रामोपाख्यान पर्व — त्रिजटा द्वारा सीता को सान्त्वना
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 280
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच ततोऽविदूरे नलिनी प्रभूतकमलोत्पलाम्। सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत्॥
2मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना। सेव्यमानो वने तस्मिञ्जगाम मनसा प्रियाम्॥
3विललाप स राजेन्द्रस्तत्र कान्तामनुस्मरन्। कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस्तमथाब्रवीत्॥
4न त्वामेवंविधो भावः स्प्रष्टुमर्हति मानद। आत्मवन्तमिव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम्॥
5प्रवृत्तिरुपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च। तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय॥
6अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुङ्गवम्। मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस॥
7एवं बहुविधैर्वाक्यैर्लक्ष्मणेन स राघवः। उक्तः प्रकृतिमापेदे कार्ये चानन्तरोऽभवत्॥
8निषेव्य वारि पम्पायास्तर्पयित्वा पितृनपि। प्रतस्थतुरुभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
9तावृष्यमूकमभ्येत्य बहुमूलफलद्रुमम्। गिर्यचे वानरान् पञ्च वीरौ ददृशतुस्तदा॥
10सुग्रीवः प्रेषयामास सचिवं वानरं तयोः। बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तमिव स्थितम्॥
11तेन सम्भाध्य पूर्वं तौ सुग्रीवमभिजग्मतुः। सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस्तदा नृप॥
12तद् वासो दर्शयामासुस्तस्य कार्ये निवेदिते। वानराणां तु यत् सीता ह्रियमाणा व्यपासृजत्॥
13तत् प्रत्ययकरं लस्वा सुग्रीवं प्लवगाधिपम्। पृथिव्यां वानरैश्वर्ये स्वयं रामोऽभ्यषेचयत्॥
14प्रतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनो वधम्। सुग्रीवश्चापि वैदेह्याः पुनरानयनं नृप॥
15इत्युक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम्। अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धा तस्थुर्युद्धाभिकाक्षिणः।।१५।
16सुग्रीवः प्राप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः। नास्य तन्ममृषे वाली तारा तं प्रत्यषेधयत्॥
17यथा नदति सुग्रीवो बलवानेष वानरः। मन्ये चाश्रयवान् प्राप्तो न त्वं निष्क्रान्तुमर्हसि॥
18हेममाली ततो वाली तारां ताराधिपाननाम्। प्रोवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः॥
19सर्वभूतरुतज्ञा त्वं पश्य बुद्ध्या समन्विता। केन चाश्रयवान् प्राप्तो ममैष भ्रातृगन्धिकः॥
20चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिप्रभा। पतिमित्यब्रवीत् प्राज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर।॥
21हृतदारो महासत्त्वो रामो दशरथात्मजः। तुल्यारिमित्रतां प्राप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः॥
22भ्राता चास्य महाबाहुः सौमित्रिरपराजितः। लक्ष्मणो नाम मेधावी स्थितः कार्यार्थसिद्धये॥
23मैन्दा द्विविदश्चापि हनूमांश्चानिलात्मजः। जाम्बवानृक्षराजश्च सुग्रीवसचिवाः स्थिताः॥
24सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः। अलं तव विनाशाय रामवीर्यबलाश्रयात्॥
25तस्यास्तदाक्षिप्य वचो हितमुक्तं कपीश्वरः। पर्यशङ्कत तामीर्षुः सुग्रीवगतमानसाम्॥
26तारां परुषमुक्त्वा तु निर्जगाम गुहामुखात्। स्थितं माल्यवतोऽभ्याशे सुग्रीवं सोऽभ्यभाषत॥
27असकृत् त्वं मया पूर्वं निर्जितो जीवितप्रियः। मुक्तो ज्ञातिरिति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः॥
28इत्युक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद् वचः। प्राप्तकालममित्रघ्नो रामं सम्बोधयन्निव॥
29हतराज्यस्य में राजन् हृतदारस्य च त्वया। किं मे जीवितसामर्थ्यमिति विद्धि समागतम्॥
30एवमुक्त्वा बहुविधं ततस्तौ संनिपेततुः। समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ।॥
31उभौ जघ्नतुरन्योन्यमुभौ भूमौ निपेततुः। उभौ ववल्गतुश्चित्रं मुष्टिभिश्च निजघ्नतुः॥
32उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ। शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ॥
33न विशेषस्तयोर्युद्धे यदा कश्चन् दृश्यते। सुग्रीवस्य तदा मालां हनुमान् कण्ठ आसजत्॥
34स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया। श्रीमानिव महाशैलो मलयो मेघमालया॥
35कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः। विचकर्ष धनुः श्रेष्ठं वालिमुद्दिश्य लक्ष्यवत्॥
36विस्फारस्तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ। वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतोरसि॥
37स भिन्नहदयो वाली वक्राच्छोणितमुद्वमन्। ददर्शावस्थितं रामं ततः सौमित्रिणा सह॥
38गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मुर्छितः। तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिसमौजसम्॥
39हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धा प्रत्यपद्यता तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम्॥
40रामस्तु चतुरो मासान् पृष्ठे माल्यवत: शुभे। निवासमकरोद् धीमान् सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः॥
41रावणोऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात्कृतः। सीतां निवेशयामास भवने नन्दनोपमे॥
42अशोकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे। भर्तृस्मरणतन्वङ्गी तापसीवेषधारिणी॥
43उपवासतप:शीला तत्रास पृथुलेक्षणा। उवास दुःखवसतिं फलमूलकृताशना॥
44दिदेश राक्षसीस्तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः। सासिलशूलपरशुमुद्गरालातधारिणीः॥
45व्यक्षीं त्र्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वामजिबिकाम्। त्रिस्तनीमेकपादां च त्रिजटामेकलोचनाम्॥
46एताश्चान्याश्च दीप्ताक्ष्यः करभोत्कटमूर्द्धजाः। परिवार्यासते सीतां दिवारानमतन्द्रिताः॥
47तास्तु तामायतापाङ्गी पिशाच्यो दारुणस्वराः। तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनस्वराः॥
48खादाम पाटयामैनां तिलश: प्रविभज्य ताम्। येयं भर्तारमस्माकमवमन्येह जीवति॥
49इत्येवं परिभर्त्सन्तीस्त्रास्यमाना पुनः पुनः। भर्तृशोकसमाविष्टा निःश्वस्येदमुवाच ताः॥
50आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लोभोऽस्ति जीविते। विना तं पुण्डरीकाक्षं नीलकुञ्चितमूर्धजम्॥
51अप्येवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता। शोषयिष्यामि गात्राणि व्याली तालगता यथा॥
52न त्वन्यमभिगच्छेयं पुमांसं राघवादृते। इति जानीत सत्यं मे क्रियतां यदनन्तरम्॥
53तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा राक्षस्यस्ताः खरस्वनाः। आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस्तत् सर्वमादृताः॥
54गतासु तासु सर्वासु त्रिजटा नाम राक्षसी। सान्त्वयामास वैदेहीं धर्मज्ञा प्रियवादिनी॥
55सीते वक्ष्यामि ते किंचिद् विश्वासं कुरु मे सखि। भयं त्वं त्यज वामोरु शृणु चेदं वचो मम॥
56अविन्ध्यो नाम मेधावी वृद्धो राक्षसपुङ्गवः। स रामस्य हितान्वेषी त्वदर्थे हि स मावदत्॥
57सीता मद्वचनाद् वाच्या समाश्वास्य प्रसाद्य च। भर्ता ते कुशली रामो लक्ष्मणानुगतो बली॥
58सख्यं वानरराजेन शक्रप्रतिमतेजसा। कृतवान् राघवः श्रीमांस्त्वदर्थे च समुद्यतः॥
59मा च तेऽस्तु भयं भीरु रावणाल्लोकगहितात्। नलकूबरशापेन रक्षिता ह्यसि नन्दिनि॥
60शप्तो ह्येष पुरा पापो वधू रम्भां परामृशन्। न शक्नोत्यवशां नारीमुपैतुमजितेन्द्रियः॥
61क्षिप्रमेष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः। सौमित्रिसहितो धीमांस्त्वां चेतो मोक्षयिष्यति॥
62स्वप्ना हि सुमहाघोरा दृष्टा मेऽनिष्टदर्शनाः। विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्यकुलघातिनः॥
63दारुणो ह्येष दुष्टात्मा क्षुद्रकर्मा निशाचरः। स्वभावाच्छीलदोषेण सर्वेषां भयवर्धनः॥
64स्पर्धते सर्वदेवैर्यः कालोपहतचेतनः। मया विनाशलिङ्गानि स्वप्ने दृष्टानि तस्य वै॥
65तैलाभिषिक्तो विकचो मज्जन् पङ्के दशाननः। असकृत् खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्निव स्थितः॥
66कुम्भकर्णादयश्चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः। गच्छन्ति दक्षिणामाशां रक्तमाल्यानुलेपनाः॥
67श्वेतातपत्रः सोष्णीषः शुक्लमाल्यानुलेपनः। श्वेतपर्वतमारूढ एक एव विभीषणः॥
68सचिवाश्चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः। श्वेतपर्वतमारूढा मोक्ष्यन्तेऽस्मान्महाभयात्॥
69रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा। यशसा पृथिवीं कृत्स्ना पूरयिष्यति ते पतिः॥
70अस्थिसंचयमारूढो भुञ्जानो मधुपायसम्। लक्ष्मणश्च मया दृष्टो दिधक्षुः सर्वतो दिशम्॥
71रुदती रुधिरार्द्राङ्गी व्याघ्रण परिरक्षिता। असकृत् त्वं मया दृष्टा गच्छन्ती दिशमुत्तराम्॥
72हर्षमेष्यसि वैदेहि क्षिप्रं भ; समन्विता। राघवेण सह भ्रात्रा सीते त्वमचिरादिव॥
73इत्येतन्मृगशावाक्षी तच्छ्रुत्वा त्रिजटावचः। बभूवाशावती बाला पुनर्भर्तृसमागमे॥
74यावदभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस्ताः सुदारुणाः। ददृशुस्तां त्रिजटया सहासीनां यथा पुरा॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : Then, Rama, distracted with grief at the abduction of Sita, got to the Lake Pampa situated at a short distance and full of several kinds of lotuses.
2In that forest fanned by cool and pleasant breezes charged with the ordour of ambrosia, the thoughts of his dear wife crept into the mind of Rama.
3O king of kings, smitten with Cupid's arrows by thinking of his beloved spouse he lamented (profusely). Then the son of Sumitra thus spoke to him.
4“O respector of those that deserve honour, this state of your mind is as unworthy of you, as diseases in a self-contained old man of regular habits.
5You have received intelligence concerning Ravana and the princess of Videha. (Now try to) liberate her by exertion and wisdom.
6Let us go to Sugriva, the foremost of monkeys who dwells in (yonder) mountain. Cheer yourself up since I, your disciple servant and assistant, am near."
7By these and various other words of the same significance spoken by Lakshmana, the descendant of Raghu recovered his natural calmness and became mindful of his business.
8And both those heroic brothers Rama and Lakshmana bathing in the waters of the Pampa and offering oblations to their ancestors left (for Rishyamukha).
9Then, having reached the (mountain) Rishyamukha full of various roots, fruits and trees, those heroes saw at the summit of the mountain five monkeys.
10Sugriva, (then), sent, his minister, the intelligent monkey Hanuman huge as mountain, to (receive them).
11Having first conversed with him, they both came to Sugriva. O king, Rama then contracted a friendship with the monkey-king.
12When Rama had unfolded his intentions to him, he (Sugriva) showed to him the piece of cloth dropped among the monkeys by Şita while being carried off (by Ravana).
13Having obtained this token, Rama installed Sugriva the monkey-king, in sovereignty over all the monkeys on earth. a
14(And) the descendant of Kakustha promised to kill Bali in battle; and O king, Sugriva also pledged himself to liberate Sita.
15Having come to this (mutual) understanding, reposing confidence in each other, they all arrived at Kishkindha and desirous of battle remained prepared (for counter with Bali).
16Having reached Kishkindha, Sugriva sent forth a yell like the roar of a torrent. Bali could not brook that; but Tara (his wife) stood in his way, saying
17"From the manner in which this powerful monkey Sugriva is roaring, I think he has received assistance. (Therefore) do not go out."
18Thereupon, (her) husband, the eloquent Bali, the monkey-king who wore a golden garland replied to Tara endued with a face resplendent as the moon, the lord of the stars.
19“You are acquainted with the voice of all creatures; (therefore) by the exercise of your intelligence ascertain, whose assistance, this being who bears the relation of brother to me, has obtained.
20The wise Tara, resplendent as the lord of the stars, reflecting a moment thus replied to her husband. “O lord of the monkeys, listen to all this.
21That bowman, Rama, the highly energetic son of Dasharatha, whose wife has been carried off (by Ravana) has formed an offensive and a defensive alliance with Sugriva.
22His brother, the intellectual Lakshmana of mighty arms, the ever-victorious son of Sumitra, stands by him for the furtherance of Sugriva's aims.
23(Moreover), Mainda, Dvivida, Hanuman, the son of the wind god and Jambuvana, the king of the bears, all these counsellors of Sugriva stand up for him.
24All these are endued with magnanimity, intellect and great strength; and being backed up by the strength of Rama are surely able to kill you."
25(But) the lord of the monkeys, discarding her beneficial words, was filled with jealousy and suspected that her heart was inclined towards Sugriva.
26Having spoken harshly to Tara he (Bali) issued out of his cave and coming up to Sugriva who the Malyavan (mountain) addressed him thus,
27"You who are (very) fond of life, were equently defeated by me before; (but) considering the relationship you bear to me, I allowed you to escape (without taking your life).Then, why are you rushing into death so soon?" was near
28Thus addressed (by Bali), Sugriva, the slayer of his foes, as if addressing Rama himself, spoke to his brother these significant words, (well) suited to the occasion.
29"O monarch, deprived of my wife as well as of my kingdom by you, what need is there for my life? Know that it is for this (i.e. death) that I have sought you."
30Addressing each other in these and various other words in the same strain, both Bali and Sugriva were engaged in battle with Shalas, Talas and stones, which served the purpose of arrows.
31Both smote each other and both struck down each other on the ground; both moved about with wonderful (dexterity) and both dealt blows (at each other).
32Both those warriors torn with each others) nails and teeth were besmeared with blood and shone like two blooming Kinshuka flowers.
33(On account of their similarity appearance) no difference (in aspect) could be discovered between those fighters. Hanuman then placed a garland round the neck of Sugriva.
34Thereupon that hero adorned with that garland on his neck shone like the beautiful and mighty Malaya mountain encircled with the clouds. in
35Recognizing Sugriva by that mark, the mighty bowman Rama drew his excellent bow aiming at Bali as his mark.
36The twang of his bow was like (the roar of) an engine. And pierced through the heart by the arrow Bali became alarmed.
37With his heart riven (by Rama's arrow) Bali began to vomit blood through his mouth and then he saw Rama standing (before him) together with the son of Sumitra.
38Rebuking the descendant of Kakustha, (for taking his life without cause) he fell down senseless on the ground. Tara then beheld him (Bali) of moon-like splendour, lying (slain) on the earth.
39Bali being thus slain, Sugriva obtained possession of Kishkindha and (the hand of) the widowed Tara also endued with a face lovely as the lord of the stars.
40And the intelligent Rama too, worshipped by Sugriva, in every way, lived on the auspicious plateau of the mountain Malyavan for four months.
41(On the other hand) the lustful Ravana too, having repaired to his capital Lanka, placed Sita in a retreat (beautiful) like the Nandana (gardens).
42Situate within the Ashoka garden, resembling an asylum of ascetics. (And there) with her body reduced to a skeleton thinking of her husband and wearing the garb of ascetics.
43And engaged in austerities and observing fasts, that large-eyed lady began to dwell sorrowfully subsisting on fruits and roots.
44In order to guard her, the lord of the Rakshasas appointed Rakshasa women holding (in their hands) barbed darts, swords, maces, axes, clubs and flaming brands.
45And some (of them) had two and some three eyes, (some) had their eyes on the forehead, (some) were possessed of long tongues and some none, (some) had three breasts (some) one leg, (some) three braids of matted hair and (some) only one eye.
46These and other (Rakshasas) females with flaming eyes and hair stiff as that of a camel, surrounded Sita very watchfully day and night.
47And those terrible-looking Pishachi women of dreadful voice always spoke that large-eyed lady in harsh words (such as),
48"Let us devour her; mangle her and tear her to pieces, who is living here despising our lord."
49Thus repeatedly threatened and censured, Sita, afflicted with grief for her husband, replied to them with a deep sigh.
50"Worshipful ladies, eat me up soon. I have no need of life without the lotus-eyed (Rama) of curly and blue hair.
51Separated from my beloved, so dear to my life I will rather live without food and waste away my frame like a she-serpent living near a Tala tree.
52Than live with any other person except the descendant of Raghu. Know this to be my firm resolve; and now do, whatever you like, with me.”
53The Rakshasa women, of harsh voice, hearing those words of hers, went to the king of the Rakshasas in order to tell him all that were spoken by her (Sita).
54They all having gone (to Ravana), a pious Rakshasa woman Trijata by name, who spoke sweet words, (thus) consoled the princess of Videha.
55“Sita, I shall tell you something. O friend, believe me. O lady of fair hips, drive away your fears and hear these my words.
56There is an old and intelligent Rakshasas chief named Avindhya. He seeks Rama's welfare and for your sake has told me (these words).
57"Having reassured and consoled Sita, address her in these my words (that I tell you now), saying, your husband, the heroic Rama, followed by Lakshmana, is all right.
58The illustrious descendant of Raghu has contracted friendship with the king of the monkeys, as powerful as Shakra himself and is ready for your deliverance.
59O timid lady, you have no fear from Ravana who is cursed by all the world, (because) O daughter, you are protected by Nalakubera's imprecation.
60Formerly this sinful wretch was cursed for having committed rape on his (own) daughterin-law, Rambha. (Therefore) this lustful being is not capable of forcibly violating any woman.
61Your intelligent husband accompanied by the son of Sumitra and protected by Sugriva will soon arrive (here) and deliver you hence.
62I have dreamed an awfully-terrible dream of evil omen, indicative of the destruction of this evil-minded destroyer of the race of Pulastya.
63This night-ranger is terribly wicked-minded and is prone to mean deeds and on account of his innate bad nature he terrifies all (creatures).
64He challenges all the gods having lost his sense through Fate. I have in my dream seen all the indications of his destruction.
65(I have in my dream seen) the ten-headed monster dancing repeatedly in a car drawn by assess with his head shaven and his body saturated with oil and besmeared with mud.
66(I have also seen) Kumbhakarna and others stark naked, besmeared with blood and with their heads shaven, taking to the southern direction.
67I have beheld only Vibhishana with a white umbrella (over his head) and a turban and graced with white garlands and unguents ascending the mountain Shveta.
68And I saw his four counsellors adorned with white garlands and unguents on the mountain Shveta. These only will be saved from this terrible calamity.
69The earth with all its oceans will be covered with Rama's weapons, and your husband will fill the whole world with his renown.
70I have (in my dream) beheld Lakshmana burning all the points (with his arrows) and eating rice mixed with honey and boiled with milk mounted on a heap of bones.
71And I have seen you also lamenting, covered all over with blood and protected by a tiger, repeatedly run towards the southern direction.
72O princess of Videha, O Sita, being reunited with your husband, the descendant of Raghu, followed by Lakshmana, you will soon experience happiness.”
73And that damsel gifted with eyes beautiful as those of a fawn, hearing these words of Trijata became hopeful of her reunion with her husband.
74And when those terrible-looking and cruel Pishacha women returned, they saw Sita seated with Trijata as before.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — तब सीता के हरण से शोकाकुल राम कुछ ही दूरी पर स्थित उस पम्पा सरोवर पर पहुँचे, जो अनेक प्रकार के कमलों से भरा हुआ था।
2अमृत की गन्ध से युक्त शीतल और सुखद वायु से सिंचित उस वन में राम के मन में अपनी प्रिय पत्नी के विचार उठने लगे।
3हे राजाधिराज, अपनी प्रिय भार्या का स्मरण करके कामदेव के बाणों से आहत होकर उन्होंने (विस्तार से) विलाप किया। तब सुमित्रापुत्र ने उनसे इस प्रकार कहा —
4"हे सम्माननीय जनों का सम्मान करने वाले, आपके मन की यह दशा आपके लिए उतनी ही अनुचित है, जितने नियमित आचरण वाले जितेन्द्रिय वृद्ध पुरुष के लिए रोग।
5आपको रावण तथा विदेहराजकुमारी के विषय में समाचार मिल चुका है। (अब) पुरुषार्थ और बुद्धि से उन्हें मुक्त कराइए।
6हम वानरश्रेष्ठ सुग्रीव के पास चलें, जो (उस सामने के) पर्वत पर रहते हैं। मन में उत्साह लाइए, क्योंकि मैं — आपका शिष्य, सेवक और सहायक — आपके समीप हूँ।"
7लक्ष्मण के कहे इन तथा इसी अर्थ के अन्य विविध वचनों से रघुवंशी ने अपनी स्वाभाविक शान्ति पुनः प्राप्त की और अपने कार्य के प्रति सचेत हो गए।
8और वे दोनों वीर भ्राता राम और लक्ष्मण पम्पा के जल में स्नान करके तथा अपने पूर्वजों को तर्पण देकर (ऋष्यमूक की ओर) चल पड़े।
9तब विविध कन्दमूलों, फलों और वृक्षों से भरे (पर्वत) ऋष्यमूक पर पहुँचकर उन वीरों ने पर्वत के शिखर पर पाँच वानरों को देखा।
10(तब) सुग्रीव ने पर्वत के समान विशाल अपने बुद्धिमान् वानर-मन्त्री हनुमान् को (उनके स्वागत के लिए) भेजा।
11पहले उनसे वार्तालाप करके वे दोनों सुग्रीव के पास आए। हे राजन्, तब राम ने वानरराज के साथ मैत्री स्थापित की।
12जब राम ने उन्हें अपना अभिप्राय बताया, तब उन्होंने (सुग्रीव ने) उन्हें वह वस्त्र दिखाया जिसे सीता ने (रावण के द्वारा) हरी जाते समय वानरों के बीच गिराया था।
13यह चिह्न प्राप्त करके राम ने वानरराज सुग्रीव का पृथ्वी के समस्त वानरों पर आधिपत्य में अभिषेक किया।
14(और) काकुत्स्थवंशी ने युद्ध में बालि का वध करने की प्रतिज्ञा की; और हे राजन्, सुग्रीव ने भी सीता को मुक्त कराने की प्रतिज्ञा की।
15इस (पारस्परिक) समझौते पर पहुँचकर और एक-दूसरे पर विश्वास करके वे सब किष्किन्धा पहुँचे और युद्ध की इच्छा से (बालि से भिड़ने के लिए) तैयार खड़े रहे।
16किष्किन्धा पहुँचकर सुग्रीव ने जलप्रपात की गर्जना के समान एक हुंकार भरी। बालि उसे सह न सका; किन्तु तारा (उसकी पत्नी) ने उसका मार्ग रोकते हुए कहा —
17"जिस प्रकार यह बलशाली वानर सुग्रीव गरज रहा है, उससे मुझे लगता है कि उसे किसी की सहायता प्राप्त हो गई है। (इसलिए) बाहर मत जाइए।"
18तब (उनके) पति, कुशल वक्ता, स्वर्ण की माला धारण करने वाले वानरराज बालि ने नक्षत्रपति चन्द्रमा के समान देदीप्यमान मुख वाली तारा को उत्तर दिया —
19"तुम समस्त प्राणियों के स्वर पहचानती हो; (इसलिए) अपनी बुद्धि का प्रयोग करके यह निश्चित करो कि जो मेरे भ्राता के सम्बन्ध में है, उस प्राणी को किसकी सहायता प्राप्त हुई है।"
20नक्षत्रपति के समान देदीप्यमान बुद्धिमती तारा ने क्षण भर विचार करके अपने पति को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे वानरराज, यह सब सुनिए।
21वह धनुर्धर राम, दशरथ का महातेजस्वी पुत्र, जिसकी पत्नी (रावण के द्वारा) हर ली गई है, उसने सुग्रीव के साथ आक्रामक और रक्षात्मक — दोनों प्रकार की सन्धि कर ली है।
22उनका भ्राता, बुद्धिमान् महाबाहु लक्ष्मण, सुमित्रा का सदा विजयी पुत्र, सुग्रीव के प्रयोजनों को सिद्ध करने के लिए उनके साथ खड़ा है।
23(इसके अतिरिक्त) मैन्द, द्विविद, वायुदेव के पुत्र हनुमान् और ऋक्षराज जाम्बवान् — सुग्रीव के ये सब मन्त्री उसके पक्ष में खड़े हैं।
24ये सब उदारता, बुद्धि और महान् बल से सम्पन्न हैं; और राम के बल का आश्रय पाकर वे निश्चय ही आपका वध करने में समर्थ हैं।"
25(किन्तु) वानरराज ने उनके हितकारी वचनों को ठुकराकर ईर्ष्या से भरकर यह सन्देह किया कि उसका हृदय सुग्रीव की ओर झुका हुआ है।
26तारा से कठोर वचन कहकर वह (बालि) अपनी गुफा से बाहर निकला और मल्यवान् (पर्वत) के समीप खड़े सुग्रीव के पास आकर उससे इस प्रकार बोला —
27"तू, जिसे प्राणों का (बहुत) मोह है, पहले भी मेरे हाथों बार-बार परास्त हो चुका है; (किन्तु) तेरा मुझसे जो सम्बन्ध है, उस पर विचार करके मैंने तुझे (प्राण लिए बिना) बच निकलने दिया। तो फिर तू इतनी शीघ्र मृत्यु के मुख में क्यों दौड़ा आ रहा है?"
28(बालि के द्वारा) इस प्रकार कहे जाने पर शत्रुहन्ता सुग्रीव ने, मानो स्वयं राम को ही सम्बोधित कर रहे हों, अपने भ्राता से प्रसंग के अनुरूप ये अर्थपूर्ण वचन कहे —
29"हे राजन्, आपके द्वारा अपनी पत्नी तथा अपने राज्य दोनों से वंचित होकर मुझे प्राणों की क्या आवश्यकता है? जान लीजिए कि इसी के लिए (अर्थात् मृत्यु के लिए) मैं आपके पास आया हूँ।"
30इन तथा इसी स्वर के अन्य विविध वचनों से एक-दूसरे को सम्बोधित करते हुए बालि और सुग्रीव दोनों साल वृक्षों, ताल वृक्षों और शिलाओं से युद्ध में जुट गए, जो उनके लिए बाणों का काम देते थे।
31दोनों ने एक-दूसरे पर प्रहार किया और दोनों ने एक-दूसरे को भूमि पर पटका; दोनों अद्भुत (फुर्ती) से इधर-उधर घूमते रहे और दोनों (एक-दूसरे पर) प्रहार करते रहे।
32(एक-दूसरे के) नखों और दाँतों से क्षत-विक्षत हुए वे दोनों योद्धा रुधिर से सने हुए दो खिले किंशुक-पुष्पों के समान शोभा पा रहे थे।
33(उनके रूप की समानता के कारण) उन योद्धाओं के बीच (आकृति में) कोई भेद पहचाना नहीं जा सकता था। तब हनुमान् ने सुग्रीव के गले में एक माला डाल दी।
34तदनन्तर गले में वह माला धारण किए हुए वे वीर मेघों से घिरे सुन्दर और विशाल मलय पर्वत के समान शोभा पाने लगे।
35उस चिह्न से सुग्रीव को पहचानकर महाधनुर्धर राम ने बालि को लक्ष्य बनाकर अपना उत्तम धनुष खींचा।
36उनके धनुष की टंकार यन्त्र की (गड़गड़ाहट के) समान थी। और बाण से हृदय बेधा जाने पर बालि व्याकुल हो उठा।
37(राम के बाण से) हृदय विदीर्ण होने पर बालि मुख से रुधिर वमन करने लगा और तब उसने सुमित्रापुत्र सहित राम को (अपने सम्मुख) खड़ा देखा।
38(बिना कारण अपने प्राण लेने के लिए) काकुत्स्थवंशी को फटकारते हुए वह संज्ञाशून्य होकर भूमि पर गिर पड़ा। तब तारा ने चन्द्रमा के समान कान्ति वाले उस (बालि) को पृथ्वी पर (मरा हुआ) पड़ा देखा।
39बालि के इस प्रकार मारे जाने पर सुग्रीव को किष्किन्धा का अधिकार प्राप्त हुआ और नक्षत्रपति के समान मनोहर मुख वाली विधवा तारा का (पाणिग्रहण) भी।
40और बुद्धिमान् राम भी सुग्रीव के द्वारा सब प्रकार से पूजित होकर चार मास तक मल्यवान् पर्वत के मंगलमय पठार पर रहे।
41(उधर) कामी रावण भी अपनी राजधानी लंका पहुँचकर सीता को नन्दन (वन) के समान (सुन्दर) एक निवास में रख आया,
42जो अशोकवाटिका के भीतर स्थित था और तपस्वियों के आश्रम के समान प्रतीत होता था। (और वहाँ) अपने पति का स्मरण करते हुए, कंकाल-मात्र रह गए शरीर से और तपस्वियों का वेश धारण किए हुए,
43तथा तप में निरत और उपवास करती हुई वे विशाल नेत्रों वाली देवी फल-मूल पर निर्वाह करती हुई शोकपूर्वक रहने लगीं।
44उनकी रखवाली के लिए राक्षसराज ने ऐसी राक्षसियाँ नियुक्त कीं, जो (अपने हाथों में) कँटीले भाले, तलवारें, गदाएँ, परशु, मुद्गर और जलती मशालें लिए रहती थीं।
45और उनमें से किसी के दो नेत्र थे और किसी के तीन, किसी के नेत्र ललाट पर थे, किसी की जिह्वा लम्बी थी और किसी की जिह्वा थी ही नहीं, किसी के तीन स्तन थे, किसी की एक ही टाँग थी, किसी की जटाओं की तीन लटें थीं और किसी की केवल एक ही आँख थी।
46ये तथा अन्य (राक्षसी) स्त्रियाँ, जिनके नेत्र ज्वाला के समान थे और जिनके केश ऊँट के केशों के समान कठोर थे, दिन-रात अत्यन्त सतर्कता से सीता को घेरे रहती थीं।
47और भयंकर स्वर वाली वे विकराल दिखने वाली पिशाचिनियाँ सदा उन विशाल नेत्रों वाली देवी से कठोर वचन कहा करती थीं (जैसे) —
48"इसे खा जाएँ; इसे चीर डालें और टुकड़े-टुकड़े कर दें, जो हमारे स्वामी का तिरस्कार करती हुई यहाँ जी रही है।"
49इस प्रकार बार-बार धमकाए और तिरस्कृत किए जाने पर अपने पति के शोक से व्याकुल सीता ने गहरी साँस लेकर उन्हें उत्तर दिया —
50"हे पूज्य देवियो, मुझे शीघ्र खा डालो। घुँघराले नीले केशों वाले उन कमलनयन (राम) के बिना मुझे प्राणों की कोई आवश्यकता नहीं।
51अपने प्राणों से भी प्रिय अपने प्रियतम से बिछुड़कर मैं ताल वृक्ष के समीप रहने वाली सर्पिणी के समान बिना अन्न के रहकर अपना शरीर सुखा देना अधिक अच्छा समझूँगी,
52बजाय इसके कि रघुवंशी को छोड़कर किसी और पुरुष के साथ रहूँ। इसे मेरा दृढ़ निश्चय जानो; और अब मेरे साथ जो चाहो सो करो।"
53कठोर स्वर वाली उन राक्षसियों ने उनके ये वचन सुनकर राक्षसराज के पास जाकर उससे वह सब कहा जो उन्होंने (सीता ने) कहा था।
54उन सबके (रावण के पास) चले जाने पर त्रिजटा नामक एक धर्मपरायण राक्षसी ने, जो मधुर वचन बोलती थी, विदेहराजकुमारी को (इस प्रकार) सान्त्वना दी —
55"हे सीते, मैं तुमसे कुछ कहूँगी। हे सखी, मेरा विश्वास करो। हे सुन्दर कटि वाली देवी, अपना भय दूर करो और मेरे ये वचन सुनो।
56अविन्ध्य नामक एक वृद्ध और बुद्धिमान् राक्षस-प्रमुख है। वह राम का कल्याण चाहता है और उसने तुम्हारे लिए मुझसे (ये वचन) कहे हैं —
57'सीता को आश्वस्त और सान्त्वना देकर उससे मेरे ये वचन कहना (जो मैं तुमसे अभी कहता हूँ), कि तुम्हारे पति, वीर राम, लक्ष्मण से अनुगत होकर सकुशल हैं।
58यशस्वी रघुवंशी ने साक्षात् शक्र के समान बलशाली वानरराज के साथ मैत्री कर ली है और वे तुम्हारे उद्धार के लिए उद्यत हैं।
59हे भीरु देवी, समस्त संसार के द्वारा शापित रावण से तुम्हें कोई भय नहीं है, (क्योंकि) हे पुत्री, नलकूबर के शाप से तुम्हारी रक्षा हो रही है।
60पहले इस पापी नराधम को अपनी ही पुत्रवधू रम्भा पर बलात्कार करने के कारण शाप मिला था। (इसलिए) यह कामी प्राणी किसी भी स्त्री पर बलात्कार करने में समर्थ नहीं है।
61सुमित्रापुत्र के साथ और सुग्रीव के द्वारा संरक्षित तुम्हारे बुद्धिमान् पति शीघ्र ही (यहाँ) आ पहुँचेंगे और तुम्हें यहाँ से मुक्त कराएँगे।
62मैंने एक अत्यन्त भयंकर और अपशकुन-सूचक स्वप्न देखा है, जो पुलस्त्य के वंश का नाश करने वाले इस दुर्बुद्धि के विनाश का संकेत देता है।
63यह निशाचर अत्यन्त दुर्बुद्धि है और नीच कर्मों में प्रवृत्त रहता है और अपने जन्मजात दुष्ट स्वभाव के कारण समस्त (प्राणियों) को त्रस्त करता है।
64नियति के कारण अपनी बुद्धि खो बैठने से वह समस्त देवताओं को ललकारता है। मैंने अपने स्वप्न में उसके विनाश के समस्त लक्षण देखे हैं।
65(मैंने अपने स्वप्न में देखा है कि) वह दशमुख दानव मुण्डित मस्तक, तेल से लथपथ शरीर और कीचड़ से सने हुए, गधों से जुते रथ में बार-बार नाच रहा है।
66(मैंने यह भी देखा है कि) कुम्भकर्ण तथा अन्य नग्न, रुधिर से सने और मुण्डित मस्तक वाले होकर दक्षिण दिशा की ओर जा रहे हैं।
67मैंने केवल विभीषण को (अपने सिर पर) श्वेत छत्र और पगड़ी धारण किए हुए तथा श्वेत मालाओं और अनुलेपनों से सुशोभित होकर श्वेत पर्वत पर चढ़ते देखा है।
68और मैंने उसके चारों मन्त्रियों को श्वेत मालाओं और अनुलेपनों से सुसज्जित होकर श्वेत पर्वत पर देखा है। इस भयंकर विपत्ति से केवल ये ही बचेंगे।
69समुद्रों सहित समस्त पृथ्वी राम के अस्त्रों से आच्छादित हो जाएगी और तुम्हारे पति अपने यश से समस्त संसार को भर देंगे।
70मैंने (अपने स्वप्न में) लक्ष्मण को (अपने बाणों से) समस्त दिशाओं को जलाते हुए तथा अस्थियों की राशि पर बैठकर दूध में पकाया और मधु मिला हुआ भात खाते देखा है।
71और मैंने तुम्हें भी विलाप करते हुए, सर्वांग रुधिर से सनी हुई और एक व्याघ्र के द्वारा रक्षित होकर बार-बार दक्षिण दिशा की ओर दौड़ते देखा है।
72हे विदेहराजकुमारी, हे सीते, लक्ष्मण से अनुगत अपने पति रघुवंशी से पुनः मिलकर तुम शीघ्र ही सुख का अनुभव करोगी।'"
73और मृगशावक के समान सुन्दर नेत्रों वाली उस देवी ने त्रिजटा के ये वचन सुनकर अपने पति से पुनर्मिलन की आशा बाँध ली।
74और जब वे विकराल दिखने वाली क्रूर पिशाचिनियाँ लौटीं, तब उन्होंने सीता को पहले की भाँति त्रिजटा के साथ बैठी देखा।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — तब सीताको हरणले शोकाकुल राम केही टाढा मात्र रहेको त्यो पम्पा सरोवरमा पुगे, जो अनेक प्रकारका कमलले भरिएको थियो।
2अमृतको गन्धले युक्त शीतल र सुखद बतासले सिञ्चित त्यो वनमा रामको मनमा आफ्नी प्रिय पत्नीका विचार उठ्न थाले।
3हे राजाधिराज, आफ्नी प्रिय भार्याको सम्झना गरेर कामदेवका बाणले आहत भई उनले (विस्तारपूर्वक) विलाप गरे। तब सुमित्रापुत्रले उनलाई यसरी भने —
4"हे सम्माननीय जनहरूको सम्मान गर्नुहुने, तपाईंको मनको यो दशा तपाईंका लागि त्यति नै अनुचित छ, जति नियमित आचरण भएका जितेन्द्रिय वृद्ध पुरुषका लागि रोग।
5तपाईंलाई रावण तथा विदेहराजकुमारीको विषयमा समाचार मिलिसकेको छ। (अब) पुरुषार्थ र बुद्धिले उनलाई मुक्त गराउनुहोस्।
6हामी वानरश्रेष्ठ सुग्रीवकहाँ जाऔँ, जो (त्यो सामुन्नेको) पर्वतमा बस्छन्। मनमा उत्साह ल्याउनुहोस्, किनभने म — तपाईंको शिष्य, सेवक र सहायक — तपाईंको छेउमा छु।"
7लक्ष्मणले भनेका यी तथा यसै अर्थका अन्य विविध वचनले रघुवंशीले आफ्नो स्वाभाविक शान्ति पुनः प्राप्त गरे र आफ्नो कार्यप्रति सचेत भए।
8र ती दुवै वीर भाइ राम र लक्ष्मण पम्पाको पानीमा स्नान गरेर तथा आफ्ना पूर्वजलाई तर्पण दिएर (ऋष्यमूकतर्फ) हिँडे।
9तब विविध कन्दमूल, फल र रूखहरूले भरिएको (पर्वत) ऋष्यमूकमा पुगेर ती वीरहरूले पर्वतको शिखरमा पाँच वानर देखे।
10(तब) सुग्रीवले पर्वतजस्तै विशाल आफ्ना बुद्धिमान् वानर-मन्त्री हनुमान्लाई (उनीहरूको स्वागतका लागि) पठाए।
11पहिले उनीसँग वार्तालाप गरेर ती दुवै सुग्रीवकहाँ आए। हे राजन्, तब रामले वानरराजसँग मैत्री स्थापना गरे।
12जब रामले उनलाई आफ्नो अभिप्राय बताए, तब उनले (सुग्रीवले) उनलाई त्यो वस्त्र देखाए जुन सीताले (रावणद्वारा) हरण गरिँदै गर्दा वानरहरूका बीच खसालेकी थिइन्।
13यो चिह्न प्राप्त गरेर रामले वानरराज सुग्रीवको पृथ्वीका सम्पूर्ण वानरमाथिको आधिपत्यमा अभिषेक गरे।
14(र) काकुत्स्थवंशीले युद्धमा बालिको वध गर्ने प्रतिज्ञा गरे; र हे राजन्, सुग्रीवले पनि सीतालाई मुक्त गराउने प्रतिज्ञा गरे।
15यो (पारस्परिक) सम्झौतामा पुगेर र एकअर्कामाथि विश्वास गरेर उनीहरू सबै किष्किन्धा पुगे र युद्धको इच्छाले (बालिसँग भिड्न) तयार भई उभिए।
16किष्किन्धा पुगेर सुग्रीवले झरनाको गर्जनजस्तै एउटा हुङ्कार भरे। बालिले त्यो सहन सकेन; तर ताराले (उसकी पत्नीले) उसको बाटो छेक्दै भनिन् —
17"जसरी यो बलशाली वानर सुग्रीव गर्जिरहेको छ, त्यसबाट मलाई लाग्छ कि उसले कसैको सहायता पाइसकेको छ। (त्यसैले) बाहिर नजानुहोस्।"
18तब (उनका) पति, कुशल वक्ता, सुनको माला धारण गर्ने वानरराज बालिले नक्षत्रपति चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान मुख भएकी तारालाई जवाफ दियो —
19"तिमी सम्पूर्ण प्राणीका स्वर चिन्छ्यौ; (त्यसैले) आफ्नो बुद्धिको प्रयोग गरेर यो निश्चित गर कि जो मेरो भाइको सम्बन्धमा छ, त्यो प्राणीले कसको सहायता पाएको छ।"
20नक्षत्रपतिजस्तै देदीप्यमान बुद्धिमती ताराले क्षणभर विचार गरेर आफ्ना पतिलाई यसरी जवाफ दिइन् — "हे वानरराज, यो सबै सुन्नुहोस्।
21त्यो धनुर्धर राम, दशरथका महातेजस्वी पुत्र, जसकी पत्नी (रावणद्वारा) हरण गरिएकी छिन्, उनले सुग्रीवसँग आक्रामक र रक्षात्मक — दुवै प्रकारको सन्धि गरिसकेका छन्।
22उनका भाइ, बुद्धिमान् महाबाहु लक्ष्मण, सुमित्राका सदा विजयी पुत्र, सुग्रीवका प्रयोजन सिद्ध गर्न उनीसँगै उभिएका छन्।
23(यसबाहेक) मैन्द, द्विविद, वायुदेवका पुत्र हनुमान् र ऋक्षराज जाम्बवान् — सुग्रीवका यी सबै मन्त्री उनको पक्षमा उभिएका छन्।
24यी सबै उदारता, बुद्धि र महान् बलले सम्पन्न छन्; र रामको बलको आश्रय पाएर उनीहरू निश्चय नै तपाईंको वध गर्न समर्थ छन्।"
25(तर) वानरराजले उनका हितकारी वचन ठुकराएर ईर्ष्याले भरिएर यो शङ्का गर्यो कि उनको हृदय सुग्रीवतर्फ ढल्केको छ।
26तारालाई कठोर वचन भनेर ऊ (बालि) आफ्नो गुफाबाट बाहिर निस्क्यो र मल्यवान् (पर्वत)को छेउमा उभिएका सुग्रीवकहाँ आएर उनलाई यसरी भन्यो —
27"तँ, जसलाई प्राणको (धेरै) मोह छ, पहिले पनि मेरा हातबाट बारम्बार परास्त भइसकेको छस्; (तर) तेरो मसँग जुन सम्बन्ध छ, त्यसमाथि विचार गरेर मैले तँलाई (प्राण नलिई) उम्कन दिएँ। त्यसो भए तँ यति चाँडै मृत्युको मुखमा किन दौडिरहेको छस्?"
28(बालिद्वारा) यसरी भनिएपछि शत्रुहन्ता सुग्रीवले, मानौँ स्वयं रामलाई नै सम्बोधन गरिरहेका हुन्, आफ्नो दाजुलाई प्रसङ्गअनुरूप यी अर्थपूर्ण वचन भने —
29"हे राजन्, तपाईंद्वारा आफ्नी पत्नी तथा आफ्नो राज्य दुवैबाट वञ्चित भई मलाई प्राणको के आवश्यकता छ? थाहा पाउनुहोस् कि यसैका लागि (अर्थात् मृत्युका लागि) म तपाईंकहाँ आएको छु।"
30यी तथा यसै स्वरका अन्य विविध वचनले एकअर्कालाई सम्बोधन गर्दै बालि र सुग्रीव दुवै साल रूख, ताल रूख र ढुङ्गाहरूले युद्धमा जुटे, जसले उनीहरूका लागि बाणको काम गर्थे।
31दुवैले एकअर्कामाथि प्रहार गरे र दुवैले एकअर्कालाई भूमिमा पछारे; दुवै अद्भुत (फुर्ती)ले यताउता घुमिरहे र दुवैले (एकअर्कामाथि) प्रहार गरिरहे।
32(एकअर्काका) नङ र दाँतले क्षतविक्षत भएका ती दुवै योद्धा रगतले लतपतिएका दुई फुलेका किंशुक-पुष्पजस्तै शोभा पाइरहेका थिए।
33(उनीहरूको रूपको समानताका कारण) ती योद्धाहरूबीच (आकृतिमा) कुनै भेद चिन्न सकिँदैनथ्यो। तब हनुमान्ले सुग्रीवको घाँटीमा एउटा माला हालिदिए।
34त्यसपछि घाँटीमा त्यो माला धारण गरेका ती वीर मेघले घेरिएको सुन्दर र विशाल मलय पर्वतजस्तै शोभा पाउन थाले।
35त्यो चिह्नबाट सुग्रीवलाई चिनेर महाधनुर्धर रामले बालिलाई लक्ष्य बनाएर आफ्नो उत्तम धनुष ताने।
36उनको धनुषको टङ्कार यन्त्रको (गडगडाहट)जस्तै थियो। र बाणले हृदय बेधिएपछि बालि व्याकुल भयो।
37(रामको बाणले) हृदय विदीर्ण भएपछि बालि मुखबाट रगत वमन गर्न थाल्यो र तब उसले सुमित्रापुत्रसहित रामलाई (आफ्नो सामु) उभिएको देख्यो।
38(बिनाकारण आफ्ना प्राण लिएकाले) काकुत्स्थवंशीलाई हप्काउँदै ऊ संज्ञाशून्य भई भूमिमा ढल्यो। तब ताराले चन्द्रमाजस्तै कान्ति भएको त्यो (बालि)लाई पृथ्वीमा (मरेर) पल्टिएको देखिन्।
39बालि यसरी मारिएपछि सुग्रीवलाई किष्किन्धाको अधिकार प्राप्त भयो र नक्षत्रपतिजस्तै मनोहर मुख भएकी विधवा ताराको (पाणिग्रहण) पनि।
40र बुद्धिमान् राम पनि सुग्रीवद्वारा सबै प्रकारले पूजित भई चार महिनासम्म मल्यवान् पर्वतको मङ्गलमय पठारमा बसे।
41(उता) कामी रावण पनि आफ्नी राजधानी लङ्का पुगेर सीतालाई नन्दन (वन)जस्तै (सुन्दर) एउटा निवासमा राख्यो,
42जो अशोकवाटिकाभित्र थियो र तपस्वीहरूको आश्रमजस्तै देखिन्थ्यो। (र त्यहाँ) आफ्ना पतिको सम्झना गर्दै, कङ्कालमात्र बाँकी रहेको शरीरले र तपस्वीहरूको वेश धारण गरेर,
43तथा तपमा निरत र उपवास बस्दै ती विशाल नेत्र भएकी देवी फलफूल र कन्दमूलमा निर्वाह गर्दै शोकपूर्वक बस्न थालिन्।
44उनको रखवालीका लागि राक्षसराजले यस्ता राक्षसीहरू नियुक्त गर्यो, जसले (आफ्ना हातमा) काँडेदार भाला, तरवार, गदा, बन्चरो, मुद्गर र बलिरहेका राँका लिएका हुन्थे।
45र तीमध्ये कसैका दुई नेत्र थिए र कसैका तीन, कसैका नेत्र निधारमा थिए, कसैको जिब्रो लामो थियो र कसैको जिब्रो नै थिएन, कसैका तीन स्तन थिए, कसैको एउटै मात्र खुट्टा थियो, कसैका जटाका तीन लट्टा थिए र कसैको केवल एउटै मात्र आँखा थियो।
46यी तथा अन्य (राक्षसी) स्त्रीहरू, जसका नेत्र ज्वालाजस्तै थिए र जसका केश ऊँटका केशजस्तै कठोर थिए, दिनरात अत्यन्त सतर्कतापूर्वक सीतालाई घेरिरहन्थे।
47र भयङ्कर स्वर भएका ती विकराल देखिने पिशाचिनीहरू सधैँ ती विशाल नेत्र भएकी देवीलाई कठोर वचन भन्ने गर्थे (जस्तै) —
48"यसलाई खाइदिऔँ; यसलाई चिरिदिऔँ र टुक्राटुक्रा पारिदिऔँ, जो हाम्रा स्वामीको तिरस्कार गर्दै यहाँ बाँचिरहेकी छे।"
49यसरी बारम्बार धम्क्याइएपछि र तिरस्कृत गरिएपछि आफ्ना पतिको शोकले व्याकुल सीताले गहिरो सास लिएर उनीहरूलाई जवाफ दिइन् —
50"हे पूज्य देवीहरू हो, मलाई चाँडै खाइदेओ। घुम्रिएका निला केश भएका ती कमलनयन (राम)विना मलाई प्राणको कुनै आवश्यकता छैन।
51आफ्नो प्राणभन्दा पनि प्रिय आफ्ना प्रियतमबाट छुट्टिएर म ताल रूखको छेउमा बस्ने सर्पिणीजस्तै अन्नविना बसेर आफ्नो शरीर सुकाइदिनु नै बढी राम्रो ठान्नेछु,
52बरु रघुवंशीलाई छोडेर अरू कुनै पुरुषसँग बस्नुभन्दा। यसलाई मेरो दृढ निश्चय ठान; र अब मसँग जे चाहन्छौ सो गर।"
53कठोर स्वर भएका ती राक्षसीहरूले उनका यी वचन सुनेर राक्षसराजकहाँ गएर उसलाई त्यो सबै भने जुन उनले (सीताले) भनेकी थिइन्।
54ती सबै (रावणकहाँ) गएपछि त्रिजटा नामकी एक धर्मपरायण राक्षसीले, जो मधुर वचन बोल्थिन्, विदेहराजकुमारीलाई (यसरी) सान्त्वना दिइन् —
55"हे सीते, म तिमीलाई केही भन्नेछु। हे सखी, मेरो विश्वास गर। हे सुन्दर कटि भएकी देवी, आफ्नो भय हटाऊ र मेरा यी वचन सुन।
56अविन्ध्य नामक एक वृद्ध र बुद्धिमान् राक्षस-प्रमुख छन्। उनले रामको कल्याण चाहन्छन् र उनले तिम्रा लागि मलाई (यी वचन) भनेका छन् —
57'सीतालाई आश्वस्त र सान्त्वना दिएर उनलाई मेरा यी वचन भन्नू (जुन म तिमीलाई अहिले भन्दै छु), कि तिम्रा पति, वीर राम, लक्ष्मणसँगै सकुशल छन्।
58यशस्वी रघुवंशीले साक्षात् शक्रजस्तै बलशाली वानरराजसँग मैत्री गरिसकेका छन् र उनी तिम्रो उद्धारका लागि उद्यत छन्।
59हे भीरु देवी, सम्पूर्ण संसारद्वारा सरापिएको रावणबाट तिमीलाई कुनै भय छैन, (किनभने) हे पुत्री, नलकूबरको सरापले तिम्रो रक्षा भइरहेको छ।
60पहिले यो पापी नराधमलाई आफ्नै बुहारी रम्भामाथि बलात्कार गरेका कारण सराप मिलेको थियो। (त्यसैले) यो कामी प्राणी कुनै पनि स्त्रीमाथि बलात्कार गर्न समर्थ छैन।
61सुमित्रापुत्रसँगै र सुग्रीवद्वारा संरक्षित तिम्रा बुद्धिमान् पति चाँडै नै (यहाँ) आइपुग्नेछन् र तिमीलाई यहाँबाट मुक्त गराउनेछन्।
62मैले एउटा अत्यन्त भयङ्कर र अपशकुन-सूचक सपना देखेको छु, जसले पुलस्त्यको वंशको नाश गर्ने यो दुर्बुद्धिको विनाशको सङ्केत दिन्छ।
63यो निशाचर अत्यन्त दुर्बुद्धि छ र नीच कर्ममा प्रवृत्त रहन्छ र आफ्नो जन्मजात दुष्ट स्वभावका कारण सम्पूर्ण (प्राणी)लाई त्रस्त पार्छ।
64नियतिका कारण आफ्नो बुद्धि गुमाएकाले उसले सम्पूर्ण देवतालाई ललकार्छ। मैले आफ्नो सपनामा उसको विनाशका सम्पूर्ण लक्षण देखेको छु।
65(मैले आफ्नो सपनामा देखेको छु कि) त्यो दशमुख दानव मुण्डित शिर, तेलले लतपतिएको शरीर र हिलोले सनिएको अवस्थामा, गधाहरू जोतिएको रथमा बारम्बार नाचिरहेको छ।
66(मैले यो पनि देखेको छु कि) कुम्भकर्ण तथा अरूहरू नाङ्गै, रगतले सनिएका र मुण्डित शिर भएर दक्षिण दिशातर्फ गइरहेका छन्।
67मैले केवल विभीषणलाई (आफ्नो शिरमा) सेतो छाता र फेटा धारण गरेका तथा सेता माला र अनुलेपनले सुशोभित भई श्वेत पर्वतमा चढेको देखेको छु।
68र मैले उनका चारै मन्त्रीलाई सेता माला र अनुलेपनले सुसज्जित भई श्वेत पर्वतमा देखेको छु। यो भयङ्कर विपत्तिबाट केवल यिनीहरू मात्र बच्नेछन्।
69समुद्रसहित सम्पूर्ण पृथ्वी रामका अस्त्रले ढाकिनेछ र तिम्रा पतिले आफ्नो यशले सम्पूर्ण संसार भरिदिनेछन्।
70मैले (आफ्नो सपनामा) लक्ष्मणलाई (आफ्ना बाणले) सम्पूर्ण दिशा जलाउँदै तथा हाडको थुप्रोमा बसेर दूधमा पकाइएको र महमिश्रित भात खाइरहेको देखेको छु।
71र मैले तिमीलाई पनि विलाप गर्दै, सर्वाङ्ग रगतले सनिएकी र एउटा बाघद्वारा रक्षित भई बारम्बार दक्षिण दिशातर्फ दौडिरहेको देखेको छु।
72हे विदेहराजकुमारी, हे सीते, लक्ष्मणसँगै रहेका आफ्ना पति रघुवंशीसँग पुनः मिलेर तिमीले चाँडै नै सुखको अनुभव गर्नेछौ।'"
73र मृगशावकजस्तै सुन्दर नेत्र भएकी ती देवीले त्रिजटाका यी वचन सुनेर आफ्ना पतिसँग पुनर्मिलनको आशा बाँधिन्।
74र जब ती विकराल देखिने क्रूर पिशाचिनीहरू फर्किए, तब उनीहरूले सीतालाई पहिलेझैँ त्रिजटासँगै बसेकी देखे।