अध्याय 112

तीर्थयात्रा पर्व — ऋष्यशृंग की कथा

दिखाएँ:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

ऋष्यशृङ्ग उवाच इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी। सुवर्णवर्ण: कमलायताक्षः स्वतः सुराणामिव शोभमानः॥

अंग्रेज़ी

Rishyashringa said : Here came a Brahmachari with masses of hair on his head. That intelligent one was neither short nor tall. His complexion was like gold; his expansive eyes were like the lotus. He was as blazing and beautiful as a celestials.

हिन्दी

ऋष्यशृङ्ग ने कहा — यहाँ सिर पर जटाओं की राशि धारण किए एक ब्रह्मचारी आया था। वह बुद्धिमान् न नाटा था न लम्बा। उसका वर्ण स्वर्ण के समान था; उसके विशाल नेत्र कमल के समान थे। वह देवता के समान तेजस्वी और सुन्दर था।

नेपाली

ऋष्यशृङ्गले भने — यहाँ शिरमा जटाको राशि धारण गरेको एक ब्रह्मचारी आएको थियो। ऊ बुद्धिमान् न होचो थियो न अग्लो। उसको वर्ण सुनसमान थियो; उसका विशाल नेत्र कमलसमान थिए। ऊ देवतासमान तेजस्वी र सुन्दर थियो।

श्लोक 2
संस्कृत

समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः सुश्लक्ष्णकृष्णाक्षिरतीव गौरः। नीलः प्रसन्नाश्च जटाः सुगन्धा हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः॥

अंग्रेज़ी

His exceeding beauty was blazing like the sun, his eyes were very graceful and black. His matted locks were blue, fragrant, long and tied up with strings of gold.

हिन्दी

उसका अत्यधिक सौन्दर्य सूर्य के समान देदीप्यमान था, उसके नेत्र अत्यन्त मनोहर और काले थे। उसकी जटाएँ नीली, सुगन्धित, लम्बी और स्वर्ण की डोरियों से बँधी हुई थीं।

नेपाली

उसको अत्यधिक सौन्दर्य सूर्यसमान देदीप्यमान थियो, उसका नेत्र अत्यन्त मनोहर र काला थिए। उसका जटा नीला, सुगन्धित, लामा र सुनका डोरीले बाँधिएका थिए।

श्लोक 3
संस्कृत

आश्चर्यरूपा पुनरस्य कण्ठे विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे। दजातरोमौ सुमनोहरौ च॥

अंग्रेज़ी

A beautiful ornament was shining round his neck; it looked like the lightning in the sky. Under the throat (on his breast) he had two fleshy hairless and exceedingly beautiful balls.

हिन्दी

उसके गले में एक सुन्दर आभूषण चमक रहा था; वह आकाश में बिजली के समान लगता था। कण्ठ के नीचे (उसकी छाती पर) दो मांसल, रोमरहित और अत्यन्त सुन्दर गोले थे।

नेपाली

उसको घाँटीमा एउटा सुन्दर गहना चम्किरहेको थियो; त्यो आकाशमा बिजुलीसमान देखिन्थ्यो। घाँटीमुनि (उसको छातीमा) दुई मांसल, रौँरहित र अत्यन्त सुन्दर गोला थिए।

श्लोक 4
संस्कृत

विलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा। तथास्य चीरान्तरतः प्रभाति हिरण्मयी मेखला मे यथेयम्॥

अंग्रेज़ी

His waist was slender, his navel heat and region about the ribs smooth. There shone a golden string from under his cloth like this waist string of mine.

हिन्दी

उसकी कमर पतली थी, नाभि गहरी थी और पसलियों के आसपास का भाग चिकना था। उसके वस्त्र के नीचे से मेरी इस मेखला के समान एक स्वर्ण की डोरी चमक रही थी।

नेपाली

उसको कम्मर पातलो थियो, नाभि गहिरो थियो र करङवरपरको भाग चिल्लो थियो। उसको वस्त्रमुनिबाट मेरो यस मेखलासमान एउटा सुनको डोरी चम्किरहेको थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं विकूजितं पादयोः सम्प्रभाति। पाण्योश्च तद्वत् स्वनवन्निबद्धौ कलापकावक्षमाला यथेयम्॥

अंग्रेज़ी

There was on his feet something of a wonderful shape which gave forth a jingling sound. There were also ornaments tied upon his wrists that made a similar sound; they looked like this rosary here.

हिन्दी

उसके पैरों में अद्भुत आकार की कोई वस्तु थी जो झनझनाहट की ध्वनि करती थी। उसकी कलाइयों पर भी ऐसे आभूषण बँधे थे जो वैसी ही ध्वनि करते थे; वे यहाँ रखी इस जपमाला के समान दिखाई देते थे।

नेपाली

उसका खुट्टामा अद्भुत आकारको कुनै वस्तु थियो जसले झन्झनाहटको ध्वनि गर्थ्यो। उसका नाडीमा पनि त्यस्तै गहना बाँधिएका थिए जसले उस्तै ध्वनि गर्थे; ती यहाँ राखिएको यस जपमालासमान देखिन्थे।

श्लोक 6
संस्कृत

विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसाः सरसीव मत्ताः। चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति॥

अंग्रेज़ी

When he moved about, those ornaments made the sound as that of delightful swans on the waters of a tank. His clothes were of extraordinary make; my clothes are not so beautiful as his.

हिन्दी

जब वह इधर-उधर चलता, तब वे आभूषण ऐसी ध्वनि करते जैसी सरोवर के जल पर आनन्दित हंसों की होती है। उसके वस्त्र अद्भुत बनावट के थे; मेरे वस्त्र उसके वस्त्रों जैसे सुन्दर नहीं हैं।

नेपाली

जब ऊ यताउति हिँड्थ्यो, तब ती गहनाले त्यस्तो ध्वनि गर्थे जस्तो सरोवरको पानीमा आनन्दित हाँसहरूको हुन्छ। उसका वस्त्र अद्भुत बनावटका थिए; मेरा वस्त्र उसका वस्त्रजस्तै सुन्दर छैनन्।

श्लोक 7
संस्कृत

वक्त्रं च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः। पुंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा।॥

अंग्रेज़ी

His face was of extraordinary beauty, his voice gladdened the heart. His words were like the voice of male Kokilas, hearing which I felt it to my innermost heart.

हिन्दी

उसका मुख अद्भुत सौन्दर्य से युक्त था, उसका स्वर हृदय को आनन्दित करता था। उसके वचन नर कोकिल की वाणी के समान थे, जिन्हें सुनकर मैंने उन्हें अपने अन्तर्तम हृदय में अनुभव किया।

नेपाली

उसको मुख अद्भुत सौन्दर्यले युक्त थियो, उसको स्वरले हृदयलाई आनन्दित पार्थ्यो। उसका वचन नर कोइलीको वाणीसमान थिए, जसलाई सुनेर मैले तिनलाई आफ्नो अन्तर्तम हृदयमा अनुभव गरेँ।

श्लोक 8
संस्कृत

यथा वनं माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनेव भाति। तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाणः पवनेन तात॥

अंग्रेज़ी

As the forest in the midst of the vernal season assumed a beauty when fanned by the breeze, O sire, so that excellent and fragrant one assumes a beauty when fanned by the breeze.

हिन्दी

जिस प्रकार वसन्त ऋतु के मध्य में वन वायु के झोंकों से सुशोभित हो उठता है, हे पिताजी, उसी प्रकार वह उत्तम और सुगन्धित प्राणी वायु के झोंकों से सुशोभित हो उठता था।

नेपाली

जसरी वसन्त ऋतुको बीचमा वन वायुका झोक्काले सुशोभित हुन्छ, हे पिताजी, त्यसै गरी त्यो उत्तम र सुगन्धित प्राणी वायुका झोक्काले सुशोभित हुन्थ्यो।

श्लोक 9
संस्कृत

सुसंयताश्चापि जटा विषक्ता द्वैधीकृता नातिसमा ललाटे। कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवाकैः समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः॥

अंग्रेज़ी

Her massy hair is neatly tied unto they stuck to the head and forehead evenly divided in two. His two eyes seemed to be covered by wonderful and exceedingly beautiful Chakravaka (birds).

हिन्दी

उसके घने केश सुन्दरता से बँधे हुए थे, वे सिर और ललाट पर सटे हुए थे और बीचोंबीच दो भागों में विभाजित थे। उसके दोनों नेत्र मानो अद्भुत और अत्यन्त सुन्दर चक्रवाक (पक्षियों) से ढके हुए थे।

नेपाली

उसका बाक्ला केश सुन्दरतापूर्वक बाँधिएका थिए, ती शिर र निधारमा टाँसिएका थिए र ठीक बीचबाट दुई भागमा विभाजित थिए। उसका दुवै नेत्र मानौँ अद्भुत र अत्यन्त सुन्दर चक्रवाक (पक्षी) ले ढाकिएका थिए।

श्लोक 10
संस्कृत

तथा फलं वृत्तमथो विचित्रं समाहरत् पाणिना दक्षिणेन। तद् भूमिमासाद्य पुनः पुनश्च समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः॥

अंग्रेज़ी

He carried in his right hand a wonderful globular fruit which reached the ground and again and again rose up to the sky in a wonderful way.

हिन्दी

वह अपने दाहिने हाथ में एक अद्भुत गोल फल लिए हुए था, जो भूमि तक जाता था और फिर बार-बार अद्भुत रीति से आकाश की ओर उठ जाता था।

नेपाली

ऊ आफ्नो दाहिने हातमा एउटा अद्भुत गोलो फल लिएको थियो, जो भूमिसम्म जान्थ्यो र फेरि पटक-पटक अद्भुत रीतिले आकाशतिर उठ्थ्यो।

श्लोक 11
संस्कृत

तच्चाभिहत्य परिवर्ततेऽसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णन्। तं प्रेक्षतः पुत्रमिवामराणां प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता॥

अंग्रेज़ी

He beat it and turned himself round; he whirled like a tree moved by the breeze. O sire, when I looked at him, he seemed to me a son of the immortals. My joy was extreme and I felt great pleasure.

हिन्दी

वह उसे पीटता और स्वयं घूम जाता; वह वायु से हिलते हुए वृक्ष के समान चक्कर काटता था। हे पिताजी, जब मैंने उसे देखा, तो वह मुझे अमरों का पुत्र-सा लगा। मेरा हर्ष अपार था और मुझे महान् आनन्द अनुभव हुआ।

नेपाली

ऊ त्यसलाई पिट्थ्यो र आफै घुम्थ्यो; ऊ वायुले हल्लिएको रूखसमान चक्कर काट्थ्यो। हे पिताजी, जब मैले उसलाई देखेँ, ऊ मलाई अमरहरूको पुत्रजस्तै लाग्यो। मेरो हर्ष अपार थियो र मलाई महान् आनन्द अनुभव भयो।

श्लोक 12
संस्कृत

स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्त्रम्। वक्त्रेण वक्त्रं प्रणिधाय शब्द चकार तन्मेऽजनयत् प्रहर्षम्॥

अंग्रेज़ी

He clasped my body; he took hold of my matted hair and he bent down my mouth; mingling his mouth with mine, he uttered a sound which gave me great pleasure.

हिन्दी

उसने मेरे शरीर का आलिङ्गन किया; उसने मेरी जटाएँ पकड़ीं और मेरा मुख नीचे झुकाया; अपना मुख मेरे मुख से मिलाकर उसने ऐसी ध्वनि की जिससे मुझे महान् आनन्द मिला।

नेपाली

उसले मेरो शरीरलाई अङ्गालो हाल्यो; उसले मेरा जटा समात्यो र मेरो मुख तल निहुरायो; आफ्नो मुख मेरो मुखसँग जोडेर उसले यस्तो ध्वनि गर्‍यो जसले मलाई महान् आनन्द मिल्यो।

श्लोक 13
संस्कृत

न चापि पाद्यं बहु मन्यतेऽसौ फलानि चेमानि मयाऽऽहतानि। एवंव्रतोऽस्मीति च मामवोचत् फलानि चान्यानि समाददन्मे।॥

अंग्रेज़ी

He did not care for water to wash his feet or for fruits offered by me to him. He told me such was the religious observance practised by him. He gave me other fruits.

हिन्दी

उसने न पैर धोने के जल की परवाह की और न मेरे द्वारा दिए गए फलों की। उसने मुझसे कहा कि उसके द्वारा पालित धर्म-विधान ऐसा ही है। उसने मुझे दूसरे फल दिए।

नेपाली

उसले न खुट्टा धुने पानीको वास्ता गर्‍यो, न मैले दिएका फलको। उसले मलाई भन्यो कि उसले पालन गरेको धर्म-विधान यस्तै हो। उसले मलाई अरू फल दियो।

श्लोक 14
संस्कृत

मयोपयुक्तनि फलानि यानि नेमानि तुल्यानि रसेन तुषाम्। न चापि तेषां त्वगियं यथैषां साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्॥

अंग्रेज़ी

Those fruits were tasted by me. These (fruits here) are not equal to them in taste. Those (given by him) had neither rind nor stone as these (fruits here) have.

हिन्दी

वे फल मैंने चखे। (यहाँ के ये फल) स्वाद में उनके समान नहीं हैं। उन (उसके दिए हुए फलों) में न तो छिलका था और न गुठली, जैसी (यहाँ के इन फलों) में होती है।

नेपाली

ती फल मैले चाखेँ। (यहाँका यी फल) स्वादमा तिनीसमान छैनन्। ती (उसले दिएका फल) मा न त बोक्रा थियो, न गुठ्ठी, जस्तो (यहाँका यी फल) मा हुन्छ।

श्लोक 15
संस्कृत

तोयानि चैवातिरसानि मह्यं प्रादात् स व पातुमुदाररूपः। पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो ममाभवद् भूश्चलितेव चासीत्॥

अंग्रेज़ी

That noble featured one gave me to drink wear of exceedingly fine flavour. Having drunk it, I experienced great pleasure and I felt as if the ground under my feet was moving away.

हिन्दी

उस उत्तम रूप वाले ने मुझे पीने के लिए अत्यन्त उत्तम स्वाद वाला पेय दिया। उसे पीकर मुझे महान् आनन्द हुआ और मुझे लगा मानो मेरे पैरों के नीचे की भूमि खिसकी जा रही हो।

नेपाली

त्यस उत्तम रूप भएकाले मलाई पिउनका लागि अत्यन्त उत्तम स्वाद भएको पेय दियो। त्यो पिएर मलाई महान् आनन्द भयो र मलाई लाग्यो मानौँ मेरा खुट्टामुनिको भूमि खिसिँदै छ।

श्लोक 16
संस्कृत

इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति माल्यानि तस्योद्चथितानि पट्टैः। यानि प्रकीर्येह गतः स्वमेव स आश्रमं तपसा द्योतमानः॥

अंग्रेज़ी

These are the beautiful and fragrant garlands entwined with silken threads. They belonged to him. Blazing in ascetic merits he scattered these garlands here and he then went back to his own hermitage.

हिन्दी

ये रेशमी धागों में गुँथी हुई सुन्दर और सुगन्धित मालाएँ हैं। ये उसी की थीं। तपोबल से देदीप्यमान वह इन मालाओं को यहाँ बिखेरकर अपने आश्रम को लौट गया।

नेपाली

यी रेसमी धागोमा उनिएका सुन्दर र सुगन्धित माला हुन्। यी उसकै थिए। तपोबलले देदीप्यमान ऊ यी माला यहाँ छरेर आफ्नो आश्रममा फर्क्यो।

श्लोक 17
संस्कृत

गतेन तेनास्मि कृतो विचेता गात्रं च मे सम्परिदह्यतीव। इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं तं चेह नित्यं परिवर्तमानम्॥

अंग्रेज़ी

At his departure my heart has become sad and my body seems to be burning. I desire to go to him as soon as I can. I desire that he should always walk about here.

हिन्दी

उसके चले जाने पर मेरा हृदय उदास हो गया है और मेरा शरीर मानो जल रहा है। मैं जितना शीघ्र हो सके उसके पास जाना चाहता हूँ। मैं चाहता हूँ कि वह सदा यहीं विचरण करता रहे।

नेपाली

ऊ गएपछि मेरो हृदय उदास भएको छ र मेरो शरीर मानौँ जलिरहेको छ। म जति सक्दो चाँडो उसकहाँ जान चाहन्छु। म चाहन्छु कि ऊ सधैँ यहीँ विचरण गरिरहोस्।

श्लोक 18
संस्कृत

गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात का नाम सा ब्रह्मचर्या च तस्या इच्छाम्यहं चरितुं तेन साधु यथा तपः स चरत्यार्यधर्मा॥

अंग्रेज़ी

O sire, I shall this very moment go to him. What is the name of the Brahmacharya that is practised by him? I desire to lead the same life with him, the same religious life led by that man of noble virtue.

हिन्दी

हे पिताजी, मैं इसी क्षण उसके पास जाऊँगा। उसके द्वारा पालित उस ब्रह्मचर्य का नाम क्या है? मैं भी उसी के साथ वही जीवन बिताना चाहता हूँ, वही धार्मिक जीवन जो उस उदार गुणों वाले ने बिताया है।

नेपाली

हे पिताजी, म यसै क्षण उसकहाँ जानेछु। उसले पालन गरेको त्यस ब्रह्मचर्यको नाम के हो? म पनि उसैसँग त्यही जीवन बिताउन चाहन्छु, त्यही धार्मिक जीवन जुन त्यस उदार गुण भएकाले बिताएको छ।

श्लोक 19
संस्कृत

चर्तुं तथेच्छा हृदये ममास्ति दुनोति चित्तं यदि तं न पश्ये॥

अंग्रेज़ी

My heart is yearning to practise the same (religious observance). My heart will burn if I do not see him.

हिन्दी

मेरा हृदय वही (धर्म-विधान) पालन करने के लिए तड़प रहा है। यदि मैंने उसे नहीं देखा, तो मेरा हृदय जल उठेगा।

नेपाली

मेरो हृदय त्यही (धर्म-विधान) पालन गर्नका लागि छटपटिरहेको छ। यदि मैले उसलाई देखिनँ भने, मेरो हृदय जल्नेछ।