gave to the Brahmanas gold, cloths, cattle and horses. Thus Krishna having distributed many gems precious stones, his charioteer approached that unvanquished hero of the Dasharha race, who was seated and paid his respects to him.
8Then Daruka soon came back with the large and shining car furnished with tinkling bells and yoked to excellent horses.
9That one large mind, understanding that the celestial car ornamented with all sorts of gems and precious stones and whose wheels rattled as loudly as masses of thick clouds, had arrived. Made tour round the fire and also round the Brahmanas. And putting on the Kaustubha gem which was shining with excellent beauty and surrounded by the Kurus and protected by the Vrishnis, Krishna or Shauri the center of delight of all the Yadavas mounted on his car.
10After that scion of the Dasharha race had mounted the car, Vidura, conversant with all virtues, superior to all living creatures and foremost among all wise men.
11Duryodhana and Shakuni the son of Subala on a second car followed this chastiser of enemies, Krishna. as
12Satyaki and Kritavarma, as also other warriors of the Vrishni race followed behind, some on elephants, some on horse and others on chariots.
13The chariots of these men, O king, adorned with excellent gold and yoked to good horses and producing diverse sounds they proceeded on, looked very beautiful.
14The wise Krishna, blazing with beauty, in fit time, came up on a high way well swept and whose dust had been cleared away and which was fit to be used even by the Rishis of royal descent.
15The scion Dasharha race having set out, there was one continual music of cymbals. The conches began to be played, also all the other instruments that were there.
16A large number of young men of the strength of lions, heroic chastisers of foes in the world surrounding the car of Shauri, followed him.
17And there were others by thousands, who in diverse and strange attires holding swords, lances and axes followed Krishna.
18There were five hundred elephants and chariots by thousands, that came up behind the heroic scion of the Dasharha race, who had never sustained a defeat.
19chatiser of enemies, the city of the Kurus was filled by old and young men including women, who were desirous of seeing Janardana advancing on a car.
20Many were the houses that were tottering under the load of women, who were in the terraces and balconies.
21He proceeded slowly along gazing in all directions, worshipped by the Kurus; and listening to sweet speeches and returning suitable greetings.
22The followers of Keshava having arrived at the Assembly-Hall filled all directions with the sound of conches and cymbals.
23The entire assembly of those kings of immeasurable energy began to shake with delight with the desire of seeing Krishna come.
24Then those rulers of men became rejoiced at the inference that he was near, which they drew on account of their hearing the rattles of his chariot, which was like the roar of clouds charged with rain.
25Shauri, the best among the entire Satvata race, coming to the gate of the Assembly-Hall, got down from the car which was like the peak of the Kailasa mountain.
26He then entered the Hall, which was like the abode of the great Indra and was blazing as it were with the beauty of energy and which looked like a mass newly formed clouds.
27Getting hold of the hand of Vidura and that of Satyaki (on either side) the one of great fame (entered the Assembly-Hall) eclipsing the Kurus (planets) in splendour like the sun.
28I front of Vasudeva were the two, Karna and Duryodhana; while behind him sat the Vrishnis and Kritavarma.
29Bhishma, Drona and others following the example of Dhritarashtra rose up from their seats with the object of honouring Janardana.
30That scion of the Dasharha approaching the lord of men having eyes of wisdom along with Drona and Bhishma and others all of great fame rose up from their seats.
31The great king Dhritarashtra, the lord of men, having got up, those thousands of kings all rose up also.
32A seat respectable in every way and adorned with gold was placed there under instructions from Dhritarashtra.
33With a smiling face, did the virtuoussouled Madhava great the king, Bhishma and Drona, as also other kings according to their respective age. race
34Then all the kings and rulers of the earth and all the Kurus worshipped Keshava or Janardana who had come into the AssemblyHall..
35That chastiser of foes, the scion of the Dasharha race, while staying there, beheld in the heaven the Rishis who had attained to the better world. And seeing the Rishis under the leadership of Narada, the scion of the Dasharha race said to Bhishma the son of Shantanu slowly, “To see this earthly assembly have the Rishis come, O ruler of men.
36Invite them with plenty of seats and welcome them; for they remaining unseated, who is capable of taking his seat?
37Arrange therefore immediately for the worship of these Munis who have conquered their souls.” The son of Shantanu seeing the Rishis come at the very gates of the AssemblyHall.
38Quickly commanded the attendants to get seats soon for them and they brought many spacious and beautiful seats.
39Embroidered with gold and set with gems. After they had accepted due worship and seated themselves, O Bharata.
40Krishna took his seat; so did all the kings, in their respective seats. Dushasana offered to Satyaki an excellent seat.
41Vivingshati gave a beautiful golden seat to Kritavarma and not far from Krishna. Karna and Duryodhana, the two men of large-souled and wrathful sat on one and the same seat. The king of the Gandharas Shakuni, surrounded by the Gandhara chiefs.
42With his son sat on one seat, О lord of the world. The great Vidura sat on a holy seat covered with a white deer skin and decked with gems.
43That of great intelligence sat contiguous to the seat of Shauri. All those kings, having for a long time looked at the scion of the Dasharha race, were not gratified with gazing on Janardana as if drinking nectar. Janardana was attired in a yellow robe and looked like the Atasi flower.
44He sat in the midst of that Assembly like a dark gem placed on gold.
45They all were silent while Govinda was thinking within himself and no man there mad the slightest utterance. one
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार परस्पर बातें करते हुए उन दोनों बुद्धिमान् पुरुषों ने वह सुन्दर तथा तारों से जगमगाती रात्रि बिताई।
2कृष्ण तथा विदुर की इच्छा के विपरीत वह रात्रि बीत गई — विदुर कृष्ण से धर्म तथा अर्थ के अनुकूल नाना विषयों पर छन्दोबद्ध वाणी में कहे गए प्रवचन सुनते रहे, और अपरिमित पराक्रम वाले कृष्ण महात्मा विदुर से वैसे ही प्रवचन सुनते रहे।
3तदनन्तर (प्रातःकाल) अनेक सूतों तथा मधुर स्वर वाले गायकों ने शङ्खों एवं झाँझों के शब्द से कृष्ण को जगाया।
4तब सात्वतों में श्रेष्ठ, दाशार्हवंशी जनार्दन ने प्रातःकाल के समस्त आवश्यक नित्यकर्म सम्पन्न किए।
5स्नान करके, अग्निदेव के लिए विहित मन्त्रों का जप करके और वस्त्र एवं आभूषण धारण करके माधव ने उदय होते सूर्य की उपासना की।
6जब वे दाशार्हवंशी, कभी पराजित न होने वाले कृष्ण अभी प्रातःकालीन उपासना कर ही रहे थे, तब दुर्योधन तथा सुबलपुत्र शकुनि उनके पास आकर बोले — "राजा धृतराष्ट्र सभाभवन में पधार चुके हैं, और भीष्म आदि अन्य कुरु तथा पृथ्वी के समस्त शासक भी। हे गोविन्द, वे आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं, जैसे स्वर्ग में देवगण शक्र की प्रतीक्षा करते हैं।" गोविन्द ने शिष्टाचारपूर्ण वचनों से उनका स्वागत किया।
7जब निर्मल सूर्य अपनी दैनिक यात्रा में कुछ और आगे बढ़ा, तब शत्रुदमन जनार्दन ने ब्राह्मणों को स्वर्ण, वस्त्र, गौएँ तथा अश्व दिए। इस प्रकार कृष्ण अनेक रत्न एवं मणियाँ बाँट चुके, तब उनके सारथि ने उन अपराजित दाशार्हवंशी वीर के पास आकर, जो आसन पर विराजमान थे, उन्हें प्रणाम किया।
8तदनन्तर दारुक शीघ्र ही वह विशाल तथा देदीप्यमान रथ लेकर लौटे, जो घण्टियों से युक्त और उत्तम अश्वों से जुता हुआ था।
9वे महामना यह जानकर कि सब प्रकार के रत्नों तथा मणियों से अलंकृत और घने मेघों के समान गर्जते पहियों वाला वह दिव्य रथ आ पहुँचा है, अग्नि की तथा ब्राह्मणों की परिक्रमा की। और परम सुन्दरता से चमकते कौस्तुभ मणि को धारण करके, कुरुओं से घिरे और वृष्णियों द्वारा रक्षित होकर, समस्त यादवों के आनन्द के केन्द्र कृष्ण अर्थात् शौरि अपने रथ पर आरूढ़ हुए।
10उन दाशार्हवंशी के रथ पर आरूढ़ हो जाने पर समस्त धर्मों के ज्ञाता, समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ तथा बुद्धिमानों में अग्रगण्य विदुर —
11और दूसरे रथ पर दुर्योधन तथा सुबलपुत्र शकुनि उन शत्रुदमन कृष्ण के पीछे-पीछे चले।
12सात्यकि तथा कृतवर्मा, और वृष्णिवंश के अन्य योद्धा भी पीछे-पीछे चले — कोई हाथियों पर, कोई अश्वों पर और कोई रथों पर।
13हे राजन्, उत्तम स्वर्ण से अलंकृत, उत्तम अश्वों से जुते और नाना प्रकार के शब्द करते हुए उन पुरुषों के रथ आगे बढ़ते हुए अत्यन्त सुन्दर दिखाई देते थे।
14सौन्दर्य से देदीप्यमान बुद्धिमान् कृष्ण उचित समय पर उस राजमार्ग पर आए, जो भलीभाँति बुहारा हुआ था, जिसकी धूल हटा दी गई थी और जो राजर्षियों के भी उपयोग के योग्य था।
15उन दाशार्हवंशी के प्रस्थान करते ही झाँझों का अविरल संगीत गूँज उठा। शङ्ख बजने लगे, और वहाँ उपस्थित समस्त अन्य वाद्य भी।
16सिंह के समान बलशाली, संसार के वीर शत्रुदमन अनेक युवक शौरि के रथ को घेरकर उनके पीछे-पीछे चले।
17और सहस्रों अन्य लोग भी थे, जो नाना प्रकार के विचित्र वेशों में तलवारें, भाले तथा फरसे लिए कृष्ण के पीछे चले।
18कभी पराजय न पाने वाले उन वीर दाशार्हवंशी के पीछे पाँच सौ हाथी तथा सहस्रों रथ आए।
19हे शत्रुदमन, कुरुओं का नगर वृद्धों तथा युवकों से, और स्त्रियों से भी भर गया, जो रथ पर आते हुए जनार्दन को देखने के इच्छुक थे।
20छतों तथा झरोखों पर खड़ी स्त्रियों के भार से अनेक भवन डगमगाते-से लगते थे।
21कुरुओं द्वारा पूजित होते हुए, चारों ओर दृष्टि डालते हुए और मधुर वचन सुनते तथा यथोचित उत्तर देते हुए वे धीरे-धीरे आगे बढ़े।
22सभाभवन में पहुँचकर केशव के अनुयायियों ने शङ्खों तथा झाँझों के शब्द से समस्त दिशाएँ भर दीं।
23उन अपरिमित तेजस्वी राजाओं की समस्त सभा कृष्ण के आगमन के दर्शन की इच्छा से हर्ष के कारण काँप उठी।
24तब वे नरेश्वर इस अनुमान से हर्षित हुए कि वे निकट आ पहुँचे हैं — यह अनुमान उन्होंने उनके रथ की उस घर्घराहट को सुनकर लगाया जो वर्षा से भरे मेघों की गर्जना के समान थी।
25समस्त सात्वतवंश में श्रेष्ठ शौरि सभाभवन के द्वार पर पहुँचकर उस रथ से उतरे, जो कैलास पर्वत के शिखर के समान था।
26तदनन्तर उन्होंने उस सभाभवन में प्रवेश किया, जो महेन्द्र के भवन के समान था, जो मानो तेज की कान्ति से देदीप्यमान था और नवोदित मेघसमूह के समान दिखता था।
27एक ओर विदुर का और दूसरी ओर सात्यकि का हाथ थामे हुए वे महायशस्वी (सभाभवन में प्रविष्ट हुए), और सूर्य जैसे ग्रहों को आभा में मन्द कर देता है, वैसे ही उन्होंने कुरुओं को अपनी कान्ति से मन्द कर दिया।
28वासुदेव के सम्मुख कर्ण तथा दुर्योधन — ये दोनों थे; और उनके पीछे वृष्णिगण तथा कृतवर्मा बैठे थे।
29धृतराष्ट्र का अनुसरण करते हुए भीष्म, द्रोण आदि जनार्दन का सम्मान करने के लिए अपने आसनों से उठ खड़े हुए।
30उन दाशार्हवंशी के समीप आने पर प्रज्ञारूपी नेत्रों वाले नरेश्वर, तथा द्रोण, भीष्म आदि सब महायशस्वी जन अपने आसनों से उठ खड़े हुए।
31नरेश्वर महाराज धृतराष्ट्र के उठ खड़े होने पर वे सहस्रों राजा भी सब उठ खड़े हुए।
32धृतराष्ट्र के आदेश से वहाँ सब प्रकार से आदरणीय तथा स्वर्ण से अलंकृत एक आसन रखा गया।
33मुस्कुराते हुए मुख से धर्मात्मा माधव ने राजा का, भीष्म का तथा द्रोण का, और अन्य राजाओं का भी उनकी आयु के अनुसार अभिवादन किया।
34तदनन्तर पृथ्वी के समस्त राजाओं तथा शासकों ने और समस्त कुरुओं ने सभाभवन में पधारे केशव अर्थात् जनार्दन की पूजा की।
35वहाँ ठहरे हुए उन शत्रुदमन दाशार्हवंशी ने आकाश में उन ऋषियों को देखा जो उत्तम लोक को प्राप्त हो चुके थे। नारद के नेतृत्व में आए उन ऋषियों को देखकर उन दाशार्हवंशी ने शान्तनुपुत्र भीष्म से धीरे से कहा — "हे नरेश्वर, इस पार्थिव सभा को देखने के लिए ऋषिगण आए हैं।
36पर्याप्त आसनों के साथ उन्हें निमन्त्रित कीजिए और उनका स्वागत कीजिए; क्योंकि उनके बैठे बिना कौन अपना आसन ग्रहण कर सकता है?
37अतः इन जितात्मा मुनियों की पूजा का प्रबन्ध तत्काल कीजिए।" सभाभवन के द्वार पर ही आए हुए उन ऋषियों को देखकर शान्तनुपुत्र ने —
38शीघ्र ही सेवकों को आज्ञा दी कि उनके लिए तत्काल आसन लाए जाएँ; और वे अनेक विशाल तथा सुन्दर आसन ले आए —
39जो स्वर्ण से कढ़े हुए तथा रत्नजड़ित थे। हे भरतवंशी, जब वे यथोचित पूजा स्वीकार करके आसनों पर विराजमान हो गए —
40तब कृष्ण ने अपना आसन ग्रहण किया; और समस्त राजाओं ने भी अपने-अपने आसन ग्रहण किए। दुःशासन ने सात्यकि को उत्तम आसन दिया।
41विविंशति ने कृतवर्मा को सुन्दर स्वर्णासन दिया, और वह कृष्ण से दूर नहीं था। कर्ण तथा दुर्योधन — ये दोनों उदारचेता किन्तु क्रोधी पुरुष एक ही आसन पर बैठे। गान्धारराज शकुनि गान्धार प्रमुखों से घिरा हुआ —
42हे लोकनाथ, अपने पुत्र सहित एक ही आसन पर बैठा। महामति विदुर श्वेत मृगचर्म से आच्छादित तथा रत्नों से अलंकृत पवित्र आसन पर बैठे।
43वे परम बुद्धिमान् शौरि के आसन से सटकर बैठे। वे समस्त राजा उन दाशार्हवंशी को दीर्घ काल तक देखते रहने पर भी जनार्दन के दर्शन से वैसे ही तृप्त नहीं हुए जैसे अमृत पीते हुए कोई तृप्त नहीं होता। जनार्दन पीत वस्त्र धारण किए हुए थे और अलसी के पुष्प के समान दिखते थे।
44वे उस सभा के बीच स्वर्ण पर जड़े हुए श्याम मणि के समान विराजमान थे।
45जब गोविन्द मन ही मन विचार कर रहे थे, तब वे सब मौन थे और वहाँ किसी ने तनिक भी शब्द नहीं किया।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यसरी आपसमा कुरा गर्दै ती दुवै बुद्धिमान् पुरुषले त्यो सुन्दर तथा ताराले झिलिमिली रात बिताए।
2कृष्ण तथा विदुरको इच्छाविपरीत त्यो रात बित्यो — विदुरले कृष्णबाट धर्म तथा अर्थका अनुकूल नाना विषयमा छन्दोबद्ध वाणीमा भनिएका प्रवचन सुनिरहे, र अपरिमित पराक्रम भएका कृष्णले महात्मा विदुरबाट त्यस्तै प्रवचन सुनिरहे।
3त्यसपछि (बिहान) अनेक सूत तथा मधुर स्वरका गायकहरूले शङ्ख एवं झ्यालीको शब्दले कृष्णलाई जगाए।
4तब सात्वतहरूमा श्रेष्ठ, दाशार्हवंशी जनार्दनले बिहानका सम्पूर्ण आवश्यक नित्यकर्म सम्पन्न गरे।
5स्नान गरेर, अग्निदेवका लागि विहित मन्त्रको जप गरेर र वस्त्र एवं आभूषण धारण गरेर माधवले उदाउँदो सूर्यको उपासना गरे।
6जब ती दाशार्हवंशी, कहिल्यै पराजित नहुने कृष्ण अझै प्रातःकालीन उपासना गरिरहेकै थिए, तब दुर्योधन तथा सुबलपुत्र शकुनि उनीकहाँ आएर भने — "राजा धृतराष्ट्र सभाभवनमा पुगिसक्नुभएको छ, र भीष्म आदि अन्य कुरुहरू तथा पृथ्वीका सम्पूर्ण शासक पनि। हे गोविन्द, तिनीहरू तपाईंको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्, जसरी स्वर्गमा देवगणले शक्रको प्रतीक्षा गर्दछन्।" गोविन्दले शिष्टाचारपूर्ण वचनले तिनको स्वागत गरे।
7जब निर्मल सूर्य आफ्नो दैनिक यात्रामा केही अगाडि बढ्यो, तब शत्रुदमन जनार्दनले ब्राह्मणहरूलाई सुन, वस्त्र, गाई तथा घोडा दिए। यसरी कृष्णले अनेक रत्न एवं मणि बाँडिसकेपछि, उनका सारथिले ती अपराजित दाशार्हवंशी वीरकहाँ आएर, जो आसनमा विराजमान थिए, उनलाई प्रणाम गरे।
8त्यसपछि दारुक तुरुन्तै त्यो विशाल तथा देदीप्यमान रथ लिएर फर्के, जो घण्टीले युक्त र उत्तम घोडाले जोतिएको थियो।
9ती महामनाले यो थाहा पाएर कि सबै प्रकारका रत्न तथा मणिले अलङ्कृत र बाक्ला मेघजस्तै गर्जने पाङ्ग्रा भएको त्यो दिव्य रथ आइपुगेको छ, अग्निको तथा ब्राह्मणहरूको परिक्रमा गरे। र परम सुन्दरताले चम्कने कौस्तुभ मणि धारण गरेर, कुरुहरूले घेरिएका र वृष्णिहरूद्वारा रक्षित भई, सम्पूर्ण यादवहरूका आनन्दका केन्द्र कृष्ण अर्थात् शौरि आफ्नो रथमा आरूढ भए।
10ती दाशार्हवंशी रथमा आरूढ भएपछि सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ तथा बुद्धिमान्हरूमा अग्रगण्य विदुर —
11र अर्को रथमा दुर्योधन तथा सुबलपुत्र शकुनि ती शत्रुदमन कृष्णको पछिपछि हिँडे।
12सात्यकि तथा कृतवर्मा, र वृष्णिवंशका अन्य योद्धाहरू पनि पछिपछि हिँडे — कोही हात्तीमा, कोही घोडामा र कोही रथमा।
13हे राजन्, उत्तम सुनले अलङ्कृत, उत्तम घोडाले जोतिएका र नाना प्रकारका शब्द गर्दै ती पुरुषहरूका रथ अगाडि बढ्दा अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे।
14सौन्दर्यले देदीप्यमान बुद्धिमान् कृष्ण उचित समयमा त्यस राजमार्गमा आए, जो राम्ररी बढारिएको थियो, जसको धूलो हटाइएको थियो र जो राजर्षिहरूको पनि उपयोगयोग्य थियो।
15ती दाशार्हवंशीले प्रस्थान गर्नासाथ झ्यालीको अविरल सङ्गीत गुन्जियो। शङ्ख बज्न थाले, र त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण अन्य वाद्य पनि।
16सिंहजस्तै बलशाली, संसारका वीर शत्रुदमन अनेक युवक शौरिको रथ घेरेर उनको पछिपछि हिँडे।
17र हजारौँ अरू मानिस पनि थिए, जो नाना प्रकारका विचित्र वेशमा तरवार, भाला तथा बन्चरो लिएर कृष्णको पछि हिँडे।
18कहिल्यै पराजय नपाएका ती वीर दाशार्हवंशीको पछि पाँच सय हात्ती तथा हजारौँ रथ आए।
19हे शत्रुदमन, कुरुहरूको नगर वृद्ध तथा युवकहरूले, र स्त्रीहरूले पनि भरियो, जो रथमा आउँदै गरेका जनार्दनलाई हेर्न इच्छुक थिए।
20छत तथा झ्यालमा उभिएका स्त्रीहरूको भारले अनेक भवन डगमगाएजस्ता लाग्थे।
21कुरुहरूद्वारा पूजित हुँदै, चारैतिर दृष्टि हाल्दै र मधुर वचन सुन्दै तथा यथोचित उत्तर दिँदै उनी बिस्तारै अगाडि बढे।
22सभाभवनमा पुगेर केशवका अनुयायीहरूले शङ्ख तथा झ्यालीको शब्दले सम्पूर्ण दिशा भरिदिए।
23ती अपरिमित तेजस्वी राजाहरूको सम्पूर्ण सभा कृष्णको आगमनको दर्शनको इच्छाले हर्षले काँपी।
24तब ती नरेश्वरहरू यस अनुमानले हर्षित भए कि उनी नजिकै आइपुगे — यो अनुमान तिनीहरूले उनको रथको त्यो घर्घराहट सुनेर लगाए जो वर्षाले भरिएका मेघको गर्जनजस्तै थियो।
25सम्पूर्ण सात्वतवंशमा श्रेष्ठ शौरि सभाभवनको ढोकामा पुगेर त्यस रथबाट ओर्ले, जो कैलास पर्वतको शिखरजस्तै थियो।
26त्यसपछि उनले त्यस सभाभवनमा प्रवेश गरे, जो महेन्द्रको भवनजस्तै थियो, जो मानौँ तेजको कान्तिले देदीप्यमान थियो र भर्खर बनेको मेघसमूहजस्तै देखिन्थ्यो।
27एकातिर विदुरको र अर्कातिर सात्यकिको हात समातेर ती महायशस्वी (सभाभवनमा प्रवेश गरे), र सूर्यले जसरी ग्रहहरूलाई आभामा मन्द पार्दछ, त्यसै गरी उनले कुरुहरूलाई आफ्नो कान्तिले मन्द पारिदिए।
28वासुदेवको सामु कर्ण तथा दुर्योधन — यी दुवै थिए; र उनको पछाडि वृष्णिगण तथा कृतवर्मा बसेका थिए।
29धृतराष्ट्रको अनुसरण गर्दै भीष्म, द्रोण आदि जनार्दनको सम्मान गर्न आफ्ना आसनबाट उठे।
30ती दाशार्हवंशी नजिक आएपछि प्रज्ञारूपी नेत्र भएका नरेश्वर, तथा द्रोण, भीष्म आदि सबै महायशस्वी जन आफ्ना आसनबाट उठे।
31नरेश्वर महाराज धृतराष्ट्र उठेपछि ती हजारौँ राजा पनि सबै उठे।
32धृतराष्ट्रको आदेशले त्यहाँ सबै प्रकारले आदरणीय तथा सुनले अलङ्कृत एउटा आसन राखियो।
33मुस्कुराउँदो मुखले धर्मात्मा माधवले राजाको, भीष्मको तथा द्रोणको, र अन्य राजाहरूको पनि तिनको उमेरअनुसार अभिवादन गरे।
34त्यसपछि पृथ्वीका सम्पूर्ण राजा तथा शासकहरूले र सम्पूर्ण कुरुहरूले सभाभवनमा आइपुगेका केशव अर्थात् जनार्दनको पूजा गरे।
35त्यहाँ बसेका ती शत्रुदमन दाशार्हवंशीले आकाशमा ती ऋषिहरूलाई देखे जो उत्तम लोक प्राप्त गरिसकेका थिए। नारदको नेतृत्वमा आएका ती ऋषिहरूलाई देखेर ती दाशार्हवंशीले शान्तनुपुत्र भीष्मलाई बिस्तारै भने — "हे नरेश्वर, यस पार्थिव सभा हेर्नका लागि ऋषिगण आउनुभएको छ।
36पर्याप्त आसनसहित तिनलाई निमन्त्रणा दिनुहोस् र तिनको स्वागत गर्नुहोस्; किनभने तिनी नबसी कसले आफ्नो आसन ग्रहण गर्न सक्दछ?
37त्यसैले यी जितात्मा मुनिहरूको पूजाको प्रबन्ध तत्काल गर्नुहोस्।" सभाभवनको ढोकैमा आइपुगेका ती ऋषिहरूलाई देखेर शान्तनुपुत्रले —
38तुरुन्तै सेवकहरूलाई आज्ञा दिए कि तिनका लागि तत्काल आसन ल्याइयोस्; र तिनीहरूले अनेक विशाल तथा सुन्दर आसन ल्याए —
39जो सुनले बुट्टा भरिएका तथा रत्नजडित थिए। हे भरतवंशी, जब तिनीहरूले यथोचित पूजा स्वीकार गरेर आसनमा विराजमान भए —
40तब कृष्णले आफ्नो आसन ग्रहण गरे; र सम्पूर्ण राजाहरूले पनि आआफ्नो आसन ग्रहण गरे। दुःशासनले सात्यकिलाई उत्तम आसन दिए।
41विविंशतिले कृतवर्मालाई सुन्दर सुनको आसन दिए, र त्यो कृष्णबाट टाढा थिएन। कर्ण तथा दुर्योधन — यी दुवै उदारचेता तर क्रोधी पुरुष एउटै आसनमा बसे। गान्धारराज शकुनि गान्धार प्रमुखहरूले घेरिएर —
42हे लोकनाथ, आफ्ना पुत्रसहित एउटै आसनमा बस्यो। महामति विदुर सेतो मृगछालाले छोपिएको तथा रत्नले अलङ्कृत पवित्र आसनमा बसे।
43ती परम बुद्धिमान् शौरिको आसनसँगै टाँसिएर बसे। ती सम्पूर्ण राजाले ती दाशार्हवंशीलाई लामो समयसम्म हेरिरहँदा पनि जनार्दनको दर्शनले त्यसै गरी तृप्त भएनन् जसरी अमृत पिउँदा कोही तृप्त हुँदैन। जनार्दनले पहेँलो वस्त्र धारण गरेका थिए र अलसीको फूलजस्तै देखिन्थे।
44उनी त्यस सभाका बीचमा सुनमा जडिएको श्याम मणिजस्तै विराजमान थिए।
45जब गोविन्द मनमनै विचार गरिरहेका थिए, तब तिनीहरू सबै मौन थिए र त्यहाँ कसैले अलिकति पनि शब्द गरेनन्।