तीर्थयात्रा पर्व — यवक्रीत की कथा
खण्ड 2 — वन पर्व · अध्याय 135
संस्कृत
1लोमश उवाच एषा मधुविला राजन् समङ्गा सम्प्रकाशते। एतत् कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम्॥
2अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः। आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समझायां व्यमुच्यत॥
3एतद् विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ। अदितिर्यत्र पुत्रार्थं तदन्नमपचत् पुरा॥
4एनं पर्वतराजानमारुह्य भरतर्षभाः। अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मी व्यपनोत्स्यथ॥
5एते कनखला राजन्तृषीणां दयिता नगाः। एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी।॥
6सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात् पुरा। आजमीढावगायैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे॥
7अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम्। उष्णीगङ्गे च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश॥
8आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते। अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय॥
9एष रैभ्याश्रमः श्रीमान् पाण्डवेय प्रकाशते। भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत॥
10युधिष्ठिर उवाच कथं युक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान्। किमर्थं च यवक्रीतः पुत्रोऽनश्यत वै मुनेः॥
11एतत् सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानै शं रमे॥
12लोमश उवाच भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ सम्बभूवतुः। तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणावनन्तरम्॥
13रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू। आसीद् यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत॥
14रैभ्यो विद्वान् सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत्। तयोश्चाप्यतुला कीर्तिर्बाल्यात् प्रभृति भारत॥
15यवक्री: पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम्। दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ॥ पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः। तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव॥
16स समिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन्। जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः॥
17तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर। अब्रवीत् कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम्॥
18यवक्रीत उवाच द्विजानामनधीत वै वेदाः सुरगणार्चित। प्रतिभान्त्विति तप्येऽहमिदं परमकं तपः॥
19स्वाध्यायार्थ समारम्भो ममायं पाकशासन। तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक॥
20कालेन महता वेदाः : शक्या गुरुमुखाद् विभो। प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः॥
21इन्द्र उवाच अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि। किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्॥
22लोमश उवाच एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत। भूय एवाकरोद् यत्नं तपस्यमितविक्रमः॥
23घोरेण तपसा राजस्तप्यमानो महत् तपः। संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम्॥
24तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्र महामुनिम्। उपेत्य बलभिद् देवो वारयामास वै पुनः॥
25अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद् बुद्धिकृतं तव। प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते॥
26यवक्रीत उवाच न चैतदेवं क्रियते देवराज ममेप्सितम्। महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः॥
27समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध। यद्येतदेवं न करोषि कामं ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्॥
28लोमश उवाच निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः। प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्॥
29तत इन्द्रोऽकरोद् रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः। अनेकशतवर्षस्य दुबर्लस्य सयक्ष्मणः॥
30यवक्रीतस्य यत् तीर्थमुचितं शौचकर्मणि। भागीरथ्यां तत्र सेतुं बालुकाभिश्चकार स:॥
31यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः। बालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन्॥
32वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत्। सेतुमभ्यारभच्छको यवक्रीतं निदर्शयन्॥
33तं ददर्श यवक्रीतो यत्नवन्तं निबन्धने। प्रहसंश्चाब्रवीद् वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः॥
34किमिदं वर्तते ब्रह्मन् किं च ते ह चिकीर्षितम्। अतीव हि महान् यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः॥
35इन्द्र उवाच बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति। क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनः पुनः॥
36यवक्रीत उवाच नायं शक्यस्त्वया बड़े महानोघस्तपोधन। अशक्याद् विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ॥
37इन्द्र उवाच यथैव भवता चेदं तपो वेदाथमुद्यतम्। अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समाहितः॥
38यवक्रीत उवाच यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर। तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन॥
39क्रियतां यद् भवेच्छक्यं त्वया सुरगणेश्वर। वरांश्च मे प्रयच्छान्यान् यैरन्यान् भवितास्म्यति॥
40लोमश उवाच तस्मै प्रादाद् वरानिन्द्र उक्तवान् यान् महातपाः। प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः॥
41यच्चान्यत् काक्षसे कामं यवक्रीर्गम्यतामिति। स लब्धकामः पितरं समेत्याथेदमब्रवीत्॥
42यवक्रीत उवाच प्रतिभास्यन्ति वै वेदा मम तातस्य चोभयोः। अति चान्यान् भविष्यावो वरा लब्धास्तदा मया॥
43भरद्वाज उवाच दपस्ते भविता तात वसल्लब्ध्वा यथेप्सितान्। स दर्पपूर्णः कृपणः क्षिप्रमेव विनक्ष्यसि॥
44अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा देवैरुदाहृताः। मुनिरासीत् पुरा पुत्र बालधिर्नाम वीर्यवान्॥
45स पुत्रशोकादुद्विग्नस्तपस्तेपे सुदुष्करम्। भवेन्मम सुतोऽमर्त्य इति तं लब्धवांश्च सः॥
46तस्य प्रसादो वै देवैः कृतो न त्वमरैः समः। नामयो विद्यते मर्यो निमित्तायुर्भविष्यति॥
47बालधिरुवाच यथेमे पर्वताः शश्वत् तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः। अक्षयास्तन्निमित्तं मे सुतस्यायुभविष्यति॥
48भरद्वाज उवाच तस्य पुत्रस्तदा जज्ञे मेधावी क्रोधनस्तदा। स तच्छ्रुत्वाकरोद् दर्पमृषींश्चैवावमन्यत॥
49विकुर्वाणो मुनीनां च व्यचरत् स महीमिमाम्। आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम्॥
50तस्यापचने मेधावी तं शशाप स वीर्यवान्। भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत॥
51धनुषाक्षस्तु तं दृष्ट्वा मेधाविनमनामयम्। निमित्तमस्य महिषैर्भेदयामास वीर्यवान्॥
52स निमित्त विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः। तं मृतं पुत्रमादाय विललाप ततः पिता।॥
53लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः परमार्तवत्। ऊचुर्वेदविदः सर्वे गाथां यां तां निबोध मे॥
54न दिष्टमर्थमत्येतुमीशो मर्त्यः कथंचन। महिषैर्भेदयामासधनुषाक्षो महीधरान्॥
55एवं लब्ध्वा वरान् बाला दर्पपूर्णास्तपस्विनः। क्षिप्रमेव विनश्यन्ति यथा न स्यात् तथा भवान्॥
56एष रेभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ। तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास्त्वतन्द्रितः॥
57स हि क्रुद्धः समर्थस्त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा। रैभ्यश्चापि तपस्वी च कोपनश्च महानृषिः॥
58यवक्रीत उवाच एवं करिष्ये मा तापं तात कार्षीः कथंचन। यथा हि मे भवान् मान्यस्तथा रैथ्यः पिता मम॥५९।
59लोमश उवाच उक्त्वा स पितरं श्लक्ष्णं यवक्रीरकुतोभयः। विप्रकुर्वनृषीनन्यानतुष्यत् परया मुदा॥
अंग्रेज़ी
1Lomasha said: O king, here is visible the river Samanga which is also called Madhubela. Yonder is Kardamela, the bathing place of Bharata.
2When the lord of Sachi, (Indra) became devoid of his prosperity in consequence of killing Vritra, he was cleansed of his sins by bathing in the Samanga.
3O foremost of men, here is the spot where the Mainaka has sunk into the interior of the earth. It is therefore called Vinasana. In order to obtain sons Aditi in the days of yore cooked his famous food.
4O foremost of men, ascend this lofty mountain and put an end to your inglorious misery which is not worthy of uttering.
5O king, yonder is the Kanakhala mountain, the favourite resort of the Rishis, O Yudhishthira, yonder is the great river Ganga.
6Here in the days of yore the holy sage Sanatkumara attained ascetic auccess. O descendant of Ajmira, if you bathe in it, you will be cleansed of all your sins.
7O son of Kunti, touch with your ministers this lake, called Punya and this Bhrigutunga (mountain) and also these two rivers called Tashniganga.
8O son of Kunti, yonder is the charming hermitage of Sulasherasha. Abandon your anger and sense of self-importance.
9O son of Pandu, yonder is the beautiful hermitage of Raivya where died the son of Bharadvaja, Yavakrit, learned in the Vedas.
10Yudhishthira said: How did the mighty sage Yavakrit, the son of the ascetic Bharadvaja, acquire profound knowledge in the Vedas. How also did he die?
11I desire to learn all this as they happened. I take delight in hearing the accounts of the celestials-like men.
12Lomasha said : Bharadvaja and Raivya were two friends. They both lived here always taking the greatest pleasure in each other's company.
13Raivya had two sons, named Arvavasu and Pravashu. O descendant of Bharata, Bharadvaja had only one son named Yavakrit.
14O descendant of Bharata, Raivya and his sons became learned and the other (Bharadvaja) became an ascetic. From their childhood their friendship was matchless.
15O sinless one, seeing that his father who practised asceticism was slighted by the Brahmanas, while Raivya with his sons was greatly respected by them, the high-spirited Yavakrit was overwhelmed with sorrow and became pale. O son of Pandu, he underwent severe austerities in order to get the knowledge of the Vedas.
16He exposed his body to a flaming fire. By thus practising great asceticism he filled Indra with great anxiety.
17O Yudhishthira, thereupon Indra went to him and thus spoke to him, 'Why have you been engaged in the severe austerities?
18Yavakrit said : O worshipped of the celestials, I am engaged in the severe asceticism, because I desire to possess such knowledge of the Vedas as has never been acquired by any Brahmana.
19O chastiser of Paka, O Kaushika, my this attempt is for obtaining the knowledge of the Vedas. By the force of my asceticism, I desire to acquire all sorts of knowledge.
20O lord, the knowledge of the Vedas that are to be learnt from teachers, requires long time to acquire. Therefore I am engaged in this great attempt.
21Indra said: O Brahmana Rishi, the way you have adopted is not the proper way. O Brahmana, why will you destroy yourself? Go and learn (the Vedas) from a preceptor.
22O descendant of Bharata, having said this, Sakra (Indra) departed and Yavakrit of immeasurable prowess again engaged himself in asceticism.
23O king we have heard that by thus undergoing severe asceticism, he again greatly agitated the lord of the celestials.
24The slayer of Bala, the deity (Indra) again came to that great Rishi who was engaged in that great austerity and forbade him to do it.
25Indra said: You are doing all this with the intention that the knowledge of the Vedas might be manifest in you and in your father, but your attempt can never be successful. Your this act is not welladvised.
26Yavakrit said : O king of the celestials, if you will not do what I desire, I shall, then, by observing stricter vows, practise still more severe austerities.
27O king of the celestials, know that if you do not fulfill all my desires, I shall then cut off my limbs and offer them as a sacrifice to a blazing fire.
28Lomasha said: Having known the firın resolution of that high-souled Rishi, that intelligent deity (Indra) reflected (for a moment) and hit upon a means by which to dissuade him.
29Thereupon Indra assumed the garb of an ascetic Brahmana, who was many hundred years of age and who was weak and consumptive.
30He began to construct a dam of sands at thai spot of the Bhagirathi where Yavakrit used to go to perform his ablutions.
31As that foremost of Brahmanas paid no heed to the words of Sakra (Indra), he therefore began to fill Ganga with sands.
32Without stopping for a moment, he threw handfuls of sands into the Bhagirathi and to construct the dam thus attracting the notice of the Rishi.
33When that foremost of Rishis, Yavakrit, saw him thus earnestly engaged in bridging (the Ganges), he broke out into a loud laughter and thus spoke.
34Yavakrit said: O Brahmana, what are you doing? What is your intention? Why are you in vain making this great attempt?
35Indra said: O sire, I am trying to bridge the Ganga, so that a comfortable way may be made across it. People meet with great inconvenience in again and again crossing and recrossing it.
36Yavakrit said : O ascetic, you cannot bridge this mighty river. O Brahmana, desist from what is impracticable; attempt some thing practicable.
37Indra said: I have undertaken this heavy task, as you have engaged yourself in these great austerities to obtain the knowledge of the Vedas, an attempt which can never be successful.
38Yavakrit said : O lord of the celestials, O chastiser of Paka, if you consider these my attempts as fruitless, as yours are,
39O lord of the celestials, be pleased to do for me what is practicable. Favour me with boons by which I may excel all other men.
40Lomasha said : Indra granted him boons as was asked by the great ascetic. He said, "as you desire it, the Vedas will be manifest in you as well as in your father.
41Your all other desires also will be fulfilled." Having thus obtained all that he desired, he came to his father and said,
42O father, the Vedas will be manifest in you as well as in me. In have obtained boons by which we shall excel all other men.
43Bharadvaja said : O son, as you have obtained all that you desired, you (as a matter of course) will (now) be proud. And when you will be filled with pride, destruction will soon overtake you.
44O son, there is a story told by the celestials as an instance (of this). In the days of yore there was a greatly powerful Rishi, named Valadhi.
45Being afflicted with grief for the death of his son, he performed great asceticism, to get a child who would be immortal. He obtained such a son.
46But the celestials, though very much favourably disposed towards him, did not still make his son immortal like the celestials. They said that on no condition a mortal can be made immortal.
47Valadhi said: O foremost of the celestials, these mountains are existing for an ever-lasting time; indestructible as they are, they will be the instrumental of my son's immortality.
48Bharadvaja said : Afterwards a son was born to that Rishi, named Medhavi, who was of very wrathful temper. Having heard all about his birth he grew haughty and began to insult the Rishis.
49He roamed over the earth committing various mischiefs to the Rishis. He one day met with the intelligent and greatly powerful (Rishi) Dhanushakha.
50Medhavi maltreated him; therefore that greatly powerful Rishi cursed him saying, "Be reduced to ashes.” But he was not reduced to ashes.
51Thereupon having seen this, Dhanushakha caused the mountain which was the instrumental cause of his life to be shattered by buffaloes.
52When the instrumental cause of his life was destroyed, the child (Medhavi) suddenly died. Thereupon taking up his dead son the father began to lament.
53Now hear from me the verse that was recited by the Rishis learned in the Vedas when they saw the Rishi thus mourning.
54"On no condition can a mortal overcome what has been ordained by Fate. Dhanushakha shattered even mountain by buffaloes.”
55Thus having obtained boons, young ascetics are (generally) filled with pride and perish in no time. Do not become one of them.
56O son, this Raibhya is greatly powerful, so are his two sons. Therefore, be careful never to approach him.
57O son, this Raibhya is a great Rishi and an ascetic of wrathful temper. If wrathful he can do you harm in anger.
58Yavakrit said : O father, I shall do as you command me. Never be in anxiety for it. As you, my father, deserve to be respected by me, so is Raibhya.
59Lomasha said: Having thus replied to his father in sweet words, Yavakrit began fearlessly to take pleasure in wantonly injuring the Rishis.
हिन्दी
1लोमश ने कहा — हे राजन्, यहाँ समङ्गा नदी दिखाई दे रही है, जिसे मधुबेला भी कहा जाता है। वह रही कर्दमेला, भरत का स्नानतीर्थ।
2जब शची के स्वामी (इन्द्र) वृत्र के वध के कारण अपनी समृद्धि से रहित हो गए, तब वे समङ्गा में स्नान करके अपने पापों से शुद्ध हुए।
3हे पुरुषश्रेष्ठ, यह वह स्थान है जहाँ मैनाक पृथ्वी के भीतर धँस गया था। इसीलिए इसे विनशन कहा जाता है। पुत्रों की प्राप्ति के लिए प्राचीन काल में अदिति ने यहीं अपना प्रसिद्ध अन्न पकाया था।
4हे पुरुषश्रेष्ठ, इस उन्नत पर्वत पर चढ़िए और अपने उस अकीर्तिकर दुःख का अन्त कीजिए, जो कहने योग्य भी नहीं है।
5हे राजन्, वह रहा कनखल पर्वत, ऋषियों का प्रिय आश्रयस्थल। हे युधिष्ठिर, वह रही महानदी गङ्गा।
6प्राचीन काल में यहीं पवित्र मुनि सनत्कुमार ने तपःसिद्धि प्राप्त की थी। हे अजमीढवंशी, यदि आप इसमें स्नान करेंगे तो अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाएँगे।
7हे कुन्तीपुत्र, अपने मन्त्रियों सहित इस पुण्य नामक सरोवर का, इस भृगुतुङ्ग (पर्वत) का तथा तष्णिगङ्गा नामक इन दोनों नदियों का स्पर्श कीजिए।
8हे कुन्तीपुत्र, वह रहा सुलशेरष का मनोहर आश्रम। अपने क्रोध और अभिमान का त्याग कीजिए।
9हे पाण्डुपुत्र, वह रहा रैभ्य का सुन्दर आश्रम, जहाँ वेदों में निपुण भरद्वाज के पुत्र यवक्रीत की मृत्यु हुई थी।
10युधिष्ठिर ने कहा — तपस्वी भरद्वाज के पुत्र महामुनि यवक्रीत ने वेदों का गहन ज्ञान किस प्रकार प्राप्त किया? और उनकी मृत्यु किस प्रकार हुई?
11यह सब जैसा घटित हुआ वैसा ही मैं सुनना चाहता हूँ। देवताओं के समान पुरुषों के वृत्तान्त सुनने में मुझे आनन्द आता है।
12लोमश ने कहा — भरद्वाज और रैभ्य दो मित्र थे। वे दोनों सदा एक-दूसरे के सङ्ग में परम आनन्द लेते हुए यहीं रहते थे।
13रैभ्य के दो पुत्र थे, अर्वावसु और प्रवसु नामक। हे भरतवंशी, भरद्वाज का केवल एक पुत्र था, यवक्रीत नामक।
14हे भरतवंशी, रैभ्य और उनके पुत्र विद्वान् हो गए, और दूसरे (भरद्वाज) तपस्वी बने। बाल्यकाल से ही उनकी मित्रता अनुपम थी।
15हे निष्पाप, यह देखकर कि तपस्या करने वाले उसके पिता का ब्राह्मणों द्वारा अनादर होता है, जबकि रैभ्य अपने पुत्रों सहित उनके द्वारा अत्यन्त सम्मानित हैं, उच्चमना यवक्रीत शोक से अभिभूत हो गया और विवर्ण हो गया। हे पाण्डुपुत्र, उसने वेदों का ज्ञान प्राप्त करने के लिए घोर तपस्या की।
16उसने अपने शरीर को प्रज्वलित अग्नि के सामने रखा। इस प्रकार महान् तपस्या करके उसने इन्द्र को अत्यन्त चिन्तित कर दिया।
17हे युधिष्ठिर, तब इन्द्र उसके पास गए और उससे इस प्रकार कहा — "तुम इस घोर तपस्या में क्यों लगे हो?
18यवक्रीत ने कहा — हे देवताओं के पूज्य, मैं इस घोर तपस्या में इसलिए लगा हूँ, क्योंकि मैं वेदों का ऐसा ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ जो किसी भी ब्राह्मण ने कभी प्राप्त न किया हो।
19हे पाकशासन, हे कौशिक, मेरा यह प्रयत्न वेदों का ज्ञान प्राप्त करने के लिए है। अपनी तपस्या के बल से मैं सब प्रकार का ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ।
20हे प्रभो, जो वेदज्ञान गुरुओं से सीखना पड़ता है, उसके अर्जन में दीर्घ काल लगता है। इसीलिए मैं इस महान् प्रयत्न में लगा हूँ।
21इन्द्र ने कहा — हे ब्रह्मर्षि, तुमने जो मार्ग अपनाया है वह उचित मार्ग नहीं है। हे ब्राह्मण, तुम अपना नाश क्यों करोगे? जाओ और किसी आचार्य से (वेद) सीखो।
22हे भरतवंशी, यह कहकर शक्र (इन्द्र) चले गए, और अमित पराक्रमी यवक्रीत पुनः तपस्या में लग गया।
23हे राजन्, हमने सुना है कि इस प्रकार घोर तपस्या करके उसने पुनः देवराज को अत्यन्त विचलित कर दिया।
24बल के हन्ता, वे देव (इन्द्र) पुनः उस महर्षि के पास आए जो उस महान् तपस्या में लगा था, और उन्होंने उसे ऐसा करने से रोका।
25इन्द्र ने कहा — तुम यह सब इस अभिप्राय से कर रहे हो कि वेदों का ज्ञान तुममें और तुम्हारे पिता में प्रकट हो जाए, किन्तु तुम्हारा प्रयत्न कभी सफल नहीं हो सकता। तुम्हारा यह कार्य विवेकपूर्ण नहीं है।
26यवक्रीत ने कहा — हे देवराज, यदि आप मेरी इच्छा पूरी नहीं करेंगे, तो मैं और भी कठोर व्रतों का पालन करते हुए इससे भी घोर तपस्या करूँगा।
27हे देवराज, जान लीजिए कि यदि आप मेरी समस्त कामनाएँ पूर्ण नहीं करेंगे, तो मैं अपने अङ्ग काटकर प्रज्वलित अग्नि में आहुति के रूप में अर्पित कर दूँगा।
28लोमश ने कहा — उस महात्मा ऋषि का दृढ़ सङ्कल्प जानकर उन बुद्धिमान् देव (इन्द्र) ने (क्षण भर) विचार किया और उसे विरत करने का एक उपाय सोच निकाला।
29तब इन्द्र ने एक तपस्वी ब्राह्मण का वेश धारण किया, जो अनेक सौ वर्ष का, दुर्बल और क्षयग्रस्त था।
30वे भागीरथी के उसी स्थान पर बालू का बाँध बनाने लगे जहाँ यवक्रीत स्नान करने जाया करता था।
31उस ब्राह्मणश्रेष्ठ ने शक्र (इन्द्र) के वचनों पर कोई ध्यान नहीं दिया था, इसलिए वे गङ्गा को बालू से भरने लगे।
32एक क्षण भी रुके बिना वे भागीरथी में मुट्ठी भर-भरकर बालू फेंकते और बाँध बनाते रहे, और इस प्रकार ऋषि का ध्यान आकृष्ट किया।
33जब उन ऋषिश्रेष्ठ यवक्रीत ने उन्हें इस प्रकार (गङ्गा पर) सेतु बाँधने में तत्परतापूर्वक लगे देखा, तब वह जोर से हँस पड़ा और इस प्रकार बोला।
34यवक्रीत ने कहा — हे ब्राह्मण, आप क्या कर रहे हैं? आपका क्या अभिप्राय है? आप यह महान् प्रयत्न व्यर्थ क्यों कर रहे हैं?
35इन्द्र ने कहा — हे तात, मैं गङ्गा पर सेतु बाँधने का प्रयत्न कर रहा हूँ, जिससे इसके पार जाने का सुखद मार्ग बन जाए। इसे बार-बार पार करने और लौटने में लोगों को बड़ी असुविधा होती है।
36यवक्रीत ने कहा — हे तपस्वी, आप इस महानदी पर सेतु नहीं बाँध सकते। हे ब्राह्मण, जो असम्भव है उससे विरत हो जाइए; कोई सम्भव कार्य कीजिए।
37इन्द्र ने कहा — मैंने यह भारी कार्य इसलिए उठाया है, क्योंकि तुम वेदों का ज्ञान प्राप्त करने के लिए इन महान् तपस्याओं में लगे हो — ऐसा प्रयत्न जो कभी सफल नहीं हो सकता।
38यवक्रीत ने कहा — हे देवराज, हे पाकशासन, यदि आप मेरे इन प्रयत्नों को अपने प्रयत्नों के समान निष्फल मानते हैं,
39हे देवराज, तो मेरे लिए जो सम्भव है वह करने की कृपा कीजिए। मुझे ऐसे वर दीजिए जिनसे मैं अन्य समस्त मनुष्यों से श्रेष्ठ हो जाऊँ।
40लोमश ने कहा — उस महातपस्वी ने जैसा माँगा, इन्द्र ने उसे वैसे वर दे दिए। उन्होंने कहा — "जैसी तुम्हारी इच्छा है, वेद तुममें तथा तुम्हारे पिता में प्रकट होंगे।
41तुम्हारी अन्य समस्त कामनाएँ भी पूर्ण होंगी।" इस प्रकार जो कुछ चाहा था वह सब पाकर वह अपने पिता के पास आया और बोला —
42हे पिता, वेद आपमें तथा मुझमें प्रकट होंगे। मैंने ऐसे वर प्राप्त कर लिए हैं जिनसे हम अन्य समस्त मनुष्यों से श्रेष्ठ होंगे।
43भरद्वाज ने कहा — हे पुत्र, जो कुछ तुमने चाहा वह सब पा लेने के कारण तुम (स्वभावतः) अभिमानी हो जाओगे। और जब तुम अभिमान से भर जाओगे, तब शीघ्र ही विनाश तुम्हें आ घेरेगा।
44हे पुत्र, इस विषय में देवताओं द्वारा दृष्टान्त के रूप में कही गई एक कथा है। प्राचीन काल में वलधि नामक एक अत्यन्त शक्तिशाली ऋषि थे।
45अपने पुत्र की मृत्यु के शोक से पीड़ित होकर उन्होंने ऐसा पुत्र पाने के लिए महान् तपस्या की जो अमर हो। उन्हें वैसा पुत्र प्राप्त भी हुआ।
46किन्तु देवताओं ने, यद्यपि वे उन पर अत्यन्त प्रसन्न थे, फिर भी उनके पुत्र को देवताओं के समान अमर नहीं बनाया। उन्होंने कहा कि किसी भी स्थिति में मर्त्य को अमर नहीं बनाया जा सकता।
47वलधि ने कहा — हे देवश्रेष्ठ, ये पर्वत अनन्त काल से विद्यमान हैं; ये अविनाशी हैं, अतः ये ही मेरे पुत्र की अमरता के निमित्त होंगे।
48भरद्वाज ने कहा — तदनन्तर उस ऋषि के मेधावी नामक एक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो अत्यन्त क्रोधी स्वभाव का था। अपने जन्म के विषय में सब कुछ सुनकर वह उद्धत हो गया और ऋषियों का अपमान करने लगा।
49वह ऋषियों को नाना प्रकार के कष्ट देता हुआ पृथ्वी पर घूमने लगा। एक दिन उसकी भेंट बुद्धिमान् और अत्यन्त शक्तिशाली (ऋषि) धनुषाख से हुई।
50मेधावी ने उनके साथ दुर्व्यवहार किया; इसलिए उन महाशक्तिशाली ऋषि ने उसे शाप देते हुए कहा — "भस्म हो जा।" किन्तु वह भस्म नहीं हुआ।
51तब यह देखकर धनुषाख ने उस पर्वत को, जो उसके जीवन का निमित्त कारण था, भैंसों द्वारा चूर-चूर करवा दिया।
52जब उसके जीवन का निमित्त कारण नष्ट हो गया, तब वह बालक (मेधावी) तत्काल मर गया। तब अपने मृत पुत्र को गोद में लेकर पिता विलाप करने लगे।
53अब वह श्लोक मुझसे सुनो जिसे वेदज्ञ ऋषियों ने उस ऋषि को इस प्रकार शोक करते देखकर कहा था।
54"किसी भी स्थिति में मर्त्य विधाता के विधान को नहीं जीत सकता। धनुषाख ने भैंसों द्वारा पर्वत तक को चूर-चूर करा दिया।"
55इस प्रकार वर पाकर युवा तपस्वी (प्रायः) अभिमान से भर जाते हैं और शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं। तुम उनमें से एक मत बनना।
56हे पुत्र, यह रैभ्य अत्यन्त शक्तिशाली है, वैसे ही उसके दोनों पुत्र भी। इसलिए सावधान रहना, कभी उसके पास न जाना।
57हे पुत्र, यह रैभ्य महर्षि है और क्रोधी स्वभाव का तपस्वी है। क्रुद्ध होने पर वह क्रोध में तुम्हारा अनिष्ट कर सकता है।
58यवक्रीत ने कहा — हे पिता, आप जैसी आज्ञा देंगे मैं वैसा ही करूँगा। इसके लिए चिन्ता न कीजिए। जैसे आप, मेरे पिता, मेरे द्वारा सम्मान के योग्य हैं, वैसे ही रैभ्य भी हैं।
59लोमश ने कहा — अपने पिता को इस प्रकार मधुर वचनों में उत्तर देकर यवक्रीत निर्भय होकर ऋषियों को यों ही सताने में आनन्द लेने लगा।
नेपाली
1लोमशले भने — हे राजन्, यहाँ समङ्गा नदी देखिन्छ, जसलाई मधुबेला पनि भनिन्छ। त्यो रह्यो कर्दमेला, भरतको स्नानतीर्थ।
2जब शचीका स्वामी (इन्द्र) वृत्रको वधका कारण आफ्नो समृद्धिबाट रहित भए, तब उनी समङ्गामा स्नान गरेर आफ्ना पापबाट शुद्ध भए।
3हे पुरुषश्रेष्ठ, यो त्यही स्थान हो जहाँ मैनाक पृथ्वीभित्र धसिएको थियो। त्यसैले यसलाई विनशन भनिन्छ। पुत्रहरूको प्राप्तिका लागि प्राचीन कालमा अदितिले यहीँ आफ्नो प्रसिद्ध अन्न पकाएकी थिइन्।
4हे पुरुषश्रेष्ठ, यस अग्लो पर्वतमा चढ्नुहोस् र आफ्नो त्यो अकीर्तिकर दुःखको अन्त्य गर्नुहोस्, जो भन्न योग्य पनि छैन।
5हे राजन्, त्यो रह्यो कनखल पर्वत, ऋषिहरूको प्रिय आश्रयस्थल। हे युधिष्ठिर, त्यो रही महानदी गङ्गा।
6प्राचीन कालमा यहीँ पवित्र मुनि सनत्कुमारले तपःसिद्धि प्राप्त गरेका थिए। हे अजमीढवंशी, यदि तपाईं यसमा स्नान गर्नुहुन्छ भने आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुनुहुनेछ।
7हे कुन्तीपुत्र, आफ्ना मन्त्रीहरूसहित यस पुण्य नामक सरोवरको, यस भृगुतुङ्ग (पर्वत)को तथा तष्णिगङ्गा नामक यी दुवै नदीको स्पर्श गर्नुहोस्।
8हे कुन्तीपुत्र, त्यो रह्यो सुलशेरषको मनोहर आश्रम। आफ्नो क्रोध र अभिमानको त्याग गर्नुहोस्।
9हे पाण्डुपुत्र, त्यो रह्यो रैभ्यको सुन्दर आश्रम, जहाँ वेदमा निपुण भरद्वाजका पुत्र यवक्रीतको मृत्यु भएको थियो।
10युधिष्ठिरले भने — तपस्वी भरद्वाजका पुत्र महामुनि यवक्रीतले वेदको गहन ज्ञान कसरी प्राप्त गरे? र उनको मृत्यु कसरी भयो?
11यो सबै जसरी घटेको थियो त्यसै गरी म सुन्न चाहन्छु। देवताहरूसमान पुरुषहरूका वृत्तान्त सुन्न मलाई आनन्द लाग्छ।
12लोमशले भने — भरद्वाज र रैभ्य दुई मित्र थिए। तिनीहरू दुवै सधैँ एकअर्काको सङ्गतमा परम आनन्द लिँदै यहीँ बस्थे।
13रैभ्यका दुई छोरा थिए, अर्वावसु र प्रवसु नामका। हे भरतवंशी, भरद्वाजका केवल एक छोरा थिए, यवक्रीत नामका।
14हे भरतवंशी, रैभ्य र उनका छोराहरू विद्वान् भए, र अर्का (भरद्वाज) तपस्वी बने। बाल्यकालदेखि नै तिनीहरूको मित्रता अनुपम थियो।
15हे निष्पाप, यो देखेर कि तपस्या गर्ने आफ्ना पिताको ब्राह्मणहरूद्वारा अनादर हुन्छ, जबकि रैभ्य आफ्ना छोराहरूसहित तिनीहरूद्वारा अत्यन्त सम्मानित छन्, उच्चमना यवक्रीत शोकले अभिभूत भए र विवर्ण भए। हे पाण्डुपुत्र, उनले वेदको ज्ञान प्राप्त गर्न घोर तपस्या गरे।
16उनले आफ्नो शरीरलाई प्रज्वलित अग्निको अगाडि राखे। यसरी महान् तपस्या गरेर उनले इन्द्रलाई अत्यन्त चिन्तित पारे।
17हे युधिष्ठिर, तब इन्द्र उनीकहाँ गए र उनलाई यसरी भने — "तिमी यस घोर तपस्यामा किन लागेका छौ?
18यवक्रीतले भने — हे देवताहरूका पूज्य, म यस घोर तपस्यामा त्यसैले लागेको छु, किनभने म वेदको यस्तो ज्ञान प्राप्त गर्न चाहन्छु जो कुनै पनि ब्राह्मणले कहिल्यै प्राप्त गरेको छैन।
19हे पाकशासन, हे कौशिक, मेरो यो प्रयत्न वेदको ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि हो। आफ्नो तपस्याको बलले म सबै प्रकारको ज्ञान प्राप्त गर्न चाहन्छु।
20हे प्रभो, जुन वेदज्ञान गुरुहरूबाट सिक्नुपर्छ, त्यसको अर्जनमा दीर्घ काल लाग्छ। त्यसैले म यस महान् प्रयत्नमा लागेको छु।
21इन्द्रले भने — हे ब्रह्मर्षि, तिमीले जुन मार्ग अपनाएका छौ त्यो उचित मार्ग होइन। हे ब्राह्मण, तिमी आफ्नो नाश किन गर्छौ? जाऊ र कुनै आचार्यबाट (वेद) सिक।
22हे भरतवंशी, यसो भनेर शक्र (इन्द्र) गए, र अमित पराक्रमी यवक्रीत पुनः तपस्यामा लागे।
23हे राजन्, हामीले सुनेका छौँ कि यसरी घोर तपस्या गरेर उनले पुनः देवराजलाई अत्यन्त विचलित पारे।
24बलका हन्ता, ती देव (इन्द्र) पुनः ती महर्षिकहाँ आए जो त्यो महान् तपस्यामा लागेका थिए, र उनले उनलाई त्यसो गर्नबाट रोके।
25इन्द्रले भने — तिमी यो सबै यस अभिप्रायले गरिरहेका छौ कि वेदको ज्ञान तिमीमा र तिम्रा पितामा प्रकट होस्, तर तिम्रो प्रयत्न कहिल्यै सफल हुन सक्दैन। तिम्रो यो कार्य विवेकपूर्ण छैन।
26यवक्रीतले भने — हे देवराज, यदि तपाईंले मेरो इच्छा पूरा गर्नुहुन्न भने, म अझै कठोर व्रतको पालन गर्दै यसभन्दा पनि घोर तपस्या गर्नेछु।
27हे देवराज, जान्नुहोस् कि यदि तपाईंले मेरा सम्पूर्ण कामना पूरा गर्नुहुन्न भने, म आफ्ना अङ्ग काटेर प्रज्वलित अग्निमा आहुतिका रूपमा अर्पण गर्नेछु।
28लोमशले भने — ती महात्मा ऋषिको दृढ सङ्कल्प थाहा पाएर ती बुद्धिमान् देव (इन्द्र)ले (क्षणभर) विचार गरे र उनलाई विरत गराउने एउटा उपाय सोचे।
29तब इन्द्रले एक तपस्वी ब्राह्मणको वेश धारण गरे, जो अनेक सय वर्षका, दुर्बल र क्षयग्रस्त थिए।
30उनी भागीरथीको त्यही स्थानमा बालुवाको बाँध बनाउन थाले जहाँ यवक्रीत स्नान गर्न जाने गर्थे।
31ती ब्राह्मणश्रेष्ठले शक्र (इन्द्र)का वचनमा कुनै ध्यान दिएका थिएनन्, त्यसैले उनी गङ्गालाई बालुवाले भर्न थाले।
32एक क्षण पनि नरोकिई उनी भागीरथीमा मुठ्ठी-मुठ्ठी बालुवा फ्याँक्दै बाँध बनाइरहे, र यसरी ऋषिको ध्यान आकर्षित गरे।
33जब ती ऋषिश्रेष्ठ यवक्रीतले उनलाई यसरी (गङ्गामा) सेतु बाँध्न तत्परतापूर्वक लागेको देखे, तब उनी ठूलो स्वरले हाँसे र यसरी भने।
34यवक्रीतले भने — हे ब्राह्मण, तपाईं के गरिरहनुभएको छ? तपाईंको के अभिप्राय छ? तपाईं यो महान् प्रयत्न व्यर्थै किन गरिरहनुभएको छ?
35इन्द्रले भने — हे तात, म गङ्गामा सेतु बाँध्ने प्रयत्न गरिरहेको छु, जसबाट यो पारि जाने सुखद मार्ग बनोस्। यसलाई पटक-पटक तर्न र फर्कनमा मानिसहरूलाई ठूलो असुविधा हुन्छ।
36यवक्रीतले भने — हे तपस्वी, तपाईं यस महानदीमा सेतु बाँध्न सक्नुहुन्न। हे ब्राह्मण, जो असम्भव छ त्यसबाट विरत हुनुहोस्; कुनै सम्भव कार्य गर्नुहोस्।
37इन्द्रले भने — मैले यो भारी कार्य त्यसैले उठाएको हुँ, किनभने तिमी वेदको ज्ञान प्राप्त गर्न यी महान् तपस्यामा लागेका छौ — यस्तो प्रयत्न जो कहिल्यै सफल हुन सक्दैन।
38यवक्रीतले भने — हे देवराज, हे पाकशासन, यदि तपाईं मेरा यी प्रयत्नलाई आफ्ना प्रयत्नजस्तै निष्फल ठान्नुहुन्छ भने,
39हे देवराज, त मेरा निम्ति जो सम्भव छ त्यो गर्ने कृपा गर्नुहोस्। मलाई यस्ता वर दिनुहोस् जसबाट म अन्य सम्पूर्ण मानिसभन्दा श्रेष्ठ हुन सकूँ।
40लोमशले भने — ती महातपस्वीले जस्तो मागे, इन्द्रले उनलाई त्यस्तै वर दिए। उनले भने — "जस्तो तिम्रो इच्छा छ, वेद तिमीमा तथा तिम्रा पितामा प्रकट हुनेछन्।
41तिम्रा अन्य सम्पूर्ण कामना पनि पूरा हुनेछन्।" यसरी जे चाहेका थिए त्यो सबै पाएर उनी आफ्ना पिताकहाँ आए र भने —
42हे पिता, वेद तपाईंमा तथा ममा प्रकट हुनेछन्। मैले यस्ता वर प्राप्त गरेको छु जसबाट हामी अन्य सम्पूर्ण मानिसभन्दा श्रेष्ठ हुनेछौँ।
43भरद्वाजले भने — हे पुत्र, जे-जे तिमीले चाह्यौ त्यो सबै पाएकाले तिमी (स्वभावैले) अभिमानी हुनेछौ। र जब तिमी अभिमानले भरिनेछौ, तब चाँडै नै विनाशले तिमीलाई घेर्नेछ।
44हे पुत्र, यस विषयमा देवताहरूद्वारा दृष्टान्तका रूपमा भनिएको एउटा कथा छ। प्राचीन कालमा वलधि नामका एक अत्यन्त शक्तिशाली ऋषि थिए।
45आफ्ना छोराको मृत्युको शोकले पीडित भई उनले यस्तो छोरा पाउन महान् तपस्या गरे जो अमर होस्। उनले त्यस्तो छोरा प्राप्त पनि गरे।
46तर देवताहरूले, यद्यपि उनीहरू उनीप्रति अत्यन्त प्रसन्न थिए, तैपनि उनका छोरालाई देवताहरूजस्तै अमर बनाएनन्। उनीहरूले भने कि कुनै पनि अवस्थामा मर्त्यलाई अमर बनाउन सकिँदैन।
47वलधिले भने — हे देवश्रेष्ठ, यी पर्वत अनन्त कालदेखि विद्यमान छन्; यी अविनाशी छन्, त्यसैले यिनै मेरा छोराको अमरताका निमित्त हुनेछन्।
48भरद्वाजले भने — त्यसपछि ती ऋषिका मेधावी नामका एक छोरा जन्मे, जो अत्यन्त क्रोधी स्वभावका थिए। आफ्नो जन्मको विषयमा सबै कुरा सुनेर उनी उद्दण्ड भए र ऋषिहरूको अपमान गर्न थाले।
49उनी ऋषिहरूलाई नाना प्रकारका कष्ट दिँदै पृथ्वीमा घुम्न थाले। एक दिन उनको भेट बुद्धिमान् र अत्यन्त शक्तिशाली (ऋषि) धनुषाखसँग भयो।
50मेधावीले उनीसँग दुर्व्यवहार गरे; त्यसैले ती महाशक्तिशाली ऋषिले उनलाई शाप दिँदै भने — "भस्म होस्।" तर उनी भस्म भएनन्।
51तब यो देखेर धनुषाखले त्यस पर्वतलाई, जो उनको जीवनको निमित्त कारण थियो, भैँसीहरूद्वारा चूरचूर पारे।
52जब उनको जीवनको निमित्त कारण नष्ट भयो, तब ती बालक (मेधावी) तत्कालै मरे। तब आफ्ना मृत छोरालाई काखमा लिएर पिता विलाप गर्न थाले।
53अब त्यो श्लोक मबाट सुन जसलाई वेदज्ञ ऋषिहरूले ती ऋषिलाई यसरी शोक गरेको देखेर भनेका थिए।
54"कुनै पनि अवस्थामा मर्त्यले विधाताको विधानलाई जित्न सक्दैन। धनुषाखले भैँसीहरूद्वारा पर्वतसम्मलाई चूरचूर पारे।"
55यसरी वर पाएर युवा तपस्वीहरू (प्रायः) अभिमानले भरिन्छन् र चाँडै नै नष्ट हुन्छन्। तिमी तिनीहरूमध्ये एक नबन।
56हे पुत्र, यी रैभ्य अत्यन्त शक्तिशाली छन्, त्यस्तै उनका दुवै छोरा पनि। त्यसैले सावधान रहनू, कहिल्यै उनीकहाँ नजानू।
57हे पुत्र, यी रैभ्य महर्षि हुन् र क्रोधी स्वभावका तपस्वी हुन्। क्रुद्ध भएमा उनले क्रोधमा तिम्रो अनिष्ट गर्न सक्छन्।
58यवक्रीतले भने — हे पिता, तपाईंले जस्तो आज्ञा दिनुहुन्छ म त्यस्तै गर्नेछु। यसका लागि चिन्ता नगर्नुहोस्। जसरी तपाईं, मेरा पिता, मबाट सम्मानयोग्य हुनुहुन्छ, त्यसरी नै रैभ्य पनि हुनुहुन्छ।
59लोमशले भने — आफ्ना पितालाई यसरी मधुर वचनमा उत्तर दिएर यवक्रीत निर्भय भई ऋषिहरूलाई यसै सताउनमा आनन्द लिन थाले।