सम्भव पर्व — दुष्यन्त की कथा
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 70
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहनः। राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद् विवेश ह॥
2एक एवोत्तमबलः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः। स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत्॥
3तचाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम्। मनःप्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च॥
4शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद् वनम्। पुष्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशाद्वलम्॥ विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा। पुंस्कोकिलनिनादैश्च झिल्लीकगणनादितम्॥
5प्रवृद्धविटपैर्वृक्षः सुखच्छायैः समावृतम्। षट्पदाघूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्॥
6नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कण्टकी। षट्पदैर्नाप्यपाकीर्णस्तस्मिन् वै काननेऽभवत्।॥
7विहगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव च। सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्॥
8मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम्। मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः॥ पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसृजंस्ते पुनः पुनः। दिवःस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः॥
9विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः। तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु॥ रुवन्ति रावान् मधुरान् षट्पदा मधुलिप्सवः। तत्र प्रदेशांश्च बहून् कुसुमोत्करमण्डितान्॥ लतागृहपरिक्षिप्तान् मनसः प्रीतिवर्धनान्। सम्पश्यन् सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा॥
10परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसुमान्वितैः। अशोभत वनं तत् तु महेन्द्रध्वजसंनिभैः॥
11सिद्धचारणसंधैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः। सेवितं वनमत्यर्थं मत्तवानरकिन्नरम्॥
12सुखः शीतः सुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः। परिक्रामन् वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया॥
13एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः। नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसंनिभम्॥
14प्रेक्षमाणो वनं तत् तु सुप्रहृष्टविहङ्गमम्। आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम्॥
15नानावृक्षसमाकीर्णं सम्प्रज्वलितपावकम्। तं तदाप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत्॥
16यतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगान्वितम्। अग्न्यगारैश्च बहुभिः पुष्पसंस्तरसंस्तृतम्॥
17महाकच्छैङ्घहद्भिश्च विभ्राजितमतीव च। मालिनीमभितोराजन् नदी पुण्यां सुखोदकाम्॥ नैकपक्षिगणाकीर्णां तपोवनमनोरमाम्। तत्र व्यालमृगान् सौम्यान् पश्यन् प्रीतिमवाप सः॥
18तं चाप्रतिस्थः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत। देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम्॥
19नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः। सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव धिष्ठिताम्॥
20सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम्। सकिन्नरगणावासां वानरःनिषेविताम्॥
21पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम्। मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम्॥
22तस्यास्तीरे भगवतः काश्यपस्य महात्मनः। आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम्॥
23नदीमाश्रमसम्बद्धां दृष्ट्वाऽऽश्रमपदं तथा। चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा॥
24अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया। नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम्॥
25मत्तबहिणसंघुष्टं प्रविवेश महद् वनम्। तत् स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभः॥
26अतीवगुणसम्पन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा। महर्षि काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम्॥
27ध्वजिनीमश्वसम्बाधां पदातिगजसंकुलाम्। अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः॥
28मुनि विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम्। काश्यपं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम॥
29तद् वनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः। क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुदं चावाप पुष्कलाम्॥
30सामात्यो राजलिङ्गानि सोऽपनीय नराधिपः। पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम्॥
31दिदृक्षुस्तत्र तमृषि तपोराशिमथाव्ययम्। ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य ह। षट्पदोद्गीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम्॥
32ऋचो बह्वचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमैः। शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेष्विह कर्मसु॥
33यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च यजुर्विद्भिश्च शोभितम्। मधुरैः सामगीतैश्च ऋषिभिर्नियतव्रतैः॥ भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोद्गतः। यतात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः॥
34अथर्ववेदप्रवराः पूगयज्ञियसामगाः। संहितामीरयन्ति स्म पदक्रमयुतां तु ते॥ शब्दसंस्कारसंयुक्तैर्बुवद्भिश्चापरैर्द्विजैः। नादितः स बभौ श्रीमान् ब्रह्मलोक इवापरः॥
35यज्ञसंस्कारविद्भिश्च क्रमशिक्षाविशारदैः। न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसम्पन्नैर्वेदपारगैः॥ नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः। विशेषकार्यविद्धिश्च मोक्षधर्मपरायणैः॥ स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतः। शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ञैः कालज्ञानविशारदैः॥ द्रव्यकर्मगुणज्ञैश्च कार्यकारणवेदिभिः। पक्षिवानररुतज्ञैश्च व्यासग्रन्थसमाश्रितैः॥ नानाशास्त्रेषु मुख्यैश्च शुश्राव स्वनमीरितम्। लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम्॥
36तत्र तत्र च विप्रेन्द्रान् नियतान् संशितव्रतान्। जपहोमपरान् विप्रान् ददर्श परवीरहा॥
37आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपतिः। प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयमागमत्॥
38देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजैः। ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः॥
39स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम्। नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम्॥ वृतं समन्तादृषिभिस्तपोधनैः। विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम्॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said : The king with his soldiers, having killed thousands of animals, entered another forest following an animal.
2Alone, fatigued with hunger and thirst he came to a large desert at the end of the forest.
3Having passed over this her bless desert, the king came to a forest full of holy hermitages. It was beautiful to the eyes and delightful to the heart.
4It was cool and it breathed delightful breeze. It was full of trees covered with flowers. It extended far and wide in green soft grass. It echoed with the sweet songs of the birds. It resounded with the sweet notes of the male Kokila and the shrill cries of cicadas.
5It contained magnificent trees withstretched out branches, which had formed pleasant shady canopies. The bees hovered over the flowery creepers and beautiful groves were every where.
6There was no tree without flowers and fruits; there was no shrub with prickles on them; there was no plant that had no bees swarming around it.
7The whole forest resounded with the sweet songs of the birds; and it was decked with all the beautiful flowers of all the seasons. It was full of pleasant shades of blossoming trees.
8Such was the charming and excellent forest that the great bow-man (Dushyanta) entered. The trees, decked with flowers and waved with the soft breeze. Showered sweet flowers, again and again, on the head of the king.
9Clad with the flowery attire of many colours, the sweet singing birds sitting on their branches hanging with the weight of flowers, the busy bees tempted by honey buzzing in sweet chorus around their blossoms, stood many trees (in that forest). There were innumerable bowers of creepers covered with thick clusters of flowers. The greatly energetic king was much pleased and charmed with the scenery.
10The trees, with its flowery branches, entwining with one another, looked exceedingly beautiful and appeared like so many Indra's poles.
11It was the abode of the Siddhas, the Charanas, the various sorts of Gandharvas, the Apsaras, the monkeys and the Kinnaras, all drunk with joy.
12Pleasant, cool and fragrant breezes, mixed with the effluvia of sweet flowers, blew every where and appeared as if they had come there to play with the trees.
13The king saw that forest endued with such beauties. It was situated in the delta of a river and looked like a pole erected in Indra's honour.
14The king saw in that forest, the abode of ever cheerful birds, a charming and delightful hermitage of ascetics.
15It was surrounded by many trees and the holy fire was burning within it. He (the king) worshipped that matchless hermitage.
16He saw innumerable Yatis, Valakhilyas and other Munis sitting there in that hermitage). It was adorned with rooms containing the sacrificial fire. The flowers, dropping from the trees, had made a beautiful carpet on the ground.
17The place looked very beautiful with the tall trees with their large trunks. O king, the transparent and sacred river Malini flowed by it. The river was charming to the ascetics and abounded with every species of water-fowls. He (the king) was much delighted to see the innocent deer-cubs playing (playfully) on her banks.
18Thereupon, the king, whose chariot no foe could obstruct, entered that charming hermitage, exceedingly beautiful all over and which was like the region of heaven.
19He saw that the hermitage was situated on the banks of the river, a most sacred one and she flowed as the mother of all the creatures living there.
20Milk-white waves played on her breast. Chakravakas sported on her banks. It was the abode of the Kinnaras and it was frequented by the monkeys and the bears.
21The holy ascetics, engaged in study and meditation, lived there on the beautiful banks of that river. It was frequented by the intoxicated elephants, tigers and great snakes.
22On the banks of that river, stood the excellent and charming hermitage of the illustrious Rishi, (the descendant of) Kashyapa, frequented by many great ascetic Rishis.
23Having seen the river and the hermitage he desired to enter into that sacred place.
24The river was studded with many islands with beautiful and charming shores. It looked like the abode of Nara and Narayana, beautified with the river Ganges.
25The best of men then entered that hermitage, which was resounding with the notes of the intoxicated pea-cocks and which appeared like the gardens of Chitraratha of Kubera.
26He desired to see the great ascetic Rishi, the illustrious Kanva, of the lineage of Kashyapa, the possessor of all virtues and who was too effulgent to be looked at.
27Halting his army of flag-holders, cavalry, infantry and elephants at the out-skirt of the
28“I shall go to see the mighty ascetic, the son of Kashyapa, who is free from Rajoguna. Stay here till I return."
29The king forgot his hunger and thirst and derived infinite pleasure as soon as he entered that forest, like Nandana, (the garden of Indra.)
30The king, having laid aside all signs of royalty, entered that excellent hermitage with his Minister and Priest only.
31He desired to see that Rishi who was an indestructible mass of ascetic merit. He saw that the hermitage was like the region of Brahma. Bees were sweetly buzzing and birds were pouring forth their melodies.
32That best of men heard in one place the chanting of the Rigveda with the proper intention by the best of Brahmanas.
33That hermitage was beautified with Brahmanas, learned in the Angas of Yajnavidya, reciting the hymns of Yajur-veda, The Rishis of rigid vows were reciting Saman hymns in harmonious strains. That time the hermitage aorned with Brahmanas who controlled their senses were reciting the Saman songs of Atharvashiras known as Bharunda.
34Brahmanas, learned in the Atharva Veda, reciting the Sanhitas according to the proper rules of voice. At other places, Brahmanas learned in the science of ortheopy, were reciting Mantras of other kinds. That holy hermitage, resounding with these holy sounds, did really look like the region of Brahma.
35There were many Brahmanas who were experts in the art of making sacrificial platforms and in the rules of Krama in sacrifice. There were many other learned in Nyaya, (Logic) and mental sciences; and many having complete knowledge of the Veda. There were those that were learned in the meanings of every kind of expressions, those that were experts in performing special rites, those that knew the Moksha-dharma. Those that were well-versed in establishing propositions, rejecting superfluous causes and were learned in the science of words, of prosody and of Nirukta, those that were learned in the science of Time (Astrology). In the properties of matter, in the fruits of sacrificial rites, those that possessed a knowledge of causes and effects, those that understood the languages of monkeys and birds and those that were wellread in all large treatises. And various Shastras. The king, as he proceeded, heard their incantations and chanting, which were capable of charming all human arts.
36The destroyer of the enemy's army, (Dushyanta), saw around him innumerable learned Brahmanas of rigid vows who were all engaged in japa and homa.
37The king was much astonished to see the beautiful carpets which these Brahmanas offered him (for his seat).
38That best of kings, seeing the rites with which the Brahmanas worshipped the deities, thought himself in the land of Brahma.
39The more the king saw that auspicious and sacred hermitage of the son of Kashyapa (Kanva), protected by that Rishi's ascetic virtues and endued with all the requisites of a holy retreat, more he desired to see it. He was not satisfied with this cursory view of the beautiful hermitage). The destroyer of foes, accompanied by his Minister and his Priest, then entered that charming and sacred hermitage of the son of Kashyapa, inhabited by the great ascetic Rishis of rigid vows.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — अपने सैनिकों सहित सहस्रों पशुओं का वध करके राजा एक पशु का पीछा करते हुए दूसरे वन में प्रविष्ट हुए।
2अकेले, भूख और प्यास से थके हुए वे वन के अन्त में एक विशाल मरुभूमि में पहुँचे।
3इस निर्जल मरुभूमि को पार करके राजा एक ऐसे वन में पहुँचे जो पवित्र आश्रमों से भरा था। वह नेत्रों को सुन्दर और हृदय को आनन्ददायक लगता था।
4वह शीतल था और वहाँ सुखद वायु बहती थी। वह फूलों से लदे वृक्षों से भरा था। वह हरी कोमल घास में दूर-दूर तक फैला था। वह पक्षियों के मधुर गीतों से गूँजता था। वह कोकिलों के मधुर स्वरों और झींगुरों की तीखी ध्वनियों से गुंजायमान था।
5उसमें फैली हुई शाखाओं वाले भव्य वृक्ष थे, जिन्होंने सुखद छायादार मण्डप बना दिए थे। भ्रमर पुष्पित लताओं पर मँडराते थे और सुन्दर उपवन सर्वत्र थे।
6वहाँ कोई वृक्ष फूलों और फलों से रहित न था; कोई झाड़ी काँटों वाली न थी; कोई पौधा ऐसा न था जिसके चारों ओर भ्रमर न मँडराते हों।
7सारा वन पक्षियों के मधुर गीतों से गूँजता था; और वह समस्त ऋतुओं के समस्त सुन्दर फूलों से सुसज्जित था। वह पुष्पित वृक्षों की सुखद छायाओं से भरा था।
8ऐसा था वह मनोहर और उत्तम वन जिसमें उन महाधनुर्धर (दुष्यन्त) ने प्रवेश किया। फूलों से सजे और कोमल वायु से हिलते वृक्षों ने राजा के मस्तक पर बार-बार मधुर फूल बरसाए।
9अनेक वर्णों के पुष्पवस्त्र धारण किए, फूलों के भार से झुकी अपनी शाखाओं पर बैठे मधुरगायी पक्षियों सहित, मधु से लुभाए व्यस्त भ्रमरों के अपने पुष्पों के चारों ओर मधुर समवेत गुंजार करते हुए — ऐसे अनेक वृक्ष (उस वन में) खड़े थे। वहाँ फूलों के घने गुच्छों से ढँके लताकुंजों की गिनती न थी। महातेजस्वी राजा उस दृश्य से अत्यन्त प्रसन्न और मुग्ध हुए।
10अपनी पुष्पित शाखाओं सहित परस्पर लिपटे वे वृक्ष अत्यन्त सुन्दर दिखाई देते थे और अनेक इन्द्रध्वजों के समान प्रतीत होते थे।
11वह सिद्धों, चारणों, विविध प्रकार के गन्धर्वों, अप्सराओं, वानरों और किन्नरों का धाम था — सब हर्ष से मत्त।
12मधुर फूलों की सुगन्ध से मिश्रित सुखद, शीतल और सुवासित वायु सर्वत्र बहती थी और ऐसा लगता था मानो वे वृक्षों से क्रीड़ा करने आई हों।
13राजा ने ऐसे सौन्दर्यों से युक्त वह वन देखा। वह किसी नदी के द्वीप में स्थित था और इन्द्र के सम्मान में गाड़े गए ध्वजदण्ड के समान दिखाई देता था।
14राजा ने उस वन में, नित्य प्रसन्न पक्षियों के उस धाम में, तपस्वियों का एक मनोहर और आनन्ददायक आश्रम देखा।
15वह अनेक वृक्षों से घिरा था और उसके भीतर पवित्र अग्नि प्रज्वलित थी। उन्होंने (राजा ने) उस अनुपम आश्रम की वन्दना की।
16उन्होंने (उस आश्रम में) असंख्य यति, वालखिल्य और अन्य मुनियों को बैठा हुआ देखा। वह अग्निहोत्र-कक्षों से सुशोभित था। वृक्षों से गिरे फूलों ने भूमि पर एक सुन्दर बिछौना बना दिया था।
17विशाल तनों वाले ऊँचे वृक्षों से वह स्थान अत्यन्त सुन्दर लगता था। हे राजन्, उसके निकट स्वच्छ और पवित्र मालिनी नदी बहती थी। वह नदी तपस्वियों को प्रिय थी और प्रत्येक प्रकार के जलपक्षियों से भरी थी। वे (राजा) उसके तटों पर (क्रीड़ापूर्वक) खेलते निर्दोष मृगशावकों को देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए।
18तब वे राजा, जिनके रथ को कोई शत्रु रोक न सकता था, उस मनोहर आश्रम में प्रविष्ट हुए, जो सर्वत्र अत्यन्त सुन्दर था और जो स्वर्गलोक के समान था।
19उन्होंने देखा कि वह आश्रम नदी के तट पर स्थित है — एक परम पवित्र नदी, जो वहाँ रहने वाले समस्त प्राणियों की माता के समान बहती थी।
20उसके वक्ष पर दुग्ध-श्वेत तरंगें क्रीड़ा करती थीं। चक्रवाक उसके तटों पर विहार करते थे। वह किन्नरों का धाम था और उसके निकट वानर तथा भालू आते-जाते रहते थे।
21अध्ययन और ध्यान में लगे पवित्र तपस्वी उस नदी के उन सुन्दर तटों पर रहते थे। वहाँ मत्त हाथी, व्याघ्र और महासर्प आते-जाते रहते थे।
22उस नदी के तटों पर यशस्वी ऋषि कश्यप (के वंशज) का उत्तम और मनोहर आश्रम था, जहाँ अनेक महातपस्वी ऋषि आते-जाते रहते थे।
23उस नदी और आश्रम को देखकर उन्होंने उस पवित्र स्थान में प्रवेश करने की इच्छा की।
24वह नदी सुन्दर और मनोहर तटों वाले अनेक द्वीपों से जटित थी। वह गंगा नदी से सुशोभित नर और नारायण के धाम के समान दिखाई देती थी।
25तब उन नरश्रेष्ठ ने उस आश्रम में प्रवेश किया, जो मत्त मयूरों के स्वरों से गूँज रहा था और जो कुबेर के चित्ररथ उद्यानों के समान प्रतीत होता था।
26वे कश्यपवंशी महातपस्वी ऋषि, यशस्वी कण्व को देखने के इच्छुक थे, जो समस्त गुणों के धनी थे और जो इतने तेजस्वी थे कि उन्हें देखा भी नहीं जा सकता था।
27अपनी ध्वजधारियों, अश्वारोहियों, पैदल सैनिकों और हाथियों की सेना को वन के बाहरी भाग में रोककर —
28(उन्होंने कहा,) "मैं उन महातपस्वी, कश्यपपुत्र को देखने जाऊँगा, जो रजोगुण से मुक्त हैं। जब तक मैं लौटूँ, तब तक यहीं ठहरो।"
29उस वन में प्रवेश करते ही राजा अपनी भूख-प्यास भूल गए और उन्हें अनन्त आनन्द प्राप्त हुआ, मानो वह नन्दन (इन्द्र का उद्यान) हो।
30राजा ने राजसी चिह्नों का त्याग करके केवल अपने मन्त्री और पुरोहित के साथ उस उत्तम आश्रम में प्रवेश किया।
31वे उन ऋषि को देखना चाहते थे, जो तपःपुण्य की अविनाशी राशि थे। उन्होंने देखा कि वह आश्रम ब्रह्मलोक के समान है। भ्रमर मधुर गुंजार कर रहे थे और पक्षी अपनी मधुर तानें बिखेर रहे थे।
32उन नरश्रेष्ठ ने एक स्थान पर ब्राह्मणश्रेष्ठों द्वारा उचित भाव से ऋग्वेद का पाठ सुना।
33वह आश्रम यज्ञविद्या के अंगों में विद्वान् ब्राह्मणों से सुशोभित था, जो यजुर्वेद के मन्त्रों का पाठ कर रहे थे। दृढ़व्रत ऋषि सुसंगत स्वरों में सामगान कर रहे थे। उस समय वह आश्रम इन्द्रियसंयमी ब्राह्मणों से सुशोभित था, जो भरुण्ड नाम से प्रसिद्ध अथर्वशिरस् के सामगीत गा रहे थे।
34अथर्ववेद के ज्ञाता ब्राह्मण स्वर के उचित नियमों के अनुसार संहिताओं का पाठ कर रहे थे। अन्य स्थानों पर शिक्षाशास्त्र के ज्ञाता ब्राह्मण अन्य प्रकार के मन्त्रों का पाठ कर रहे थे। इन पवित्र ध्वनियों से गूँजता वह पवित्र आश्रम वास्तव में ब्रह्मलोक के समान दिखाई देता था।
35वहाँ अनेक ब्राह्मण थे जो यज्ञवेदी बनाने की कला और यज्ञ में क्रम के नियमों में निपुण थे। वहाँ अनेक अन्य थे जो न्याय (तर्कशास्त्र) और मनोविज्ञान में विद्वान् थे; और अनेक ऐसे जिन्हें वेद का पूर्ण ज्ञान था। वहाँ वे थे जो प्रत्येक प्रकार की अभिव्यक्ति के अर्थों में विद्वान् थे, वे जो विशेष अनुष्ठान करने में निपुण थे, वे जो मोक्षधर्म जानते थे। वे जो सिद्धान्तों की स्थापना, अनावश्यक हेतुओं के खण्डन में निपुण थे और शब्दशास्त्र, छन्दशास्त्र तथा निरुक्त में विद्वान् थे, वे जो कालविद्या (ज्योतिष) में विद्वान् थे, पदार्थों के गुणों में, यज्ञकर्मों के फलों में; वे जिन्हें कार्य-कारण का ज्ञान था, वे जो वानरों और पक्षियों की भाषा समझते थे और वे जो समस्त विशाल ग्रन्थों तथा विविध शास्त्रों में सुपठित थे। राजा ने आगे बढ़ते हुए उनके मन्त्रोच्चार और गान सुने, जो समस्त मानवीय कलाओं को मोहित करने में समर्थ थे।
36शत्रुसेनानाशक (दुष्यन्त) ने अपने चारों ओर दृढ़व्रत असंख्य विद्वान् ब्राह्मणों को देखा, जो सब जप और होम में लगे हुए थे।
37इन ब्राह्मणों ने उन्हें (आसन के लिए) जो सुन्दर आसन दिए, उन्हें देखकर राजा अत्यन्त विस्मित हुए।
38उन नृपश्रेष्ठ ने जिन विधियों से ब्राह्मण देवताओं की पूजा करते थे, उन्हें देखकर स्वयं को ब्रह्मलोक में अनुभव किया।
39कश्यपपुत्र (कण्व) के उस मंगलमय और पवित्र आश्रम को, जो उन ऋषि के तपोबल से रक्षित था और पवित्र आश्रम की समस्त आवश्यकताओं से युक्त था, राजा जितना अधिक देखते, उसे देखने की उनकी इच्छा उतनी ही बढ़ती जाती। (उस सुन्दर आश्रम के इस सरसरी दर्शन से वे सन्तुष्ट नहीं हुए।) तब वे शत्रुदमन अपने मन्त्री और पुरोहित सहित कश्यपपुत्र के उस मनोहर और पवित्र आश्रम में प्रविष्ट हुए, जिसमें दृढ़व्रत महातपस्वी ऋषि निवास करते थे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — आफ्ना सैनिकहरूसहित हजारौँ पशुको वध गरेर राजा एउटा पशुको पछि लाग्दै अर्को वनमा प्रवेश गरे।
2एक्लै, भोक र तिर्खाले थाकेका उनी वनको अन्तमा एउटा विशाल मरुभूमिमा पुगे।
3यस निर्जल मरुभूमि पार गरेर राजा एउटा यस्तो वनमा पुगे जो पवित्र आश्रमहरूले भरिएको थियो। त्यो नेत्रलाई सुन्दर र हृदयलाई आनन्ददायक लाग्थ्यो।
4त्यो शीतल थियो र त्यहाँ सुखद वायु बग्थ्यो। त्यो फूलले लदेका वृक्षले भरिएको थियो। त्यो हरियो कोमल घाँसमा टाढा-टाढासम्म फैलिएको थियो। त्यो पक्षीहरूका मधुर गीतले गुन्जिन्थ्यो। त्यो कोइलीहरूका मधुर स्वर र झ्याउँकिरीका तीखा ध्वनिले गुञ्जायमान थियो।
5त्यसमा फैलिएका हाँगा भएका भव्य वृक्ष थिए, जसले सुखद छहारीदार मण्डप बनाइदिएका थिए। भमरहरू फुलेका लहरामाथि मडारिन्थे र सुन्दर उपवन सर्वत्र थिए।
6त्यहाँ कुनै वृक्ष फूल र फलबाट रहित थिएन; कुनै झाडी काँडा भएको थिएन; कुनै बोट यस्तो थिएन जसको वरिपरि भमरहरू नमडारिऊन्।
7सारा वन पक्षीहरूका मधुर गीतले गुन्जिन्थ्यो; र त्यो सम्पूर्ण ऋतुका सम्पूर्ण सुन्दर फूलले सुसज्जित थियो। त्यो फुलेका वृक्षका सुखद छायाले भरिएको थियो।
8यस्तो थियो त्यो मनोहर र उत्तम वन जसमा ती महाधनुर्धर (दुष्यन्त) ले प्रवेश गरे। फूलले सजिएका र कोमल वायुले हल्लिने वृक्षहरूले राजाको शिरमा बारम्बार मधुर फूल बर्साए।
9अनेक वर्णका पुष्पवस्त्र धारण गरेका, फूलको भारले निहुरिएका आफ्ना हाँगामा बसेका मधुरगायी पक्षीहरूसहित, मधुले लोभिएका व्यस्त भमरहरू आफ्ना पुष्पको वरिपरि मधुर समवेत गुञ्जन गर्दै — यस्ता अनेक वृक्ष (त्यस वनमा) उभिएका थिए। त्यहाँ फूलका घना गुच्छाले ढाकिएका लताकुञ्जको गन्ती थिएन। महातेजस्वी राजा त्यस दृश्यबाट अत्यन्त प्रसन्न र मुग्ध भए।
10आफ्ना फुलेका हाँगासहित परस्पर बेरिएका ती वृक्ष अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे र अनेक इन्द्रध्वजझैँ लाग्थे।
11त्यो सिद्ध, चारण, विविध किसिमका गन्धर्व, अप्सरा, वानर र किन्नरहरूको धाम थियो — सबै हर्षले मत्त।
12मधुर फूलको सुगन्धले मिसिएको सुखद, शीतल र सुवासित वायु सर्वत्र बग्थ्यो र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ ती वृक्षहरूसँग क्रीडा गर्न आएका हुन्।
13राजाले यस्ता सौन्दर्यले युक्त त्यो वन देखे। त्यो कुनै नदीको द्वीपमा अवस्थित थियो र इन्द्रको सम्मानमा गाडिएको ध्वजदण्डझैँ देखिन्थ्यो।
14राजाले त्यस वनमा, नित्य प्रसन्न पक्षीहरूको त्यस धाममा, तपस्वीहरूको एउटा मनोहर र आनन्ददायक आश्रम देखे।
15त्यो अनेक वृक्षले घेरिएको थियो र त्यसभित्र पवित्र अग्नि प्रज्वलित थियो। उनले (राजाले) त्यस अनुपम आश्रमको वन्दना गरे।
16उनले (त्यस आश्रममा) असंख्य यति, वालखिल्य र अन्य मुनिहरूलाई बसिरहेको देखे। त्यो अग्निहोत्र-कक्षले सुशोभित थियो। वृक्षबाट खसेका फूलले भुइँमा एउटा सुन्दर ओछ्यान बनाइदिएका थिए।
17विशाल फेद भएका अग्ला वृक्षले त्यो स्थान अत्यन्त सुन्दर लाग्थ्यो। हे राजन्, त्यसको नजिक स्वच्छ र पवित्र मालिनी नदी बग्थ्यो। त्यो नदी तपस्वीहरूलाई प्रिय थियो र प्रत्येक किसिमका जलपक्षीले भरिएको थियो। उनी (राजा) त्यसका किनारमा (क्रीडापूर्वक) खेल्ने निर्दोष मृगशावकहरूलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए।
18तब ती राजा, जसको रथलाई कुनै शत्रुले रोक्न सक्दैनथ्यो, त्यस मनोहर आश्रममा प्रवेश गरे, जो सर्वत्र अत्यन्त सुन्दर थियो र जो स्वर्गलोकझैँ थियो।
19उनले देखे कि त्यो आश्रम नदीको किनारमा अवस्थित छ — एक परम पवित्र नदी, जो त्यहाँ बस्ने सम्पूर्ण प्राणीकी आमाझैँ बग्थ्यो।
20त्यसको छातीमा दूधसेता तरङ्गहरू क्रीडा गर्थे। चक्रवाकहरू त्यसका किनारमा विहार गर्थे। त्यो किन्नरहरूको धाम थियो र त्यसको नजिक वानर तथा भालुहरू आउने-जाने गर्थे।
21अध्ययन र ध्यानमा लागेका पवित्र तपस्वीहरू त्यस नदीका ती सुन्दर किनारमा बस्थे। त्यहाँ मत्त हात्ती, बाघ र महासर्पहरू आउने-जाने गर्थे।
22त्यस नदीका किनारमा यशस्वी ऋषि कश्यप (का वंशज) को उत्तम र मनोहर आश्रम थियो, जहाँ अनेक महातपस्वी ऋषि आउने-जाने गर्थे।
23त्यस नदी र आश्रमलाई देखेर उनले त्यस पवित्र स्थानमा प्रवेश गर्ने इच्छा गरे।
24त्यो नदी सुन्दर र मनोहर किनार भएका अनेक द्वीपले जडिएको थियो। त्यो गंगा नदीले सुशोभित नर र नारायणको धामझैँ देखिन्थ्यो।
25तब ती नरश्रेष्ठले त्यस आश्रममा प्रवेश गरे, जो मत्त मयूरका स्वरले गुन्जिरहेको थियो र जो कुबेरका चित्ररथ उद्यानझैँ लाग्थ्यो।
26उनी कश्यपवंशी महातपस्वी ऋषि, यशस्वी कण्वलाई हेर्न इच्छुक थिए, जो सम्पूर्ण गुणका धनी थिए र जो यति तेजस्वी थिए कि उनलाई हेर्न पनि सकिँदैनथ्यो।
27आफ्ना ध्वजधारी, अश्वारोही, पैदल सैनिक र हात्तीहरूको सेनालाई वनको बाहिरी भागमा रोकेर —
28(उनले भने,) "म ती महातपस्वी, कश्यपपुत्रलाई हेर्न जानेछु, जो रजोगुणबाट मुक्त छन्। जबसम्म म फर्कन्नँ, तबसम्म यहीँ रहनू।"
29त्यस वनमा प्रवेश गर्नासाथ राजाले आफ्नो भोकतिर्खा बिर्से र उनलाई अनन्त आनन्द प्राप्त भयो, मानौँ त्यो नन्दन (इन्द्रको उद्यान) होस्।
30राजाले राजसी चिह्नको त्याग गरेर केवल आफ्ना मन्त्री र पुरोहितसँग त्यस उत्तम आश्रममा प्रवेश गरे।
31उनी ती ऋषिलाई हेर्न चाहन्थे, जो तपःपुण्यको अविनाशी राशि थिए। उनले देखे कि त्यो आश्रम ब्रह्मलोकझैँ छ। भमरहरू मधुर गुञ्जन गरिरहेका थिए र पक्षीहरू आफ्ना मधुर तान छरिरहेका थिए।
32ती नरश्रेष्ठले एउटा स्थानमा ब्राह्मणश्रेष्ठहरूद्वारा उचित भावले ऋग्वेदको पाठ सुने।
33त्यो आश्रम यज्ञविद्याका अङ्गमा विद्वान् ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो, जो यजुर्वेदका मन्त्रको पाठ गरिरहेका थिए। दृढव्रत ऋषिहरू सुसङ्गत स्वरमा सामगान गरिरहेका थिए। त्यस बेला त्यो आश्रम इन्द्रियसंयमी ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो, जो भरुण्ड नामले प्रसिद्ध अथर्वशिरस्का सामगीत गाइरहेका थिए।
34अथर्ववेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरू स्वरका उचित नियमअनुसार संहिताको पाठ गरिरहेका थिए। अन्य स्थानमा शिक्षाशास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरू अन्य किसिमका मन्त्रको पाठ गरिरहेका थिए। यी पवित्र ध्वनिले गुन्जिरहेको त्यो पवित्र आश्रम वास्तवमा ब्रह्मलोकझैँ देखिन्थ्यो।
35त्यहाँ अनेक ब्राह्मण थिए जो यज्ञवेदी बनाउने कला र यज्ञमा क्रमका नियममा निपुण थिए। त्यहाँ अनेक अरू थिए जो न्याय (तर्कशास्त्र) र मनोविज्ञानमा विद्वान् थिए; र अनेक यस्ता जसलाई वेदको पूर्ण ज्ञान थियो। त्यहाँ ती थिए जो प्रत्येक किसिमका अभिव्यक्तिका अर्थमा विद्वान् थिए, ती जो विशेष अनुष्ठान गर्नमा निपुण थिए, ती जसले मोक्षधर्म जान्दथे। ती जो सिद्धान्तको स्थापना, अनावश्यक हेतुको खण्डनमा निपुण थिए र शब्दशास्त्र, छन्दशास्त्र तथा निरुक्तमा विद्वान् थिए, ती जो कालविद्या (ज्योतिष) मा विद्वान् थिए, पदार्थका गुणमा, यज्ञकर्मका फलमा; ती जसलाई कार्य-कारणको ज्ञान थियो, ती जसले वानर र पक्षीको भाषा बुझ्थे र ती जो सम्पूर्ण विशाल ग्रन्थ तथा विविध शास्त्रमा सुपठित थिए। राजाले अगाडि बढ्दै तिनका मन्त्रोच्चार र गान सुने, जो सम्पूर्ण मानवीय कलालाई मोहित पार्न समर्थ थिए।
36शत्रुसेनानाशक (दुष्यन्त) ले आफ्नो वरिपरि दृढव्रत असंख्य विद्वान् ब्राह्मणहरूलाई देखे, जो सबै जप र होममा लागिरहेका थिए।
37यी ब्राह्मणहरूले उनलाई (आसनका लागि) जुन सुन्दर आसन दिए, ती देखेर राजा अत्यन्त विस्मित भए।
38ती नृपश्रेष्ठले जुन विधिले ब्राह्मणहरूले देवताहरूको पूजा गर्थे, ती देखेर आफूलाई ब्रह्मलोकमा अनुभव गरे।
39कश्यपपुत्र (कण्व) को त्यस मंगलमय र पवित्र आश्रमलाई, जो ती ऋषिको तपोबलले रक्षित थियो र पवित्र आश्रमका सम्पूर्ण आवश्यकताले युक्त थियो, राजाले जति बढी हेर्थे, त्यो हेर्ने उनको इच्छा त्यति नै बढ्दै जान्थ्यो। (त्यस सुन्दर आश्रमको यस सरसर्ती दर्शनबाट उनी सन्तुष्ट भएनन्।) तब ती शत्रुदमन आफ्ना मन्त्री र पुरोहितसहित कश्यपपुत्रको त्यस मनोहर र पवित्र आश्रममा प्रवेश गरे, जसमा दृढव्रत महातपस्वी ऋषिहरू निवास गर्थे।