रामोपाख्यान पर्व — कबन्ध का संहार
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 279
संस्कृत
1मार्कण्डेय उवाच सखा दशरथस्यासीज्जटायुरुणात्मजः। गृध्रराजो महावीरः सम्पातिर्यस्य सोदरः॥
2स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां स्नुषाम्। सक्रोधोऽभ्यद्रवत् पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम्॥
3अथैनमब्रवीद् गृध्रो मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम्। ध्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर॥
4न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे वधूम्। उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरै शम्॥
5पक्षतुण्डप्रहारैश्च शतशो जर्जरीकृतम्। चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः प्रस्रवणैरिव॥
6स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा। खङ्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः॥
7निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम्। ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः॥
8यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम्। सरो वा सरितो वापि तत्र मुञ्चति भूषणम्॥
9सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्च वानरपुङ्गवान्। तत्र वासो महद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी॥
10तत् तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धतम्। मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा॥
11अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरनिव। ददर्शाथ पुरीं रम्यां बहुद्वारा मनोरमाम्॥
12प्राकारवप्रसम्बाधां निर्मितां विश्वकर्मणा। प्रविवेश पुरी लङ्कां ससीतो राक्षसेश्वरः॥
13एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम्। निवृत्तो ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तथा॥
14कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते। इति तं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तोऽसीति व्यगर्हयत्।१४॥
15मृगरूपधेरणाथ रक्षसा सोऽपकर्षणम्। भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत॥
16गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत्। अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मणा॥
17तस्य तत् सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः। यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वचः॥
18दह्यमानेन तु हृदा रामोऽभ्यपतदाश्रमम्। स ददर्श तदा गृधं निहतं पर्वतोपमम्॥
19राक्षसं शङ्कमानस्तं विकृष्य बलवद् धनुः। अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मणः॥
20स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ। गृध्रराजोऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य वै॥
21तस्य तद् वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे। कोऽयं पितरमस्माकं नाम्नाऽऽहेत्यूचतुश्च तौ॥
22ततो ददृशतुस्तौ तं छिन्नपक्षद्वयं खगम्। तयोः शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद् वधम्॥
23अपृच्छद् राघवो गृधं रावण: कां दिशं गतः। तस्य गृध्रः शिरः कम्पैराचचक्षे ममार च॥
24दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिङ्गितम्। संस्कारं लम्भयामास सखायं पूजयन् पितुः॥
25ततो दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं व्यपविद्धबृसीमठम्। विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुशतसंकुलम्॥
26दुःखशोकमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ। जग्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ॥
27वने महति तस्मिंस्तु रामः सौमित्रिणा सह। ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः॥
28शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धतः। अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबधं घोरदर्शनम्॥
29मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम्। उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्॥
30यदृच्छयाथ तद् रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम्। विषादमगमत् सद्यः सौमित्रिरथ भारत॥
31स राममभिसम्प्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम्। विषण्णश्चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थामिमां मम॥
32हरणं चैव वैदेह्या मम चायमुपप्लवः। राज्यभ्रंशश्च भवतस्तातस्य मरणं तथा॥
33नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम्। द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम्॥
34द्रक्ष्यन्त्यार्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीदलैः। अभिषिक्तस्य वदनं सोमं शान्तघनं यथा।॥
35एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मणः। तमुवाचाथ काकुत्स्थः सम्भ्रमेष्वप्यसम्भ्रमः॥
36मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश्चिन्मयि स्थिते। छिन्थ्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः॥
37इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः खड्नेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्॥
38ततोऽस्य दक्षिणं बाहुं खङ्गेनाजनिवान् बली। सौमित्रिरपि सम्प्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्॥
39पुनर्जघान पार्श्वे वै तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम्। गतासुरपतद् भूमौ कबन्धः सुमहांस्ततः॥
40तस्य देहाद् विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः। ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्॥
41पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः। कामया किमिदं चित्रमाश्चर्यं प्रतिभाति मे॥
42तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नृप। प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनि राक्षससेविताम्॥
43रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्काधिवासिना। सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति॥
44एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता। ऋष्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी॥
45वसते तत्र सुग्रीवश्चतुर्भिः सचिवैः सह। भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः॥
46तेन त्वं सह संगम्य दुःखमूलं निवेदय। समानशीलो भवतः साहाय्यं स करिष्यति॥
47एतावच्छक्यमस्माभिर्वक्तुं द्रष्टासि जानकीम्। ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः॥
48इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः सह महाप्रभः। विस्मयं जग्मतुश्चोभौ प्रवीरौ रामलक्ष्मणौ॥
अंग्रेज़ी
1Markandeya said : The highly-powerful lord of the vultures, Jatayu, the son of Aruna and the brother of Sampati was a friend of Dasharatha's.
2(When) that bird saw his daughter-in-law in the arms of Ravana he furiously rushed against the lord of the Rakshasas.
3The vulture then said to him "let go the princess of Mithila; leave her. O night-ranger, how can you carry her off when I am alive?
4If you do not release my daughter-in-law you must not escape with your life.” Saying thus, he began to pierce the lord to the Rakshasas with his claws.
5By striking him with wings and beak several times, he (frightfully) lacerated (Ravana). And blood began to gush (out of his body) as copiously as waters from a mountain-spring.
6Thus struck by the vulture, the well-wisher of Rama, he (Ravana) taking up his sword cut off the wings of that feathery creature.
7Having killed that king of the vultures resembling a mountain peak penetrating through the clouds, the Rakshasa with Sita on his lap rose up (in the air).
8Wherever the Princess of Vaidehi beheld a hermitage, a lake or a river, she threw down there an ornament.
9That intelligent lady saw on a mountainpeak five foremost of monkeys and there she threw down a highly beautiful piece of cloth.
10And like lightning (playing) among the (dark) clouds that beautiful and yellow (cloth) fluttering through the air fell down among those five (dark-coloured monkeys).
11Ranging through the air like a bird he (Ravana) soon cleared a great distance and beheld his beautiful and lovely city adorned with many gates,
12Surrounded by high ramparts and built by Vishvakarma. And then the lord of the Rakshasas entered his city, Lanka, with Sita.
13The princess of Videha being thus carried off, the intelligent Rama having slain the great deer on his way back met his brother Lakshmana.
14Beholding his brother, (Rama) said to him with a rebuke "How could you leave alone the princess of Videha in the forest frequented by the Rakshasas"?
15And he was greatly afflicted with grief thinking of his being allured to a great distance by the Rakshasa assuming the form of a deer and of the arrival of his brother (leaving Sita alone).
16Having quickly come upto Lakshmana whom he was still reproving, he said “O Lakshmana, is the princess of Videha still alive? I am afraid I shall see her no more."
17Lakshmana then informed Rama of everything that Sita had said to him, especially the harsh words with which she subsequently rebuked him.
18Rama then with a burning heart quickly proceeded forwards the hermitage and (on the way) he beheld the vulture, huge as mountain, in his last moments.
19Suspecting him to be a Rakshasa, the descendant of Kakustha drawing his bow powerfully, rushed at him with Lakshmana.
20The spirited (vulture) then said to Rama and Lakshmana. “All hail to you, I am the king of the vultures and a friend of Dasharatha's."
21Thus addressed by him, they put their auspicious bows aside and said "who is this one that is mentioning the name of our father?”
22Then they both beheld the bird with its wings cut off; and the vulture related to him as to how he came by death while attempting to rescue Sita.
23Rama then asked the vultures as to the way taken by Ravana. But the vulture indicated it by a nod of the head and then passed away.
24Knowing from the sign made by the vulture that it was the south (towards which Ravana had gone) the descendant of Kakustha, out of regard for his father's friend, caused his last rites to be performed.
25Then beholding (on their way) many hermitages, scattered all over with seats of Kusha grass and umbrellas of leaves, broken jars of water, devoid of inmates and abounding with hundreds of Jackals,
26Those tormentors of foes afflicted with distraction and grief at the abduction of Sita a proceeded towards the south of the forest Dandaka.
27In that great forest Rama together with the son of Sumitra (Lakshmana) saw many herds of deer flying in all directions.
28And they heard a terrible uproar of various creatures like that which is heard during a forest-fire spreading far and wide. In a moment they saw headless trunk of terrible appearance,
29Dark as clouds and huge as a rock, with shoulders broad as a Shala tree, of gigantic arms, having large eyes on his breast and a large mouth situated on his capacious belly.
30And that Rakshasa with great ease seized Lakshmana by the hand. (Thus overpowered), O Bharata, Lakshmana was instantaneously seized with dismay.
31He, (the monster), then turning his eyes towards Rama, began to draw Lakshmana (forcibly) towards that portion of his body where his mouth was situated. And Lakshmana afflicted with grief said to Rama “look at my (sad) plight.
32Your exile from the kingdom, the death of our father, the loss of the princess of Videha and (lastly) this my dangerous condition have quite overpowered me.
33Alas, I shall never behold your return to Kausala with Vaidehi and your installation in the kingdom of our sire and grandsire as the ruler of the entire earth.
34Blessed indeed are they who will behold your face, resplendent as the moon emerged from the clouds and bathed in the coronation water sanctified with Kusha, fried paddy and black pease."
35In this strain the intelligent Lakshmana gave vent to his lamentations profusely. Then, the descendant of Kakustha, dauntless even in the very face of danger, thus spoke to him.
36"O bravest of men, do not give way to sorrow. This (monster) can do you nothing when I am present. Cut off his right hand with sword and I shall hack his left."
37While thus speaking Rama cut off his (left) hand with a sharp sword (as easily) as if it were a stalk of tila corn.
38The heroic son of Sumitra, seeing Raghava stand by him, hacked his right hand with his sword.
39Then Lakshmana again and again smote him in his sides and the huge headless monster fell dead on the ground.
40Then a being of celestials appearance issued out of his body and stationing himself in the air appeared as resplendent as the sun in the heavens.
41Then the eloquent Rama asked him "tell me who you are. How did such a thing come about? All this appears to me highly marvellous.”
42To him that being replied “O king I am the Gandharva Vishvavasu. I had to assume the shape of a Rakshasa owing to an imprecation of a Brahmana.
43Sita has been abducted by Ravana who lives in Lanka. Go to Sugriva who will help you (to recover her).
44In the vicinity of the (mountain) Rishyamukha there is a lake named Pampa of auspicious waters, teeming with swans and crames.
45There, adorned with a golden garland dwells Sugriva, the brother of Bali, the king of monkeys, with four counsellors.
46Do you go to him and inform him of the cause of your sorrow. Being in the same predicament as you are, he will help you.
47Thus far I am able to say that you the daughter of Janaka again. It is certain that the abode of Ravana is known to the monkeyking.
48will see Saying this that highly resplendent celestials being vanished and the highly-powerful Rama and Lakshmana both were struck with wonder.
हिन्दी
1मार्कण्डेय ने कहा — महाबली गृध्रराज जटायु, जो अरुण के पुत्र और सम्पाति के भाई थे, दशरथ के मित्र थे।
2(जब) उस पक्षी ने अपनी पुत्रवधू को रावण की गोद में देखा, तब वह क्रोध में भरकर राक्षसराज पर टूट पड़ा।
3तब उस गृध्र ने उससे कहा — "मिथिलाराजकुमारी को छोड़ दे; उसे मुक्त कर दे। अरे निशाचर, मेरे जीवित रहते तू उसे कैसे हर ले जा सकता है?
4यदि तूने मेरी पुत्रवधू को नहीं छोड़ा, तो तू जीवित बचकर नहीं जा सकेगा।" यह कहकर वह अपने नखों से राक्षसराज को बेधने लगा।
5पंखों और चोंच से बार-बार प्रहार करके उसने (रावण को) (भयंकर रूप से) क्षत-विक्षत कर दिया। और (उसके शरीर से) रुधिर उतनी ही प्रचुरता से बहने लगा जितनी प्रचुरता से पर्वतीय जलस्रोत से जल बहता है।
6राम के हितैषी उस गृध्र के द्वारा इस प्रकार प्रहार किए जाने पर उसने (रावण ने) अपनी तलवार उठाकर उस पक्षी के पंख काट डाले।
7मेघों को चीरते हुए पर्वतशिखर के समान उस गृध्रराज को मारकर वह राक्षस सीता को गोद में लिए (आकाश में) उड़ चला।
8वैदेही राजकुमारी ने जहाँ-जहाँ कोई आश्रम, सरोवर अथवा नदी देखी, वहाँ-वहाँ उन्होंने एक आभूषण नीचे गिरा दिया।
9उन बुद्धिमती देवी ने एक पर्वतशिखर पर पाँच श्रेष्ठ वानरों को देखा और वहाँ उन्होंने एक परम सुन्दर वस्त्र नीचे गिरा दिया।
10और (श्याम) मेघों के बीच (क्रीड़ा करती) बिजली के समान वह सुन्दर पीत (वस्त्र) आकाश में फहराता हुआ उन पाँच (श्यामवर्ण वानरों) के बीच गिर पड़ा।
11पक्षी के समान आकाश में विचरण करते हुए उसने (रावण ने) शीघ्र ही बहुत लम्बा मार्ग तय कर लिया और अपनी सुन्दर तथा मनोहर नगरी देखी, जो अनेक द्वारों से सुसज्जित थी,
12ऊँची प्राचीरों से घिरी थी और विश्वकर्मा के द्वारा बनाई गई थी। और तब वह राक्षसराज सीता के साथ अपनी नगरी लंका में प्रविष्ट हुआ।
13विदेहराजकुमारी के इस प्रकार हरे जाने पर बुद्धिमान् राम उस महामृग का वध करके लौटते समय अपने भ्राता लक्ष्मण से मिले।
14अपने भ्राता को देखकर (राम ने) उन्हें फटकारते हुए कहा — "राक्षसों से भरे इस वन में तुम विदेहराजकुमारी को अकेली कैसे छोड़ आए?"
15और मृग का रूप धारण किए हुए उस राक्षस के द्वारा अपने बहुत दूर तक लुभाए जाने का तथा (सीता को अकेली छोड़कर) अपने भ्राता के आ जाने का विचार करके वे शोक से अत्यन्त व्याकुल हो उठे।
16जिन्हें वे अब भी फटकार रहे थे, उन लक्ष्मण के समीप शीघ्रता से पहुँचकर उन्होंने कहा — "हे लक्ष्मण, क्या विदेहराजकुमारी अब भी जीवित हैं? मुझे भय है कि अब मैं उन्हें फिर कभी न देख सकूँगा।"
17तब लक्ष्मण ने राम को वह सब कह सुनाया जो सीता ने उनसे कहा था, विशेषकर वे कठोर वचन जिनसे उन्होंने बाद में उन्हें फटकारा था।
18तब जलते हुए हृदय से राम शीघ्रता से आश्रम की ओर बढ़े और (मार्ग में) उन्होंने पर्वत के समान विशाल उस गृध्र को अपने अन्तिम क्षणों में देखा।
19उसे राक्षस समझकर काकुत्स्थवंशी ने अपना धनुष सबल भाव से खींचा और लक्ष्मण के साथ उस पर झपटे।
20तब उस तेजस्वी (गृध्र) ने राम और लक्ष्मण से कहा — "तुम्हारा कल्याण हो, मैं गृध्रों का राजा और दशरथ का मित्र हूँ।"
21उसके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने अपने मंगलमय धनुष एक ओर रख दिए और कहा — "यह कौन है जो हमारे पिता का नाम ले रहा है?"
22तब उन दोनों ने उस पक्षी को पंख कटे हुए देखा; और उस गृध्र ने उन्हें बताया कि सीता को छुड़ाने के प्रयत्न में उसकी मृत्यु किस प्रकार हुई।
23तब राम ने उस गृध्र से पूछा कि रावण किस मार्ग से गया है। किन्तु उस गृध्र ने सिर के संकेत से उसे बताया और फिर प्राण त्याग दिए।
24गृध्र के किए हुए संकेत से यह जानकर कि वह दक्षिण दिशा है (जिधर रावण गया था), काकुत्स्थवंशी ने अपने पिता के मित्र के प्रति आदर के कारण उसकी अन्त्येष्टि-क्रिया सम्पन्न करवाई।
25तब (मार्ग में) अनेक आश्रम देखते हुए, जो चारों ओर कुशासनों और पत्तों के छत्रों से बिखरे थे, जिनमें जल के घड़े टूटे पड़े थे, जो निवासियों से रहित थे और सैकड़ों शृगालों से भरे थे,
26सीता के हरण से व्याकुलता और शोक में डूबे वे शत्रुतापन दण्डक वन के दक्षिण की ओर बढ़े।
27उस महावन में राम ने सुमित्रापुत्र (लक्ष्मण) के साथ मृगों के अनेक यूथों को चारों दिशाओं में भागते हुए देखा।
28और उन्होंने नाना प्रकार के प्राणियों का भयंकर कोलाहल सुना, जैसा दूर-दूर तक फैलते दावानल के समय सुनाई देता है। क्षण भर में उन्होंने भयंकर रूप वाला एक शिररहित धड़ देखा,
29जो मेघों के समान श्याम और शिला के समान विशाल था, जिसके कन्धे साल वृक्ष के समान चौड़े थे, जिसकी भुजाएँ विशालकाय थीं, जिसके वक्ष पर बड़ी-बड़ी आँखें थीं और जिसके विशाल उदर पर एक बड़ा मुख था।
30और उस राक्षस ने बड़ी सहजता से लक्ष्मण को हाथ से पकड़ लिया। (इस प्रकार वश में हो जाने पर) हे भरत, लक्ष्मण तत्क्षण विषाद से ग्रस्त हो गए।
31तब उस (दानव) ने राम की ओर अपनी आँखें घुमाईं और लक्ष्मण को (बलपूर्वक) अपने शरीर के उस भाग की ओर खींचने लगा जहाँ उसका मुख था। और शोक से व्याकुल लक्ष्मण ने राम से कहा — "मेरी इस (दयनीय) दशा को देखिए।
32आपका राज्य से निर्वासन, हमारे पिता की मृत्यु, विदेहराजकुमारी का हरण और (अन्ततः) मेरी यह संकटपूर्ण अवस्था — इन सबने मुझे पूर्णतः अभिभूत कर दिया है।
33हाय, अब मैं वैदेही के साथ आपका कोसल में लौटना और अपने पिता तथा पितामह के राज्य में समस्त पृथ्वी के शासक के रूप में आपका अभिषेक कभी न देख सकूँगा।
34धन्य हैं वे, जो कुश, लावा और उड़द से पवित्र किए गए अभिषेक-जल में स्नान किए हुए, मेघों से निकले चन्द्रमा के समान देदीप्यमान आपके मुख का दर्शन करेंगे।"
35इसी स्वर में बुद्धिमान् लक्ष्मण ने विस्तार से विलाप किया। तब संकट के सम्मुख भी निर्भय रहने वाले काकुत्स्थवंशी ने उनसे इस प्रकार कहा —
36"हे नरश्रेष्ठ वीर, शोक के वश में मत जाओ। मेरे उपस्थित रहते यह (दानव) तुम्हारा कुछ नहीं बिगाड़ सकता। तुम तलवार से इसका दाहिना हाथ काट डालो और मैं इसका बायाँ हाथ काटूँगा।"
37यह कहते-कहते ही राम ने तीक्ष्ण तलवार से उसका (बायाँ) हाथ (उतनी ही सहजता से) काट डाला मानो वह तिल का डंठल हो।
38राघव को अपने साथ खड़ा देखकर वीर सुमित्रापुत्र ने अपनी तलवार से उसका दाहिना हाथ काट दिया।
39तब लक्ष्मण ने बार-बार उसकी पसलियों पर प्रहार किया और वह विशाल शिररहित दानव भूमि पर मरा हुआ गिर पड़ा।
40तब उसके शरीर से एक दिव्य रूप वाला प्राणी निकला और आकाश में स्थित होकर स्वर्ग के सूर्य के समान देदीप्यमान प्रतीत हुआ।
41तब कुशल वक्ता राम ने उससे पूछा — "मुझे बताइए, आप कौन हैं? यह सब कैसे हुआ? यह सब मुझे अत्यन्त आश्चर्यजनक प्रतीत होता है।"
42उनसे उस प्राणी ने उत्तर दिया — "हे राजन्, मैं गन्धर्व विश्वावसु हूँ। एक ब्राह्मण के शाप के कारण मुझे राक्षस का रूप धारण करना पड़ा था।
43सीता का हरण रावण ने किया है, जो लंका में रहता है। तुम सुग्रीव के पास जाओ, जो (उन्हें पुनः प्राप्त करने में) तुम्हारी सहायता करेगा।
44ऋष्यमूक (पर्वत) के समीप पम्पा नामक एक सरोवर है, जिसका जल मंगलमय है और जो हंसों तथा सारसों से भरा हुआ है।
45वहाँ स्वर्ण की माला धारण किए हुए वानरराज बालि का भ्राता सुग्रीव अपने चार मन्त्रियों के साथ रहता है।
46तुम उसके पास जाओ और उसे अपने शोक का कारण बताओ। तुम्हारी ही जैसी दशा में होने के कारण वह तुम्हारी सहायता करेगा।
47इतना मैं कह सकता हूँ कि तुम जनक की पुत्री को फिर देखोगे। यह निश्चित है कि वानरराज को रावण का निवास ज्ञात है।"
48यह कहकर वह परम देदीप्यमान दिव्य प्राणी अन्तर्धान हो गया और महाबली राम तथा लक्ष्मण दोनों विस्मय से चकित रह गए।
नेपाली
1मार्कण्डेयले भने — महाबली गिद्धराज जटायु, जो अरुणका पुत्र र सम्पातिका भाइ थिए, दशरथका मित्र थिए।
2(जब) त्यो पक्षीले आफ्नी बुहारीलाई रावणको काखमा देख्यो, तब ऊ क्रोधले भरिएर राक्षसराजमाथि जाइलाग्यो।
3तब त्यो गिद्धले उसलाई भन्यो — "मिथिलाराजकुमारीलाई छोडिदे; उनलाई मुक्त गरिदे। अरे निशाचर, म जीवितै रहँदा तैँले उनलाई कसरी हरण गरेर लैजान सक्छस्?
4यदि तैँले मेरी बुहारीलाई छोडिनस् भने, तँ जीवितै उम्केर जान सक्नेछैनस्।" यसो भनेर उसले आफ्ना नङले राक्षसराजलाई बेध्न थाल्यो।
5प्वाँख र चुच्चोले बारम्बार प्रहार गरेर उसले (रावणलाई) (भयङ्कर रूपमा) क्षतविक्षत पारिदियो। र (उसको शरीरबाट) रगत त्यति नै प्रचुरतासाथ बग्न थाल्यो जति प्रचुरतासाथ पर्वतीय जलस्रोतबाट पानी बग्छ।
6रामका हितैषी त्यो गिद्धद्वारा यसरी प्रहार गरिएपछि उसले (रावणले) आफ्नो तरवार उठाएर त्यो पक्षीका पखेटा काटिदियो।
7मेघहरू चिर्दै गरेको पर्वतशिखरजस्तै त्यो गिद्धराजलाई मारेर त्यो राक्षस सीतालाई काखमा लिएर (आकाशमा) उड्यो।
8वैदेही राजकुमारीले जहाँजहाँ कुनै आश्रम, सरोवर अथवा नदी देखिन्, त्यहाँत्यहाँ उनले एउटा आभूषण तल खसालिन्।
9ती बुद्धिमती देवीले एउटा पर्वतशिखरमा पाँच श्रेष्ठ वानर देखिन् र त्यहाँ उनले एउटा परम सुन्दर वस्त्र तल खसालिन्।
10र (श्याम) मेघहरूका बीच (क्रीडा गर्दै गरेको) बिजुलीजस्तै त्यो सुन्दर पहेँलो (वस्त्र) आकाशमा फर्फराउँदै ती पाँच (श्यामवर्ण वानर)का बीच खस्यो।
11पक्षीझैँ आकाशमा विचरण गर्दै उसले (रावणले) चाँडै नै धेरै लामो बाटो तय गर्यो र आफ्नी सुन्दर तथा मनोहर नगरी देख्यो, जो अनेक ढोकाले सुसज्जित थियो,
12अग्ला पर्खालले घेरिएको थियो र विश्वकर्माद्वारा बनाइएको थियो। र तब त्यो राक्षसराज सीतासँगै आफ्नी नगरी लङ्कामा प्रविष्ट भयो।
13विदेहराजकुमारी यसरी हरण गरिएपछि बुद्धिमान् रामले त्यो महामृगको वध गरेर फर्कँदा आफ्ना भ्राता लक्ष्मणलाई भेटे।
14आफ्ना भ्रातालाई देखेर (रामले) उनलाई हप्काउँदै भने — "राक्षसहरूले भरिएको यस वनमा तिमीले विदेहराजकुमारीलाई एक्लै कसरी छोडेर आयौ?"
15र मृगको रूप धारण गरेको त्यो राक्षसद्वारा आफू धेरै टाढासम्म लोभ्याइएको तथा (सीतालाई एक्लै छोडेर) आफ्ना भ्राता आइपुगेको विचार गरेर उनी शोकले अत्यन्त व्याकुल भए।
16जसलाई उनी अझै हप्काइरहेका थिए, ती लक्ष्मणको नजिक हतारिँदै पुगेर उनले भने — "हे लक्ष्मण, के विदेहराजकुमारी अझै जीवित छिन्? मलाई भय छ कि अब म उनलाई फेरि कहिल्यै देख्न सक्नेछैनँ।"
17तब लक्ष्मणले रामलाई ती सबै कुरा सुनाए जो सीताले उनलाई भनेकी थिइन्, विशेषगरी ती कठोर वचन जसले उनले पछि उनलाई हप्काएकी थिइन्।
18तब जलिरहेको हृदयले राम हतारिँदै आश्रमतर्फ बढे र (बाटोमा) उनले पर्वतजस्तै विशाल त्यो गिद्धलाई आफ्ना अन्तिम क्षणमा देखे।
19उसलाई राक्षस ठानेर काकुत्स्थवंशीले आफ्नो धनुष सबल भावले तानेर लक्ष्मणसँगै उसमाथि झम्टिए।
20तब त्यो तेजस्वी (गिद्ध)ले राम र लक्ष्मणलाई भन्यो — "तिमीहरूको कल्याण होस्, म गिद्धहरूको राजा र दशरथको मित्र हुँ।"
21उसद्वारा यसरी भनिएपछि उनीहरूले आफ्ना मङ्गलमय धनुष एकातिर राखे र भने — "यो को हो जसले हाम्रा पिताको नाम लिइरहेको छ?"
22तब ती दुवैले त्यो पक्षीलाई पखेटा काटिएको देखे; र त्यो गिद्धले उनीहरूलाई बतायो कि सीतालाई छुटाउने प्रयत्नमा उसको मृत्यु कसरी भयो।
23तब रामले त्यो गिद्धसँग सोधे कि रावण कुन बाटो गएको छ। तर त्यो गिद्धले टाउकोको सङ्केतले त्यो बतायो र त्यसपछि प्राण त्याग्यो।
24गिद्धले गरेको सङ्केतबाट यो थाहा पाएर कि त्यो दक्षिण दिशा हो (जता रावण गएको थियो), काकुत्स्थवंशीले आफ्ना पिताका मित्रप्रतिको आदरका कारण उसको अन्त्येष्टि-क्रिया सम्पन्न गराए।
25तब (बाटोमा) अनेक आश्रम हेर्दै, जो चारैतिर कुशासन र पातका छाताले छरिएका थिए, जसमा पानीका गाग्री फुटेर पल्टिएका थिए, जो बासिन्दाविहीन थिए र सयौँ स्यालले भरिएका थिए,
26सीताको हरणले व्याकुलता र शोकमा डुबेका ती शत्रुतापनहरू दण्डक वनको दक्षिणतर्फ बढे।
27त्यो महावनमा रामले सुमित्रापुत्र (लक्ष्मण)सँगै मृगका अनेक यूथहरू चारै दिशामा भागिरहेको देखे।
28र उनीहरूले नानाथरीका प्राणीहरूको भयङ्कर कोलाहल सुने, जस्तो टाढाटाढासम्म फैलिने दावानलका बेला सुनिन्छ। क्षणभरमै उनीहरूले भयङ्कर रूप भएको एउटा शिरविहीन धड़ देखे,
29जो मेघजस्तै श्याम र ढुङ्गाजस्तै विशाल थियो, जसका काँध साल रूखजस्तै चौडा थिए, जसका पाखुरा विशालकाय थिए, जसको छातीमा ठूलठूला आँखा थिए र जसको विशाल पेटमा एउटा ठूलो मुख थियो।
30र त्यो राक्षसले ठूलो सहजतापूर्वक लक्ष्मणलाई हातले समात्यो। (यसरी वशमा परेपछि) हे भरत, लक्ष्मण तत्क्षण विषादले ग्रस्त भए।
31तब त्यो (दानव)ले रामतर्फ आफ्ना आँखा घुमायो र लक्ष्मणलाई (बलपूर्वक) आफ्नो शरीरको त्यो भागतर्फ तान्न थाल्यो जहाँ उसको मुख थियो। र शोकले व्याकुल लक्ष्मणले रामलाई भने — "मेरो यो (दयनीय) दशा हेर्नुहोस्।
32तपाईंको राज्यबाट निर्वासन, हाम्रा पिताको मृत्यु, विदेहराजकुमारीको हरण र (अन्ततः) मेरो यो सङ्कटपूर्ण अवस्था — यी सबैले मलाई पूर्णतः अभिभूत पारेका छन्।
33हाय, अब म वैदेहीसँग तपाईंको कोसलमा फर्कनु र आफ्ना पिता तथा पितामहको राज्यमा सम्पूर्ण पृथ्वीका शासकका रूपमा तपाईंको अभिषेक कहिल्यै देख्न सक्नेछैनँ।
34धन्य छन् तिनीहरू, जसले कुश, भुटेको धान र मासले पवित्र पारिएको अभिषेक-जलमा नुहाएका, मेघबाट निस्केको चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान तपाईंको मुखको दर्शन गर्नेछन्।"
35यसै स्वरमा बुद्धिमान् लक्ष्मणले विस्तारपूर्वक विलाप गरे। तब सङ्कटको सामु पनि निर्भय रहने काकुत्स्थवंशीले उनलाई यसरी भने —
36"हे नरश्रेष्ठ वीर, शोकको वशमा नजाऊ। म उपस्थित रहँदा यो (दानव)ले तिम्रो केही बिगार्न सक्दैन। तिमीले तरवारले यसको दाहिने हात काटिदेऊ र म यसको देब्रे हात काट्नेछु।"
37यसो भन्दाभन्दै रामले तीखो तरवारले उसको (देब्रे) हात (त्यत्तिकै सहजतासाथ) काटिदिए मानौँ त्यो तिलको डाँठ होस्।
38राघवलाई आफ्नै साथमा उभिएको देखेर वीर सुमित्रापुत्रले आफ्नो तरवारले उसको दाहिने हात काटिदिए।
39तब लक्ष्मणले बारम्बार उसका करङमा प्रहार गरे र त्यो विशाल शिरविहीन दानव भूमिमा मरेर ढल्यो।
40तब उसको शरीरबाट एउटा दिव्य रूप भएको प्राणी निस्क्यो र आकाशमा स्थित भई स्वर्गको सूर्यजस्तै देदीप्यमान देखियो।
41तब कुशल वक्ता रामले उसलाई सोधे — "मलाई बताउनुहोस्, तपाईं को हुनुहुन्छ? यो सबै कसरी भयो? यो सबै मलाई अत्यन्त आश्चर्यजनक लाग्छ।"
42उनलाई त्यो प्राणीले जवाफ दियो — "हे राजन्, म गन्धर्व विश्वावसु हुँ। एक ब्राह्मणको सरापका कारण मैले राक्षसको रूप धारण गर्नुपरेको थियो।
43सीताको हरण रावणले गरेको छ, जो लङ्कामा बस्छ। तिमी सुग्रीवकहाँ जाऊ, जसले (उनलाई पुनः प्राप्त गर्न) तिम्रो सहायता गर्नेछ।
44ऋष्यमूक (पर्वत)को छेउमा पम्पा नामक एउटा सरोवर छ, जसको पानी मङ्गलमय छ र जो हंस तथा सारसहरूले भरिएको छ।
45त्यहाँ सुनको माला धारण गरेका वानरराज बालिका भाइ सुग्रीव आफ्ना चार मन्त्रीसँग बस्छन्।
46तिमी उनीकहाँ जाऊ र उनलाई आफ्नो शोकको कारण बताऊ। तिम्रै जस्तो दशामा भएका कारण उनले तिम्रो सहायता गर्नेछन्।
47यति म भन्न सक्छु कि तिमीले जनककी पुत्रीलाई फेरि देख्नेछौ। यो निश्चित छ कि वानरराजलाई रावणको निवास थाहा छ।"
48यसो भनेर त्यो परम देदीप्यमान दिव्य प्राणी अन्तर्धान भयो र महाबली राम तथा लक्ष्मण दुवै विस्मयले चकित भए।