अध्याय 134

तीर्थयात्रा पर्व — अष्टावक्र की कथा

दिखाएँ:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच अत्रोग्रसेन समितेषु राजन् समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु। नावैमि बन्दिं वरमत्र वादिनां महाजले हंसमिवाददामि॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said : O king, O commander of large army, cannot find Bandi, this chief of controversialists in that assembly of these kings of matchless power who have met together. I search for him as one searches for a swan on a vast expanse of water.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — हे राजन्! हे विशाल सेना के अधिपति! एकत्र हुए इन अतुलित पराक्रमी राजाओं की इस सभा में मुझे वादियों का वह प्रमुख बन्दी दिखाई नहीं देता। मैं उसे इस प्रकार खोज रहा हूँ जैसे कोई विशाल जलराशि में हंस को खोजता हो।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — हे राजन्! हे विशाल सेनाका अधिपति! जम्मा भएका यी अतुलित पराक्रमी राजाहरूको यस सभामा मलाई वादीहरूको त्यो प्रमुख बन्दी देखिँदैन। म उसलाई यसरी खोजिरहेको छु जसरी कसैले विशाल जलराशिमा हंस खोज्दछ।

श्लोक 2
संस्कृत

न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन् ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन्॥

अंग्रेज़ी

O Bandi, you consider that you are the foremost of all controversialists. When you will engage with me to argue, you will then not be able to flow like the current of a river. I am like a flaming fire. Be silent before me.

हिन्दी

हे बन्दी! तू मानता है कि तू समस्त वादियों में श्रेष्ठ है। जब तू मुझसे शास्त्रार्थ करने बैठेगा, तब तू नदी की धारा के समान बह न सकेगा। मैं प्रज्वलित अग्नि के समान हूँ। मेरे सामने मौन हो जा।

नेपाली

हे बन्दी! तँ ठान्छस् कि तँ समस्त वादीहरूमा श्रेष्ठ छस्। जब तँ मसँग शास्त्रार्थ गर्न बस्नेछस्, तब तँ नदीको धाराझैँ बग्न सक्नेछैनस्। म प्रज्वलित अग्निसमान छु। मेरो अगाडि मौन भइहाल्।

श्लोक 3
संस्कृत

बन्धुवाच व्याघ्र शयानं प्रति मा प्रबोधय आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम्। पदाहतस्येह शिरोऽभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध॥

अंग्रेज़ी

Do not awaken a sleeping tiger. Know that you will not escape biting when you will trample on the head of a poisonous snake, which is licking the corner of its mouth with its tongue and which has been hurt by your foot.

हिन्दी

सोए हुए बाघ को मत जगा। जान ले कि जब तू ऐसे विषधर सर्प के मस्तक पर पैर रखेगा, जो अपनी जीभ से मुख का कोना चाट रहा है और जो तेरे पैर से आहत हुआ है, तब तू डसे जाने से बच न सकेगा।

नेपाली

सुतिरहेको बाघलाई नब्युँझा। थाहा पा कि जब तैँले यस्तो विषधर सर्पको टाउकोमा खुट्टा राख्नेछस्, जसले आफ्नो जिब्रोले मुखको कुना चाटिरहेको छ र जो तेरो खुट्टाले घाइते भएको छ, तब तँ डसिनबाट बच्न सक्नेछैनस्।

श्लोक 4
संस्कृत

यो वै दर्पात् संहननोपपन्नः। सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति। तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः॥

अंग्रेज़ी

That weak man, who in the pride of his strength strikes a blow at a mountain, only hurts his hands and nails. He can not wound the mountains.

हिन्दी

जो दुर्बल पुरुष अपने बल के गर्व में पर्वत पर प्रहार करता है, वह केवल अपने हाथ और नाखून ही घायल करता है। वह पर्वतों को घाव नहीं पहुँचा सकता।

नेपाली

जुन दुर्बल पुरुषले आफ्नो बलको गर्वमा पर्वतमा प्रहार गर्छ, उसले केवल आफ्नै हात र नङ मात्र घाइते पार्छ। उसले पर्वतलाई घाउ पुर्‍याउन सक्दैन।

श्लोक 5
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनडुहो यथा॥

अंग्रेज़ी

As all other mountains are inferior to the Mainakas, as calves are inferior to the ox, so are all the others kings of the earth inferior to the king of Mithila.

हिन्दी

जैसे अन्य सब पर्वत मैनाक से हीन हैं, जैसे बछड़े बैल से हीन हैं, वैसे ही पृथ्वी के अन्य सब राजा मिथिलानरेश से हीन हैं।

नेपाली

जसरी अन्य सबै पर्वत मैनाकभन्दा हीन छन्, जसरी बाछा गोरुभन्दा हीन छन्, त्यसै गरी पृथ्वीका अन्य सबै राजा मिथिलानरेशभन्दा हीन छन्।

indra
श्लोक 6
संस्कृत

यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव। तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको बन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्॥

अंग्रेज़ी

As Indra is the foremost of the celestials, as Ganga is the foremost of all rivers so are you the foremost of all kings. Cause Bandi to appear before me.

हिन्दी

जैसे इन्द्र देवताओं में श्रेष्ठ हैं, जैसे गंगा समस्त नदियों में श्रेष्ठ है, वैसे ही आप समस्त राजाओं में श्रेष्ठ हैं। बन्दी को मेरे सामने उपस्थित कीजिए।

नेपाली

जसरी इन्द्र देवताहरूमा श्रेष्ठ छन्, जसरी गङ्गा समस्त नदीमा श्रेष्ठ छिन्, त्यसै गरी तपाईं समस्त राजामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। बन्दीलाई मेरो अगाडि उपस्थित गराउनुहोस्।

श्लोक 7
संस्कृत

लोमश उवाच जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन्। उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि॥

अंग्रेज़ी

Lomasha said: O king, having said this and becoming greatly angry with Bandi, Ashtavakra began to roar in the assembly. He said, “Answer my questions, I shall answer yours.”

हिन्दी

लोमश ने कहा — हे राजन्! यह कहकर और बन्दी पर अत्यन्त क्रुद्ध होकर अष्टावक्र सभा में गरजने लगे। उन्होंने कहा — "मेरे प्रश्नों का उत्तर दे, मैं तेरे प्रश्नों का उत्तर दूँगा।"

नेपाली

लोमशले भने — हे राजन्! यसो भनेर र बन्दीमाथि अत्यन्त क्रुद्ध भई अष्टावक्र सभामा गर्जन थाले। उनले भने — "मेरा प्रश्नको जवाफ दे, म तेरा प्रश्नको जवाफ दिनेछु।"

yama indra
श्लोक 8
संस्कृत

बन्धुवाच एक एवग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति। एको वीरो दोवराजऽरिन्ता यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: Fire is only one which blazes in various forms, One is the sun that illuminates the universe, One is the hero, Indra, the lord of the celestials who destroys all enemies, One is Yama, the sole lord of the Pitris.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — अग्नि एक ही है, जो अनेक रूपों में प्रज्वलित होती है; सूर्य एक ही है, जो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड को प्रकाशित करता है; वीर इन्द्र एक ही हैं, देवताओं के स्वामी, जो समस्त शत्रुओं का नाश करते हैं; यम एक ही हैं, पितरों के एकमात्र अधिपति।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — अग्नि एउटै हो, जो अनेक रूपमा प्रज्वलित हुन्छ; सूर्य एउटै हो, जसले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई प्रकाशित गर्छ; वीर इन्द्र एउटै हुन्, देवताहरूका स्वामी, जसले समस्त शत्रुको नाश गर्छन्; यम एउटै हुन्, पितृहरूका एकमात्र अधिपति।

narada indra agni
श्लोक 9
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च। द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said : The two friends, Agni and Indra, move together; the celestials sages are Two Narada and Parvata, the Ashvins are Two, the wheels of a car are two. It is Two, husband and wife, that live together as ordained by the deity.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — दो मित्र, अग्नि और इन्द्र, साथ-साथ चलते हैं; देवर्षि दो हैं — नारद और पर्वत; अश्विनीकुमार दो हैं; रथ के चक्र दो हैं। दो ही हैं — पति और पत्नी — जो विधाता के विधान से साथ रहते हैं।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — दुई मित्र, अग्नि र इन्द्र, सँगसँगै हिँड्छन्; देवर्षि दुई छन् — नारद र पर्वत; अश्विनीकुमार दुई छन्; रथका चक्र दुई छन्। दुई नै हुन् — पति र पत्नी — जो विधाताको विधानले सँगै बस्छन्।

श्लोक 10
संस्कृत

बन्धुवाच त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति। अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: Three kinds of being are born as the results of their acts, Three are the Vedas that perform the Vajapeya sacrifice; at three different times the Adhvaryus commence sacrifice, three also are the divine lights.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — तीन प्रकार के प्राणी अपने कर्मों के फलस्वरूप जन्म लेते हैं; वाजपेय यज्ञ सम्पन्न करने वाले वेद तीन हैं; अध्वर्युगण तीन भिन्न कालों में यज्ञ आरम्भ करते हैं; और दिव्य ज्योतियाँ भी तीन हैं।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — तीन प्रकारका प्राणी आफ्ना कर्मको फलस्वरूप जन्म लिन्छन्; वाजपेय यज्ञ सम्पन्न गर्ने वेद तीन छन्; अध्वर्युहरूले तीन भिन्न कालमा यज्ञ आरम्भ गर्छन्; र दिव्य ज्योति पनि तीन छन्।

श्लोक 11
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति। दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said: Four are the Ashrams of the Brahmanas; four orders perform sacrifices; four are the cardinal points; four is the number of letters and four also are the legs of a cow.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — ब्राह्मणों के आश्रम चार हैं; चार वर्ण यज्ञ करते हैं; दिशाएँ चार हैं; अक्षरों की संख्या चार है और गौ के पैर भी चार हैं।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — ब्राह्मणहरूका आश्रम चार छन्; चार वर्णले यज्ञ गर्छन्; दिशा चार छन्; अक्षरको संख्या चार छ र गाईका खुट्टा पनि चार छन्।

श्लोक 12
संस्कृत

बन्धुवाच र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेन्द्रियाणि। दृष्टा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: Five is the number of fires; five are the feet of Punkti (a meter); five are the sacrifices; it is said in the Vedas that five locks are on the heads of the Apsaras and five are the sacred rivers in the world.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — अग्नियों की संख्या पाँच है; पंक्ति (एक छन्द) के चरण पाँच हैं; यज्ञ पाँच हैं; वेदों में कहा गया है कि अप्सराओं के मस्तक पर पाँच लटें होती हैं और संसार में पवित्र नदियाँ पाँच हैं।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — अग्निहरूको संख्या पाँच छ; पङ्क्ति (एक छन्द) का चरण पाँच छन्; यज्ञ पाँच छन्; वेदमा भनिएको छ कि अप्सराहरूको टाउकोमा पाँच लट हुन्छन् र संसारमा पवित्र नदी पाँच छन्।

श्लोक 13
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम्। षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said: Six cows are paid as Dakshina on establishing the sacred fire; six are the seasons belonging to the wheel of time, six stars constitute the constellation Kirtika and the Vedas say six the number of Sadyaska sacrifice.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — अग्न्याधान के समय दक्षिणा में छह गौएँ दी जाती हैं; कालचक्र की ऋतुएँ छह हैं; कृत्तिका नक्षत्र छह तारों से बना है और वेद कहते हैं कि सद्यस्क यज्ञ की संख्या छह है।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — अग्न्याधानको समयमा दक्षिणामा छ गाई दिइन्छन्; कालचक्रका ऋतु छ छन्; कृत्तिका नक्षत्र छ ताराले बनेको छ र वेदले भन्छन् कि सद्यस्क यज्ञको संख्या छ छ।

श्लोक 14
संस्कृत

बन्धुवाच सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्तच्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति। सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा॥

अंग्रेज़ी

Bandi said : Seven is the number of domestic animals, seven also is the number of wild animals; seven meters are used in completing a sacrifice; seven are the Rishis, seven are the forms of paying homage and seven, are the strings of the Binda.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — ग्राम्य पशुओं की संख्या सात है, वन्य पशुओं की संख्या भी सात है; यज्ञ सम्पन्न करने में सात छन्द प्रयुक्त होते हैं; ऋषि सात हैं, अभिवादन के प्रकार सात हैं और वीणा के तार भी सात हैं।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — ग्राम्य पशुहरूको संख्या सात छ, वन्य पशुहरूको संख्या पनि सात छ; यज्ञ सम्पन्न गर्नमा सात छन्द प्रयुक्त हुन्छन्; ऋषि सात छन्, अभिवादनका प्रकार सात छन् र वीणाका तार पनि सात छन्।

श्लोक 15
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती। अष्टौ वसूशुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्त्रिर्विहितः सर्वयज्ञे।॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said: Eight are the bags that hold hundred-fold, eight is the number of the Sarava, which preys upon lions, eight are the Vasus among the celestials and eight are the angles of a Yupa (stake) in a sacrifice.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — सौ गुना धारण करने वाली थैलियाँ आठ हैं; सिंहों का शिकार करने वाले शरभ के अंग आठ हैं; देवताओं में वसु आठ हैं और यज्ञ में यूप के कोण आठ होते हैं।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — सय गुणा धारण गर्ने थैला आठ छन्; सिंहको शिकार गर्ने शरभका अङ्ग आठ छन्; देवताहरूमा वसु आठ छन् र यज्ञमा यूपका कुना आठ हुन्छन्।

श्लोक 16
संस्कृत

बन्धुवाच नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितृणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्। नवाक्षरा बृहती सम्प्रदिष्टा नवयोगो गणनामेति शश्वत्॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: Nine is the number of the Mantras used in kindling the fire in a sacrifice to the Pitris: nine are the fixed functions in the progresses of creation, nine letters compose the foot of Vrihati (a meter) and nine also are numbers (in calculation).

हिन्दी

बन्दी ने कहा — पितरों के यज्ञ में अग्नि प्रज्वलित करने के मन्त्रों की संख्या नौ है; सृष्टि की प्रक्रिया में निश्चित कार्य नौ हैं; बृहती (एक छन्द) का चरण नौ अक्षरों से बनता है और (गणना में) अंक भी नौ हैं।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — पितृहरूको यज्ञमा अग्नि प्रज्वलित गर्ने मन्त्रको संख्या नौ छ; सृष्टिको प्रक्रियामा निश्चित कार्य नौ छन्; बृहती (एक छन्द) को चरण नौ अक्षरले बन्छ र (गणनामा) अङ्क पनि नौ छन्।

श्लोक 17
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि। दशैव मासान् बिभ्रति गर्भवत्यो दशैरका दश दाशा दशार्हाः॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said : Ten is the number of the cardinal points; ten times hundred make a thousand; ten is the number of months of a woman's conception, ten are the teachers of true knowledge and ten are the haters of knowledge and ten again who are capable of obtaining it.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — दिशाओं की संख्या दस है; दस गुना सौ मिलकर सहस्र होते हैं; स्त्री के गर्भधारण के मास दस हैं; सच्चे ज्ञान के उपदेशक दस हैं, ज्ञान से द्वेष करने वाले दस हैं और उसे प्राप्त करने में समर्थ भी पुनः दस ही हैं।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — दिशाहरूको संख्या दस छ; दस गुणा सयले हजार बन्छ; स्त्रीको गर्भधारणका महिना दस छन्; साँचो ज्ञानका उपदेशक दस छन्, ज्ञानसँग द्वेष गर्ने दस छन् र त्यो प्राप्त गर्न समर्थ पनि पुनः दस नै छन्।

shiva
श्लोक 18
संस्कृत

बन्धुवाच मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः। एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः॥

अंग्रेज़ी

Eleven are the enjoyable objects, eleven is the number of Yupas (sacrificial stake), eleven are the natural states of all living creatures, eleven are the Rudras among the celestials in heaven.

हिन्दी

भोग्य वस्तुएँ ग्यारह हैं; यूपों (यज्ञस्तम्भों) की संख्या ग्यारह है; समस्त प्राणियों की स्वाभाविक अवस्थाएँ ग्यारह हैं; स्वर्ग में देवताओं के बीच रुद्र ग्यारह हैं।

नेपाली

भोग्य वस्तु एघार छन्; यूप (यज्ञस्तम्भ) को संख्या एघार छ; समस्त प्राणीका स्वाभाविक अवस्था एघार छन्; स्वर्गमा देवताहरूबीच रुद्र एघार छन्।

श्लोक 19
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि। द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान् कथयन्तीहधीराः॥

अंग्रेज़ी

Twelve are the months in a year; twelve letters compose a foot of Yayati (a meter) twelve are the sacrifices and the learned say twelve is the number of the Adityas.

हिन्दी

वर्ष के मास बारह हैं; जगती (एक छन्द) का चरण बारह अक्षरों से बनता है; यज्ञ बारह हैं और विद्वान् कहते हैं कि आदित्यों की संख्या बारह है।

नेपाली

वर्षका महिना बाह्र छन्; जगती (एक छन्द) को चरण बाह्र अक्षरले बन्छ; यज्ञ बाह्र छन् र विद्वान्हरू भन्छन् कि आदित्यहरूको संख्या बाह्र छ।

श्लोक 20
संस्कृत

बन्धुवाच त्रयोदशी तिथिरुक्ता प्रशस्ता त्रयोदशद्वीपवती मही च।

अंग्रेज़ी

Bandi said : Thirteen lunar days are most auspicious and thirteen islands exist on earth.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — तेरहवीं तिथि परम शुभ है और पृथ्वी पर तेरह द्वीप हैं।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — तेह्रौँ तिथि परम शुभ छ र पृथ्वीमा तेह्र द्वीप छन्।

श्लोक 21
संस्कृत

लोमश उवाच एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी। श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः।

अंग्रेज़ी

Lomasha said : Having said this Bandi stopped. Thereupon Ashtavakra supplied the other half of the Sloka.

हिन्दी

लोमश ने कहा — यह कहकर बन्दी रुक गया। तब अष्टावक्र ने उस श्लोक का शेष आधा भाग पूरा कर दिया।

नेपाली

लोमशले भने — यसो भनेर बन्दी रोकियो। तब अष्टावक्रले त्यस श्लोकको बाँकी आधा भाग पूरा गरिदिए।

श्लोक 22
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच त्रयोदशाहानि ससार केशी त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said: Thirteen sacrifices are presided over by Keshi and thirteen are devoured by Atichandas of the Vedas.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — तेरह यज्ञों के अधिष्ठाता केशी हैं और तेरह ही वेदों के अतिछन्दों द्वारा ग्रस लिए जाते हैं।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — तेह्र यज्ञका अधिष्ठाता केशी हुन् र तेह्र नै वेदका अतिछन्दहरूद्वारा ग्रसिन्छन्।

श्लोक 23
संस्कृत

स्तूष्णीभूतं सूतपुत्रं निशम्या मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव॥ तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञः। विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः॥

अंग्रेज़ी

Lomasha said: Having seen Ashtavakra speaking and Suta's son sitting silent and pensive and with head down-cast, all men raised up great uproar in the assembly. When the tumult thus rose in the king Janaka's great sacrifice, the Brahmanas i became very much pleased and with joined hands they came to Ashtavakra and paid him homage.

हिन्दी

लोमश ने कहा — अष्टावक्र को बोलते हुए तथा सूतपुत्र को मौन, चिन्तित और सिर झुकाए बैठे देखकर सभा में सब लोगों ने महान् कोलाहल किया। जब राजा जनक के उस महान् यज्ञ में इस प्रकार कोलाहल उठा, तब ब्राह्मण अत्यन्त प्रसन्न हुए और हाथ जोड़कर वे अष्टावक्र के पास आए और उन्हें प्रणाम किया।

नेपाली

लोमशले भने — अष्टावक्रलाई बोलिरहेको तथा सूतपुत्रलाई मौन, चिन्तित र शिर निहुराएर बसेको देखेर सभामा सबै मानिसले महान् कोलाहल गरे। जब राजा जनकको त्यस महान् यज्ञमा यसरी कोलाहल उठ्यो, तब ब्राह्मणहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र हात जोडेर तिनीहरू अष्टावक्रकहाँ आए र उनलाई प्रणाम गरे।

श्लोक 24
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिताः प्राक्। तानेवधर्मानयमद्य बन्दी प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम्॥

अंग्रेज़ी

Defeating the Brahmanas in controversy Bandi threw them into the waters. Let Bandi meet with the same fate to day. Seize him and drown him in the water.

हिन्दी

ब्राह्मणों को शास्त्रार्थ में पराजित करके बन्दी ने उन्हें जल में फेंक दिया था। आज बन्दी की भी वही गति हो। इसे पकड़ो और जल में डुबो दो।

नेपाली

ब्राह्मणहरूलाई शास्त्रार्थमा पराजित गरेर बन्दीले तिनलाई जलमा फ्याँकेको थियो। आज बन्दीको पनि त्यही गति होस्। यसलाई समात र जलमा डुबाइदेऊ।

श्लोक 25
संस्कृत

बन्धुवाच स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै। सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाच्याः॥

अंग्रेज़ी

O Janaka, I am the son of king Varuna. Simultaneously with your sacrifice, there (underneath the sea) has been commenced (by Varuna) a sacrifice extending over twelve years. Therefore I have sent there those chief Brahmanas.

हिन्दी

हे जनक! मैं राजा वरुण का पुत्र हूँ। आपके यज्ञ के साथ ही वहाँ (समुद्र के नीचे) (वरुण द्वारा) बारह वर्ष तक चलने वाला एक यज्ञ आरम्भ किया गया है। इसीलिए मैंने उन प्रमुख ब्राह्मणों को वहाँ भेजा है।

नेपाली

हे जनक! म राजा वरुणको पुत्र हुँ। तपाईंको यज्ञसँगै त्यहाँ (समुद्रमुनि) (वरुणद्वारा) बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा यज्ञ आरम्भ गरिएको छ। त्यसैले मैले ती प्रमुख ब्राह्मणहरूलाई त्यहाँ पठाएको हुँ।

श्लोक 26
संस्कृत

ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः। अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये॥

अंग्रेज़ी

They had all gone to see Varuna's sacrifice. Behold they are (all) coming. I pay homage to the revered Ashtavakra by whose favour I shall today join him who has begotten me.

हिन्दी

वे सब वरुण का यज्ञ देखने गए थे। देखिए, वे (सब) आ रहे हैं। मैं पूजनीय अष्टावक्र को प्रणाम करता हूँ, जिनकी कृपा से आज मैं अपने जनक से जा मिलूँगा।

नेपाली

तिनीहरू सबै वरुणको यज्ञ हेर्न गएका थिए। हेर्नुहोस्, तिनीहरू (सबै) आउँदै छन्। म पूजनीय अष्टावक्रलाई प्रणाम गर्दछु, जसको कृपाले आज म आफ्ना जनकसँग गएर मिल्नेछु।

श्लोक 27
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच विप्राः समुद्राम्भसि मज्जिता ये वाचा जिता मेधया वा विदानाः। तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said: Defeating the Brahmanas either by words or subtlety, he has thrown them into the waters of the sea. By dint of my intellect I have to day have rescued them.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — ब्राह्मणों को वाणी अथवा छल से पराजित करके इसने उन्हें समुद्र के जल में फेंक दिया था। अपनी बुद्धि के बल से आज मैंने उन्हें उबार लिया है।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — ब्राह्मणहरूलाई वाणी अथवा छलले पराजित गरेर यसले तिनलाई समुद्रको जलमा फ्याँकेको थियो। आफ्नो बुद्धिको बलले आज मैले तिनलाई उद्धार गरेको छु।

agni
श्लोक 28
संस्कृत

अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहान् विसर्जयस्तेजसा न स्मधाक्षीत्। बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः॥

अंग्रेज़ी

As Agni (fire) who knows the character of both the good and the bad, leaves unscorched those that are honest, so do good men judge the assertions of even boys, though they lack in the power of speech.

हिन्दी

जैसे अग्नि, जो सज्जन और दुर्जन दोनों का स्वभाव जानती है, सत्यनिष्ठों को बिना जलाए छोड़ देती है, वैसे ही सज्जन पुरुष बालकों के कथनों को भी परखते हैं, यद्यपि उनमें वाणी का बल नहीं होता।

नेपाली

जसरी अग्निले, जसले सज्जन र दुर्जन दुवैको स्वभाव जान्दछ, सत्यनिष्ठहरूलाई नजलाई छोडिदिन्छ, त्यसै गरी सज्जन पुरुषहरूले बालकहरूका कथनलाई पनि जाँच्छन्, यद्यपि तिनमा वाणीको बल हुँदैन।

श्लोक 29
संस्कृत

श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति। हस्तीव त्वं जनक विनुद्यमानो न मामिकां वाचमिमां शृणोषि।॥

अंग्रेज़ी

O Janaka, you are hearing my words as if you have been stupified by eating the fruit of Sleshmataki tree. You have been robbed of your sense by flattery. Therefore though you are pierced by my words as an elephant by the goad, you do not heed them.

हिन्दी

हे जनक! आप मेरे वचन ऐसे सुन रहे हैं मानो श्लेष्मातक वृक्ष का फल खाकर मूढ़ हो गए हों। चाटुकारिता ने आपकी बुद्धि हर ली है। इसीलिए यद्यपि मेरे वचन आपको वैसे ही बेधते हैं जैसे अंकुश हाथी को, तथापि आप उन पर ध्यान नहीं देते।

नेपाली

हे जनक! तपाईंले मेरा वचन यसरी सुनिरहनुभएको छ मानौँ श्लेष्मातक रूखको फल खाएर मूढ हुनुभएको छ। चाटुकारिताले तपाईंको बुद्धि हरण गरेको छ। त्यसैले यद्यपि मेरा वचनले तपाईंलाई त्यसै गरी बिझाउँछन् जसरी अङ्कुशले हात्तीलाई, तथापि तपाईंले तिनमा ध्यान दिनुहुन्न।

श्लोक 30
संस्कृत

जनक उवाच ममानुषी दिव्यरूपोऽसि साक्षात्। अजैषीर्यद् बन्दिनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोऽद्य बन्दी॥

अंग्रेज़ी

Janaka said: I listen to your words which are excellent and superhuman. Your appearance also appears to me as superhuman. As you "have to day defeated Bandi, I place even him at your disposal.

हिन्दी

जनक ने कहा — मैं तुम्हारे वचन सुन रहा हूँ, जो उत्तम और अलौकिक हैं। तुम्हारा रूप भी मुझे अलौकिक ही जान पड़ता है। जब तुमने आज बन्दी को पराजित कर दिया है, तब मैं उसे भी तुम्हारे अधीन कर देता हूँ।

नेपाली

जनकले भने — म तिम्रा वचन सुनिरहेको छु, जो उत्तम र अलौकिक छन्। तिम्रो रूप पनि मलाई अलौकिकै लाग्छ। जब तिमीले आज बन्दीलाई पराजित गरिसक्यौ, तब म उसलाई पनि तिम्रो अधीनमा दिन्छु।

श्लोक 31
संस्कृत

अष्टावक्र उवाच नानेन जीवता कश्चिदर्थो मे बन्दिना नृप। पिता यद्यस्व वरुणो मज्जयैनं जलाशये॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra said : O king, if Bandi remains alive, he would come to no use of mine. If his father is really Varuna, let him be drowned in the sea.

हिन्दी

अष्टावक्र ने कहा — हे राजन्! यदि बन्दी जीवित रहे, तो वह मेरे किसी काम का नहीं होगा। यदि उसका पिता वास्तव में वरुण है, तो उसे समुद्र में डुबो दिया जाए।

नेपाली

अष्टावक्रले भने — हे राजन्! यदि बन्दी जीवित रह्यो भने, ऊ मेरो कुनै कामको हुनेछैन। यदि उसको पिता वास्तवमै वरुण हो भने, उसलाई समुद्रमा डुबाइयोस्।

श्लोक 32
संस्कृत

बन्धुवाच अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं विद्यते मज्जितस्य। मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम्॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: I am the son of the king Varuna. I have therefore no fear to be drowned. Even at this very moment Ashtavakra would see his longlost father Kahoda.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — मैं राजा वरुण का पुत्र हूँ। अतः मुझे डुबोए जाने का कोई भय नहीं है। इसी क्षण अष्टावक्र अपने चिरविछुड़े पिता कहोड़ को देख लेंगे।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — म राजा वरुणको पुत्र हुँ। त्यसैले मलाई डुबाइनुको कुनै भय छैन। यसै क्षण अष्टावक्रले आफ्ना चिरविछोडिएका पिता कहोडलाई देख्नेछन्।

श्लोक 33
संस्कृत

लोमश उवाच ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना। उदतिष्ठंस्ततः सर्वे जनकस्य समीपतः॥

अंग्रेज़ी

Lomasha said : Then rose before Janaka all the Brahmanas, after they been duly worshipped by the illustrious Varuna.

हिन्दी

लोमश ने कहा — तब यशस्वी वरुण द्वारा विधिपूर्वक पूजित होकर वे सब ब्राह्मण जनक के समक्ष प्रकट हुए।

नेपाली

लोमशले भने — तब यशस्वी वरुणद्वारा विधिपूर्वक पूजित भई ती सबै ब्राह्मण जनकको सामु प्रकट भए।

श्लोक 34
संस्कृत

कहोड उवाच इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जनक कर्मणा। यदहं नाशकं कर्तुं तत् पुत्रः कृतवान् मम॥

अंग्रेज़ी

Kahoda said: O Janaka, it is for this reason men desire for sons by performing virtuous acts. That in which I failed has been done by my son.

हिन्दी

कहोड़ ने कहा — हे जनक! इसी कारण मनुष्य पुण्यकर्म करके पुत्रों की कामना करते हैं। जिसमें मैं विफल रहा, वह मेरे पुत्र ने कर दिखाया।

नेपाली

कहोडले भने — हे जनक! यसैकारण मानिसहरूले पुण्यकर्म गरेर पुत्रको कामना गर्छन्। जसमा म विफल भएँ, त्यो मेरो छोराले गरेर देखायो।

श्लोक 35
संस्कृत

उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डितः। उत वाविदुषो विद्धान् पुत्रो जनक जायते॥

अंग्रेज़ी

O Janaka, weak men may have strong sons, fools may have intelligent sons and the illiterate may have learned sons.

हिन्दी

हे जनक! दुर्बल पुरुषों के भी बलवान् पुत्र हो सकते हैं, मूर्खों के भी बुद्धिमान् पुत्र हो सकते हैं और अनपढ़ों के भी विद्वान् पुत्र हो सकते हैं।

नेपाली

हे जनक! दुर्बल पुरुषका पनि बलवान् छोरा हुन सक्छन्, मूर्खका पनि बुद्धिमान् छोरा हुन सक्छन् र निरक्षरका पनि विद्वान् छोरा हुन सक्छन्।

yama
श्लोक 36
संस्कृत

शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप। शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते॥

अंग्रेज़ी

Bandi said: O king, it is with your sharp axe that Yama severs the heads of his enemies. May prosperity attend you.

हिन्दी

बन्दी ने कहा — हे राजन्! आपके ही तीक्ष्ण परशु से यम अपने शत्रुओं के मस्तक काटते हैं। आपका कल्याण हो।

नेपाली

बन्दीले भन्यो — हे राजन्! तपाईंकै तीखो बन्चरोले यमले आफ्ना शत्रुहरूका शिर काट्छन्। तपाईंको कल्याण होस्।

श्लोक 37
संस्कृत

महदौक्थ्यं गीयते साम चावयं सम्यक् सोमः पीयते चात्र सत्रे। शुचीन् भगान् प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः साक्षाद् देवा जनकस्योत राज्ञः॥

अंग्रेज़ी

In this sacrifice of king Janaka, the chief hymns relating to the Uktha rites are sung and the Soma juice is properly drunk. The celestials themselves with cheerful hearts accept their sacred portions.

हिन्दी

राजा जनक के इस यज्ञ में उक्थ-कर्मों से सम्बन्धित प्रधान स्तोत्र गाए जाते हैं और सोमरस विधिपूर्वक पिया जाता है। स्वयं देवता भी प्रसन्न हृदय से अपने पवित्र भाग ग्रहण करते हैं।

नेपाली

राजा जनकको यस यज्ञमा उक्थ-कर्मसँग सम्बन्धित प्रधान स्तोत्र गाइन्छन् र सोमरस विधिपूर्वक पिइन्छ। स्वयं देवताहरूले पनि प्रसन्न हृदयले आफ्ना पवित्र भाग ग्रहण गर्छन्।

श्लोक 38
संस्कृत

लोमश उवाच समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन् विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु। अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी॥

अंग्रेज़ी

Lomasha said: O king, when all the Brahmanas rose (from the waters), their splendour was much enhanced; Bandi with the permission of king Janaka then entered the ocean.

हिन्दी

लोमश ने कहा — हे राजन्! जब वे सब ब्राह्मण (जल से) ऊपर उठे, तब उनका तेज बहुत बढ़ गया था; तत्पश्चात् बन्दी राजा जनक की अनुमति लेकर समुद्र में प्रविष्ट हो गया।

नेपाली

लोमशले भने — हे राजन्! जब ती सबै ब्राह्मण (जलबाट) माथि उठे, तब तिनको तेज धेरै बढेको थियो; त्यसपछि बन्दी राजा जनकको अनुमति लिएर समुद्रभित्र पस्यो।

श्लोक 39
संस्कृत

अष्टावक्र: पितरं पूजयित्वा सम्पूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत्। प्रत्याजगामाश्रममेव चावयं जित्वा सौतिं सहितो मातुलेन॥

अंग्रेज़ी

Ashtavakra then worshipped his father and he himself was (also) worshipped by the Brahmanas. Having thus defeated Suta's son, he returned with his uncle to his excellent hermitage.

हिन्दी

तब अष्टावक्र ने अपने पिता की पूजा की और स्वयं भी ब्राह्मणों द्वारा पूजित हुए। इस प्रकार सूतपुत्र को पराजित करके वे अपने मामा के साथ अपने उत्तम आश्रम को लौट आए।

नेपाली

तब अष्टावक्रले आफ्ना पिताको पूजा गरे र आफैँ पनि ब्राह्मणहरूद्वारा पूजित भए। यसरी सूतपुत्रलाई पराजित गरेर उनी आफ्ना मामासँग आफ्नो उत्तम आश्रममा फर्के।

श्लोक 40
संस्कृत

ततोऽष्टावक्रमातुरथान्तिके पिता नदीं समङ्गां शीघ्रमिमां विशस्व। प्रोवाच चैनं स तथा विवेश समैरङ्गैश्चापि बभूव सद्यः॥

अंग्रेज़ी

Thereupon in the presence of his mother, his father said, "Speedily enter into the water of this river Samanga." Being thus told, he entered. And immediately all his (crooked) limbs were made straight.

हिन्दी

तत्पश्चात् उनकी माता की उपस्थिति में उनके पिता ने कहा — "इस समंगा नदी के जल में शीघ्र प्रवेश करो।" ऐसा कहे जाने पर उन्होंने प्रवेश किया। और तत्काल उनके सब (टेढ़े) अंग सीधे हो गए।

नेपाली

त्यसपछि उनकी आमाको उपस्थितिमा उनका पिताले भने — "यस समङ्गा नदीको जलमा शीघ्र प्रवेश गर।" यसरी भनिएपछि उनले प्रवेश गरे। र तत्कालै उनका सबै (बाङ्गा) अङ्ग सीधा भए।

श्लोक 41
संस्कृत

नदी समङ्गा च बभूव पुण्या यस्यां स्नातो मुच्यते किल्बिषाद्धिा त्वमप्येनां स्नानपानावगाहैः सभ्रातृकः सहभार्यो विशस्व॥

अंग्रेज़ी

From that day that river became known by the name of Samanga and it became capable of cleansing sins. He who bathes in it is cleansed of all sins. Therefore enter with your brothers and wife into its water.

हिन्दी

उसी दिन से वह नदी समंगा नाम से प्रसिद्ध हुई और वह पापों को धोने में समर्थ हो गई। जो इसमें स्नान करता है, वह समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। अतः अपने भाइयों और पत्नी सहित इसके जल में प्रवेश करो।

नेपाली

त्यसै दिनदेखि त्यो नदी समङ्गा नामले प्रसिद्ध भई र त्यो पाप धुन समर्थ भई। जसले यसमा स्नान गर्छ, ऊ समस्त पापबाट शुद्ध हुन्छ। त्यसैले आफ्ना भाइहरू र पत्नीसहित यसको जलमा प्रवेश गर।

kunti
श्लोक 42
संस्कृत

अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः। र्मया साधू चरितस्याजमीढ॥

अंग्रेज़ी

O son of Kunti, O descendant of Ajamira, being intent on good deeds, you will perform many other virtuous acts by living happily here with your brothers and the Brahmanas.

हिन्दी

हे कुन्तीनन्दन! हे अजमीढवंशी! सत्कर्मों में तत्पर रहते हुए तुम अपने भाइयों तथा ब्राह्मणों के साथ यहाँ सुखपूर्वक निवास करते हुए और भी अनेक पुण्यकर्म करोगे।

नेपाली

हे कुन्तीनन्दन! हे अजमीढवंशी! सत्कर्ममा तत्पर रहँदै तिमीले आफ्ना भाइहरू तथा ब्राह्मणहरूसँग यहाँ सुखपूर्वक निवास गर्दै अरू पनि अनेक पुण्यकर्म गर्नेछौ।