विदुरागमन-राज्यलाभ पर्व — कृष्ण का प्रस्थान
खण्ड 1 — आदि एवं सभा पर्व · अध्याय 207
संस्कृत
1दुपद उवाच एवमेतन्महाप्राज्ञ यथाऽऽत्थ विदुराद्य माम्। ममापि परमो हर्षः सम्बन्धेऽस्मिन् कृते प्रभो॥
2गमनं चाप युक्तं स्याद् दृढमेषां महात्मनाम्। न तु तावन्मया युक्तमेतद् वक्तुं स्वयं गिरा।॥ यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनार्जुनो चैव यमौ च पुरुषर्षभौ॥ रामकृष्णौ च धर्मज्ञो तदा गच्छन्तु पाण्डवाः। एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ॥
3युधिष्ठिर उवाच परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः। यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या तत् करिष्यामहे वयम्॥
4वैशम्पायन उवाच ततोऽब्रवीद् वासुदेवो गमनं रोचते मम। यथा वा मन्यते राजा दुपदः सर्वधर्मवित्॥
5दुपद उवाच यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः। प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिनिश्चिता मम॥ यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम समाप्रतम्। तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः॥
6न तद् ध्यायति कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। यथैषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः॥
7वैशाम्पायन उवाच ततस्ते समनुज्ञाता दुपदेन महात्मना। पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महीपते॥ आदाय द्रौपदी कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम्। सविहारं सुर जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम्॥
8श्रुत्वा चाप्यागतान् वीरान् धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान्॥
9विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत। द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च।॥
10तैस्ते परिवृता वीराः शोभमाना महाबलाः। नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा॥ कौतूहलेन नगरं दीप्यमानमिवाभवत्। तत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखविनाशनाः॥ तत उच्चावचा वाचः पौरैः प्रियचिकीर्षुभिः। उदीरिता अशृण्वंस्ते पाण्डवा हृदयंगमाः॥
11अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित्। यो नः स्वानिव दायादान् धर्मेण परिरक्षति॥
12अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव जनप्रियः। आगतः प्रियमस्माकं चिकीर्षुर्नात्र संशयः॥
13किं नु नाद्य कृतं तात सर्वेषां नः परं प्रियम्। यन्नः कुन्तीसुता वीरा नगरं पुनरागताः॥
14यदि दत्तं यदि हुतं विद्यते यदि नस्तपः। तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम्॥ ततस्ते धृतराष्र्ण्य भीष्मस्य च महात्मनः। अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम्॥
15कृत्वा तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण च। न्यविशन्ताथ वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात्॥
16विश्रान्तास्ते महात्मान: कंचित् कालं महाबलाः। आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च॥
17धृतराष्ट्र उवाच भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोध गदतो मम। पुनर्वो विग्रहो मा भूत् खाण्डवप्रस्थमाविश॥
18न च वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम्। संरक्ष्यमाणान् पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा॥ अर्धं राज्यस्य सम्प्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविश।
19वैशम्पायन उवाच प्रतिगृह्य तु तद् वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च॥ प्रतस्थिरे ततो घोरं वनं तन्मनुजर्षभाः। अर्धं राज्यस्य सम्प्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविशन्॥ ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः। मण्डयां चक्रिरे तद् वै परं स्वर्गवदच्युताः॥
20ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः। नगरं मापयामासुद्वैपायनपुरोगमाः॥
21सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलंकृतम्। प्राकारेण च सम्पन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता॥ पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमरश्मिनिभेन च। शुशुभे तत् पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा॥
22द्विपक्षगरुडप्रख्यारैः सौधैश्च शोभितम्। गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः॥ विविधैरपि निर्विः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः। शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिलैरिव पन्नगैः॥ तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम्। तीक्ष्णारूशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम्॥
23आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत् पुरोत्तमम्। सुविभक्तमहारथ्यं देवतावाधवर्जितम्॥ विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः। तत् त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत॥
24मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम्। तत्र रम्ये शिवे देशे कौरव्यस्य निवेशनम्॥
25शुशुभे धनसम्पूर्ण धनाध्यक्षक्षयोपमम्। तत्रागच्छन् द्विजा राजन् सर्ववेदविदां वराः॥ निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविस्तथा। वणिजश्चाययुस्तत्र नानादिग्भ्यो धनार्थिनः॥
26सर्वशिल्पविदस्तत्र वासायाभ्यागमंस्तदा। उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः॥ आप्रैराम्रातकैनीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा। पुन्नागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा॥ शालतालतमालैश्च बकुलैश्च सकेतकैः। मनोहरैः सुपुष्पैश्च फलभारावनामितैः॥
27प्राचीनामलकैलॊधेरकोलैश्च सुपुष्पितैः। जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः॥ करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्दुमैः। नित्यपुष्पफलोपेते नाद्विजगणायुतैः॥
28मत्तवहिणसंघुष्टकोकिलैश्च सदामदैः। गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः॥ मनोहरैचित्रगृहैस्तथाजगतिपर्वतैः। वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा॥ सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः। हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः॥ रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः। तडागानि च रम्याणि बृहन्ति सुबहूनि च॥
29तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमाविशतां महत्। पाण्डवानां महाराज शश्वत् प्रीतिरवर्धत्॥
30तत्र भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयने कृते। पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः॥
31पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समन्वितम्। शुशुभे तत् पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा॥
32तां निवेश्य ततो वीरो रामेण सह केशवः। ययौ द्वारवती राजन् पाण्डवानुमते तदा॥
अंग्रेज़ी
1Drupada said: O Vidura, O greatly learned man, it is as you say. O lord, I too have been exceedingly happy by this alliance.
2It is highly proper for these illustrious princess to return to their ancestral kingdom. But it is not proper for me to say this myself. If the hero, Yudhishthira, the son of Kunti, if Bhima and Arjuna, if these best of men the twins (Nakula and Sahadeva) and if Rama and Krishna, both learned in the precepts of religion, wish it, then let the Pandavas go there. These two best of men (Rama and Krishna) are ever engaged in doing what is agreeable and beneficial to them (the Pandavas).
3Yudhishthira said: O king, I with all my brothers, am now dependent on you. We shall all gladly do what you will command us to do.
4Vaishampayana said : Thereupon Vasudeva said, “I am of opinion that they should go. But we must all abide by the opinion of the king Drupada who is learned in all the precepts of virtue."
5Drupada said : Having considered all the circumstances, I certainly agree with the foremost of men, the heroic and mighty armed Dasharaha (Krishna). There is no doubt the illustrious sons of Kunti, the Pandavas, are now to me as they are to Vasudeva.
6The son of Kunti, Yudhishthira, himself does not seek the welfare of the Pandavas so much as this foremost of men Keshava (Krishna) does.
7Vaishampayana said : O king, having been commanded by the illustrious Drupada, the Pandavas, Krishna and Vidura. Taking with them the daughter of Drupada, Krishna and the illustrious Kunti, journeyed in pleasure towards the city of Hastinapur.
8The king, Dhritarashtra, learning that those heroes (the Pandavas) had arrived, sent out the Kurus to receive them.
9O descendant of Bharata, Vikarna, the great bowmen Chitrasena, the foremost of bowmen Drona and the son of Gautama Kripa (went out to receive them).
10Surrounded by those (illustrious men), those mighty heroes (the Pandavas), their splendour (many times) increased, slowly entered the city of Hastinapur. The city became radiant with the curious sight-seers of the city. Those foremost of men, the dispelled of grief and sorrow. The Pandavas, dear to the hearts of the people, heard as they proceeded, various exclamations which the citizens, ever desirous of obeying the wishes of those princes, loudly uttered.
11They exclaimed, “Here return that best of men (Yudhishthira), learned in the precepts of virtue. He always protects us as if we are his nearest relatives.
12It seems as if the great king Pandu, ever beloved of his subjects, returns to-day from the forest to do what is agreeable to us.
13What good is not done to us today when the heroic sons of Kunti returns to our city?
14If we have ever given away in charity, if we have ever poured libations of ghee on the (sacrificial) fire, if we have any ascetic merit, let the Pandavas live in our city for one hundred years." They (the Pandavas) worshipped the feet of Dhritarashtra, as also those of Bhishma and also the feet of every body else that deserved the honour.
15They inquired after the welfare of all the citizens. They then entered the palace assigned to them at the command of Dhritarashtra.
16When those illustrious and greatly strong heroes had taken rest for some time, they were summoned by the king Dhritarashtra and the son of Shantanu (Bhishma.)
17Dhritarashtra said: O sun of Kunti, (Yudhishthira), listen with your brothers to what I say. Go to Khandavaprastha, so that no difference may arise again.
18If you live there, none will be able to injure you. Taking half of the kingdom, live at Khandavaprastha protected by Partha (Arjuna), as the celestials are by the wielder of the thunder (Indra).
19Vaishampayana said : Agreeing to what the king said, those best of men worshipped the kings and started for that fearful forest. Receiving half of the kingdom, the Pandavas entered the Khandavaprastha, Krishna being at the head of the procession. Thereafter, the infallible Pandavas accompanied by Krishna, and by going to that place made it as glorious as heaven.
20Those great car-warriors, selecting with the assistance of Dvaipayana a sacred and auspicious place, performed the propitiatory ceremonies and measured out a piece of land to found a city.
21It was surrounded by a most as wide as the sea and by wall rising high up to the sky. It was as white as the white clouds or the rays of the moon. Those foremost of cities looked resplendent like the city of Bhogavati of the Nagas.
22It was adorned with mansions having windows like the out-stretched wings of Garuda. It was protected with gates looking like the clouds and they were as high as the Mandara mountain; the weapons of the enemy could not make any impression on them. They were almost covered with darts and other missiles like the double tongued snakes. The turrets were filled with armed men and the walls were lined with warriors. It was wellstocked with various weapons of attack; there were thousands of sharp hooks and Shataghanis (a sort of weapon) and numerous other machines; there were also many iron wheels planted on them. With these were adorned that best of cities.
23The streets were all wide and excellently laid out. Adorned with innumerable white mansions, the city looked like Amaravati (the celestials city); it looked like a mass clouds charged with lightings. It came to be called Indraprastha.
24In a delightful and auspicious place stood the palace of those descendants of Kuru (the Pandavas). It was full of every kind of wealth like the palace of the celestials) treasurer (Kubera) himself.
25O king, there came with the desire of living (in that city) numerous Brahmanas learned in all the Vedas and conversant with every language. There came also from every direction numerous merchants with the desire of earning wealth.
26There also came with the desire of living (in that city) numerous men well-skilled in all arts. Around the city were laid out many charming gardens with Amras, Amratakas, Kadambas, Ashokas, Champakas, Punnagas, Nagas, Lakuchas, Panasas, Salas, Talas, Tamalas, Bakulas and Ketakas. They were all beautiful and blossoming; they bent down with the weight of their fruits.
27The Amlokas, Lodhras, blossoming Ankolas, Jambus, Patalas, Kubjakas, Atimuktakas, Karaviras, Parijatas and various other tress were there. All adorned with flowers and fruits and thronged with birds of various kinds.
28These verdant groves were resounded with the notes of the maddened peacocks and Kokilas. There were various pleasure houses bright as mirrors and innumerable bowers of creepers, charming artificial hillocks, many lakes full to the brim with crystal water and delightful tanks fragrant with lotuses and lilies and adorned with swans, ducks and Chakravakas. There many tanks overgrown with fine aquatic plants and various large and beautiful pounds. were
29O great king, the joy of the Pandavas increased from day to day in consequence of their residence in that large kingdom which was inhabited by pious men.
30Thus inconsequence of the virtuous conduct of Bhishma and the king (Dhritarashtra) the Pandavas became the dwellers of Khandavaprastha.
31Adorned with those excellent and great bow-men, each like an Indra himself, that best of cities looked like Bhogavati with the Nagas.
32O king, having settled the Pandavas there, the heroic Krishna, on obtaining their leave, came back with Rama to Dvaravati.
हिन्दी
1द्रुपद ने कहा — हे विदुर, हे महाविद्वान्, जैसा आप कहते हैं वैसा ही है। हे स्वामी, मैं भी इस सम्बन्ध से अत्यन्त सुखी हुआ हूँ।
2इन यशस्वी राजकुमारों का अपने पैतृक राज्य को लौटना अत्यन्त उचित है। किन्तु यह कहना मेरे लिए उचित नहीं है। यदि वीर युधिष्ठिर, कुन्ती के पुत्र, यदि भीम और अर्जुन, यदि ये नरश्रेष्ठ जुड़वाँ (नकुल और सहदेव) और यदि धर्म के उपदेशों के ज्ञाता राम तथा कृष्ण यह चाहते हैं, तो पाण्डव वहाँ जाएँ। ये दोनों नरश्रेष्ठ (राम और कृष्ण) सदा वही करने में लगे रहते हैं जो उनके (पाण्डवों के) लिए प्रिय और हितकर हो।
3युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, मैं अपने समस्त भाइयों सहित अब आपके अधीन हूँ। आप हमें जो आज्ञा देंगे हम सब प्रसन्नतापूर्वक वही करेंगे।
4वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर वासुदेव ने कहा — "मेरा मत है कि उन्हें जाना चाहिए। किन्तु हम सबको धर्म के समस्त उपदेशों के ज्ञाता राजा द्रुपद के मत का पालन करना चाहिए।"
5द्रुपद ने कहा — समस्त परिस्थितियों पर विचार करके मैं निश्चय ही नरश्रेष्ठ, वीर और महाबाहु दशार्ह (कृष्ण) से सहमत हूँ। इसमें सन्देह नहीं कि कुन्ती के यशस्वी पुत्र, पाण्डव, अब मेरे लिए वैसे ही हैं जैसे वे वासुदेव के लिए हैं।
6कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर स्वयं भी पाण्डवों के कल्याण की उतनी कामना नहीं करते जितनी ये नरश्रेष्ठ केशव (कृष्ण) करते हैं।
7वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, यशस्वी द्रुपद की आज्ञा पाकर पाण्डव, कृष्ण और विदुर, द्रुपद की पुत्री कृष्णा और यशस्विनी कुन्ती को साथ लेकर हस्तिनापुर नगर की ओर प्रसन्नतापूर्वक चल पड़े।
8राजा धृतराष्ट्र ने यह जानकर कि वे वीर (पाण्डव) आ गए हैं, उनका स्वागत करने के लिए कुरुओं को बाहर भेजा।
9हे भरतवंशी, विकर्ण, महाधनुर्धर चित्रसेन, धनुर्धरश्रेष्ठ द्रोण और गौतम के पुत्र कृप (उनका स्वागत करने बाहर गए)।
10उन (यशस्वी पुरुषों) से घिरे उन महावीरों (पाण्डवों) ने, जिनका तेज (अनेक गुना) बढ़ गया था, धीरे-धीरे हस्तिनापुर नगर में प्रवेश किया। वह नगर कौतूहली दर्शकों से देदीप्यमान हो गया। शोक और दुःख के हरने वाले, जनता के हृदयों के प्रिय उन नरश्रेष्ठ पाण्डवों ने आगे बढ़ते हुए वे विविध उद्गार सुने जो नागरिक, जो सदा उन राजकुमारों की इच्छाओं का पालन करने के इच्छुक थे, ऊँचे स्वर में कहते जाते थे।
11वे कहते — "यह देखो, वे नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) लौट आए हैं, जो धर्म के उपदेशों के ज्ञाता हैं। वे सदा हमारी वैसे ही रक्षा करते हैं मानो हम उनके निकटतम सम्बन्धी हों।
12ऐसा लगता है मानो प्रजा के सदा प्रिय महाराज पाण्डु आज वन से लौटकर हमारे प्रिय कार्य करने आए हैं।
13आज हमारा कौन-सा भला नहीं हुआ, जब कुन्ती के वीर पुत्र हमारे नगर को लौट आए हैं?
14यदि हमने कभी दान दिया हो, यदि हमने कभी (यज्ञ की) अग्नि में घृत की आहुतियाँ दी हों, यदि हमारा कोई तप का पुण्य हो, तो पाण्डव हमारे नगर में सौ वर्ष तक रहें।" उन्होंने (पाण्डवों ने) धृतराष्ट्र के चरणों की पूजा की, वैसे ही भीष्म के और उन सब लोगों के भी जो उस सम्मान के योग्य थे।
15उन्होंने समस्त नागरिकों का कुशल पूछा। तब वे धृतराष्ट्र की आज्ञा से अपने लिए नियत महल में प्रविष्ट हुए।
16जब उन यशस्वी और महाबली वीरों ने कुछ समय विश्राम कर लिया, तब उन्हें राजा धृतराष्ट्र और शान्तनु के पुत्र (भीष्म) ने बुलाया।
17धृतराष्ट्र ने कहा — हे कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर), अपने भाइयों सहित मेरी बात सुनो। खाण्डवप्रस्थ जाओ, जिससे फिर कोई मतभेद उत्पन्न न हो।
18यदि तुम वहाँ रहोगे, तो कोई तुम्हें हानि नहीं पहुँचा सकेगा। राज्य का आधा भाग लेकर पार्थ (अर्जुन) से रक्षित होकर खाण्डवप्रस्थ में रहो, जैसे देवता वज्रधारी (इन्द्र) से रक्षित रहते हैं।
19वैशम्पायन ने कहा — राजा ने जो कहा उससे सहमत होकर वे नरश्रेष्ठ राजाओं की पूजा करके उस भयंकर वन के लिए चल पड़े। राज्य का आधा भाग प्राप्त करके पाण्डवों ने कृष्ण को आगे रखकर खाण्डवप्रस्थ में प्रवेश किया। तदनन्तर उन अजेय पाण्डवों ने कृष्ण सहित वहाँ जाकर उस स्थान को स्वर्ग के समान गौरवमय बना दिया।
20उन महारथियों ने द्वैपायन की सहायता से एक पवित्र और मंगलमय स्थान चुनकर शान्तिकर्म किए और एक नगर बसाने के लिए भूमि का एक खण्ड नापा।
21वह समुद्र के समान चौड़ी खाई से और आकाश तक उठती हुई प्राचीर से घिरा था। वह श्वेत मेघों अथवा चन्द्रमा की किरणों के समान श्वेत था। वह नगरश्रेष्ठ नागों की भोगवती नगरी के समान देदीप्यमान दिखाई देता था।
22वह ऐसे भवनों से अलंकृत था जिनकी खिड़कियाँ गरुड़ के फैले हुए पंखों के समान थीं। वह ऐसे द्वारों से रक्षित था जो मेघों के समान दिखते थे और जो मन्दर पर्वत के समान ऊँचे थे; शत्रु के अस्त्र उन पर कोई प्रभाव नहीं डाल सकते थे। वे प्रायः द्विजिह्व सर्पों के समान भालों तथा अन्य अस्त्रों से ढके थे। बुर्ज सशस्त्र पुरुषों से भरे थे और प्राचीरें योद्धाओं से पंक्तिबद्ध थीं। वह आक्रमण के विविध अस्त्रों से भली प्रकार सज्जित था; वहाँ सहस्रों तीखे अंकुश और शतघ्नियाँ (एक प्रकार का अस्त्र) तथा अनेक अन्य यन्त्र थे; उन पर अनेक लोहे के चक्र भी लगे थे। इनसे वह नगरश्रेष्ठ अलंकृत था।
23सड़कें सब चौड़ी और उत्तम रीति से बनाई गई थीं। असंख्य श्वेत भवनों से अलंकृत वह नगर अमरावती (देवनगरी) के समान दिखाई देता था; वह बिजली से भरे मेघपुंज के समान दिखता था। वह इन्द्रप्रस्थ नाम से प्रसिद्ध हुआ।
24एक रमणीय और मंगलमय स्थान पर उन कुरुवंशियों (पाण्डवों) का महल खड़ा था। वह स्वयं देवताओं के कोषाध्यक्ष (कुबेर) के महल के समान प्रत्येक प्रकार के धन से भरा था।
25हे राजन्, वहाँ (उस नगर में) रहने की इच्छा से समस्त वेदों के ज्ञाता और प्रत्येक भाषा के जानकार असंख्य ब्राह्मण आए। प्रत्येक दिशा से धन कमाने की इच्छा से असंख्य व्यापारी भी आए।
26वहाँ (उस नगर में) रहने की इच्छा से समस्त कलाओं में निपुण असंख्य पुरुष भी आए। नगर के चारों ओर अनेक मनोहर उद्यान लगाए गए जिनमें आम्र, आम्रातक, कदम्ब, अशोक, चम्पक, पुन्नाग, नाग, लकुच, पनस, साल, ताल, तमाल, बकुल और केतक थे। वे सब सुन्दर और फूलों से भरे थे; वे अपने फलों के भार से झुके हुए थे।
27वहाँ आमलक, लोध्र, फूले हुए अंकोल, जम्बू, पाटल, कुब्जक, अतिमुक्तक, करवीर, पारिजात तथा विविध अन्य वृक्ष थे। सब फूलों और फलों से अलंकृत थे और विविध प्रकार के पक्षियों से भरे थे।
28वे हरे-भरे उपवन मदमत्त मयूरों और कोकिलों के स्वरों से गूँजते थे। वहाँ दर्पण के समान उज्ज्वल अनेक विहारगृह और असंख्य लताकुंज, मनोहर कृत्रिम पहाड़ियाँ, स्फटिक-सदृश जल से भरे अनेक सरोवर तथा कमलों और कुमुदों से सुवासित और हंसों, बत्तखों तथा चक्रवाकों से अलंकृत रमणीय तालाब थे। वहाँ उत्तम जलीय पौधों से भरे अनेक तालाब और विविध विशाल तथा सुन्दर पोखर थे।
29हे महाराज, धर्मात्मा पुरुषों से बसे उस विशाल राज्य में निवास के कारण पाण्डवों का हर्ष दिन-प्रतिदिन बढ़ता गया।
30इस प्रकार भीष्म और राजा (धृतराष्ट्र) के धर्मपूर्ण आचरण के कारण पाण्डव खाण्डवप्रस्थ के निवासी बन गए।
31उन श्रेष्ठ और महान् धनुर्धरों से अलंकृत, जिनमें प्रत्येक स्वयं इन्द्र के समान था, वह नगरश्रेष्ठ नागों से युक्त भोगवती के समान दिखाई देता था।
32हे राजन्, पाण्डवों को वहाँ बसाकर वीर कृष्ण उनकी अनुमति पाकर राम सहित द्वारवती लौट गए।
नेपाली
1द्रुपदले भने — हे विदुर, हे महाविद्वान्, तपाईंले जस्तो भन्नुहुन्छ त्यस्तै हो। हे स्वामी, म पनि यस सम्बन्धले अत्यन्त सुखी भएको छु।
2यी यशस्वी राजकुमारहरूको आफ्नो पैतृक राज्यमा फर्कनु अत्यन्त उचित छ। तर यो भन्नु मेरा लागि उचित छैन। यदि वीर युधिष्ठिर, कुन्तीका पुत्र, यदि भीम र अर्जुन, यदि यी नरश्रेष्ठ जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव) र यदि धर्मका उपदेशका ज्ञाता राम तथा कृष्णले यो चाहन्छन् भने, पाण्डवहरू त्यहाँ जाऊन्। यी दुवै नरश्रेष्ठ (राम र कृष्ण) सदा त्यही गर्नमा लागिरहन्छन् जुन तिनका (पाण्डवहरूका) लागि प्रिय र हितकर होस्।
3युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, म आफ्ना सम्पूर्ण भाइसहित अब तपाईंको अधीनमा छु। तपाईंले हामीलाई जुन आज्ञा दिनुहुनेछ हामी सबैले प्रसन्नतापूर्वक त्यही गर्नेछौँ।
4वैशम्पायनले भने — त्यसपछि वासुदेवले भने — "मेरो मत छ कि तिनीहरू जानुपर्छ। तर हामी सबैले धर्मका सम्पूर्ण उपदेशका ज्ञाता राजा द्रुपदको मतको पालन गर्नुपर्छ।"
5द्रुपदले भने — सम्पूर्ण परिस्थितिमा विचार गरेर म निश्चय नै नरश्रेष्ठ, वीर र महाबाहु दशार्ह (कृष्ण)सँग सहमत छु। यसमा सन्देह छैन कि कुन्तीका यशस्वी पुत्रहरू, पाण्डवहरू, अब मेरा लागि त्यस्तै छन् जस्तो तिनीहरू वासुदेवका लागि छन्।
6कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिर स्वयंले पनि पाण्डवहरूको कल्याणको त्यति कामना गर्दैनन् जति यी नरश्रेष्ठ केशव (कृष्ण)ले गर्छन्।
7वैशम्पायनले भने — हे राजन्, यशस्वी द्रुपदको आज्ञा पाएर पाण्डवहरू, कृष्ण र विदुर, द्रुपदकी पुत्री कृष्णा र यशस्विनी कुन्तीलाई साथ लिएर हस्तिनापुर नगरतिर प्रसन्नतापूर्वक हिँडे।
8राजा धृतराष्ट्रले यो थाहा पाएर कि ती वीरहरू (पाण्डवहरू) आइपुगे, तिनको स्वागत गर्न कुरुहरूलाई बाहिर पठाए।
9हे भरतवंशी, विकर्ण, महाधनुर्धर चित्रसेन, धनुर्धरश्रेष्ठ द्रोण र गौतमका पुत्र कृप (तिनको स्वागत गर्न बाहिर गए)।
10ती (यशस्वी पुरुषहरू)ले घेरिएका ती महावीरहरू (पाण्डवहरू)ले, जसको तेज (अनेक गुणा) बढेको थियो, बिस्तारै हस्तिनापुर नगरमा प्रवेश गरे। त्यो नगर कौतूहली दर्शकहरूले देदीप्यमान भयो। शोक र दुःख हरण गर्ने, जनताका हृदयका प्रिय ती नरश्रेष्ठ पाण्डवहरूले अगाडि बढ्दै ती विविध उद्गार सुने जुन नागरिकहरूले, जो सदा ती राजकुमारका इच्छाको पालन गर्न इच्छुक थिए, ठूलो स्वरमा भन्दै थिए।
11तिनीहरू भन्थे — "यो हेर, ती नरश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) फर्केर आएका छन्, जो धर्मका उपदेशका ज्ञाता छन्। उनले सदा हाम्रो त्यसरी नै रक्षा गर्छन् मानौँ हामी उनका निकटतम सम्बन्धी हौँ।
12यस्तो लाग्छ मानौँ प्रजाका सदा प्रिय महाराज पाण्डु आज वनबाट फर्केर हाम्रा प्रिय कार्य गर्न आएका छन्।
13आज हाम्रो कुन भलो भएन, जब कुन्तीका वीर पुत्रहरू हाम्रो नगरमा फर्केर आएका छन्?
14यदि हामीले कहिल्यै दान दिएका छौँ भने, यदि हामीले कहिल्यै (यज्ञको) अग्निमा घिउका आहुति दिएका छौँ भने, यदि हाम्रो कुनै तपको पुण्य छ भने, पाण्डवहरू हाम्रो नगरमा सय वर्षसम्म रहून्।" तिनीहरूले (पाण्डवहरूले) धृतराष्ट्रका चरणको पूजा गरे, त्यसै गरी भीष्मका र ती सबै मानिसका पनि जो त्यस सम्मानका योग्य थिए।
15तिनीहरूले सम्पूर्ण नागरिकको कुशल सोधे। तब तिनीहरू धृतराष्ट्रको आज्ञाले आफ्ना लागि नियत दरबारमा प्रवेश गरे।
16जब ती यशस्वी र महाबली वीरहरूले केही समय विश्राम गरे, तब तिनलाई राजा धृतराष्ट्र र शान्तनुका पुत्र (भीष्म)ले बोलाए।
17धृतराष्ट्रले भने — हे कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर), आफ्ना भाइहरूसहित मेरो कुरा सुन। खाण्डवप्रस्थ जाऊ, जसबाट फेरि कुनै मतभेद उत्पन्न नहोस्।
18यदि तिमीहरू त्यहाँ बस्यौ भने, कसैले तिमीहरूलाई हानि पुर्याउन सक्नेछैन। राज्यको आधा भाग लिएर पार्थ (अर्जुन)द्वारा रक्षित भई खाण्डवप्रस्थमा बस, जसरी देवताहरू वज्रधारी (इन्द्र)द्वारा रक्षित रहन्छन्।
19वैशम्पायनले भने — राजाले जे भने त्यसमा सहमत भई ती नरश्रेष्ठहरूले राजाहरूको पूजा गरेर त्यस भयंकर वनतिर हिँडे। राज्यको आधा भाग प्राप्त गरेर पाण्डवहरूले कृष्णलाई अगाडि राखी खाण्डवप्रस्थमा प्रवेश गरे। त्यसपछि ती अजेय पाण्डवहरूले कृष्णसहित त्यहाँ गएर त्यस ठाउँलाई स्वर्गजस्तै गौरवमय बनाइदिए।
20ती महारथीहरूले द्वैपायनको सहायताले एक पवित्र र मङ्गलमय ठाउँ छानेर शान्तिकर्म गरे र एउटा नगर बसाल्न भूमिको एक खण्ड नापे।
21त्यो समुद्रजस्तै फराकिलो खाडलले र आकाशसम्म उठेको पर्खालले घेरिएको थियो। त्यो सेता मेघ अथवा चन्द्रमाका किरणजस्तै सेतो थियो। त्यो नगरश्रेष्ठ नागहरूको भोगवती नगरीजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
22त्यो यस्ता भवनले अलङ्कृत थियो जसका झ्याल गरुडका फैलिएका पखेटाजस्ता थिए। त्यो यस्ता ढोकाले रक्षित थियो जुन मेघजस्ता देखिन्थे र जुन मन्दर पर्वतजस्तै अग्ला थिए; शत्रुका अस्त्रले तीमाथि कुनै प्रभाव पार्न सक्दैनथे। ती प्रायः द्विजिह्व सर्पजस्ता भाला तथा अन्य अस्त्रले ढाकिएका थिए। बुर्जाहरू सशस्त्र पुरुषले भरिएका थिए र पर्खालहरू योद्धाहरूले पङ्क्तिबद्ध थिए। त्यो आक्रमणका विविध अस्त्रले राम्ररी सुसज्जित थियो; त्यहाँ हजारौँ तीखा अङ्कुश र शतघ्नी (एक प्रकारको अस्त्र) तथा अनेक अन्य यन्त्र थिए; तीमाथि अनेक फलामका चक्र पनि जडिएका थिए। यिनैले त्यो नगरश्रेष्ठ अलङ्कृत थियो।
23सडकहरू सबै फराकिला र उत्तम रीतिले बनाइएका थिए। असङ्ख्य सेता भवनले अलङ्कृत त्यो नगर अमरावती (देवनगरी)जस्तै देखिन्थ्यो; त्यो बिजुलीले भरिएको मेघपुञ्जजस्तै देखिन्थ्यो। त्यो इन्द्रप्रस्थ नामले प्रसिद्ध भयो।
24एक रमणीय र मङ्गलमय ठाउँमा ती कुरुवंशी (पाण्डवहरू)को दरबार उभिएको थियो। त्यो स्वयं देवताहरूका कोषाध्यक्ष (कुबेर)को दरबारजस्तै प्रत्येक प्रकारको धनले भरिएको थियो।
25हे राजन्, त्यहाँ (त्यस नगरमा) बस्ने इच्छाले सम्पूर्ण वेदका ज्ञाता र प्रत्येक भाषाका जानकार असङ्ख्य ब्राह्मण आए। प्रत्येक दिशाबाट धन कमाउने इच्छाले असङ्ख्य व्यापारी पनि आए।
26त्यहाँ (त्यस नगरमा) बस्ने इच्छाले सम्पूर्ण कलामा निपुण असङ्ख्य पुरुष पनि आए। नगरको चारैतिर अनेक मनोहर उद्यान लगाइए जसमा आँप, आम्रातक, कदम्ब, अशोक, चम्पक, पुन्नाग, नाग, लकुच, पनस, साल, ताल, तमाल, बकुल र केतक थिए। ती सबै सुन्दर र फूलले भरिएका थिए; ती आफ्ना फलको भारले निहुरिएका थिए।
27त्यहाँ आमलक, लोध्र, फुलेका अङ्कोल, जामुन, पाटल, कुब्जक, अतिमुक्तक, करवीर, पारिजात तथा विविध अन्य वृक्ष थिए। सबै फूल र फलले अलङ्कृत थिए र विविध प्रकारका पक्षीले भरिएका थिए।
28ती हरिया उपवन मदमत्त मयूर र कोइलीका स्वरले गुञ्जिन्थे। त्यहाँ ऐनाजस्तै उज्ज्वल अनेक विहारगृह र असङ्ख्य लताकुञ्ज, मनोहर कृत्रिम डाँडा, स्फटिकजस्तै पानीले भरिएका अनेक सरोवर तथा कमल र कुमुदले सुवासित र हंस, हाँस तथा चक्रवाकले अलङ्कृत रमणीय तलाउ थिए। त्यहाँ उत्तम जलीय बिरुवाले भरिएका अनेक तलाउ र विविध विशाल तथा सुन्दर पोखरी थिए।
29हे महाराज, धर्मात्मा पुरुषहरूले बसेको त्यस विशाल राज्यमा बसाइका कारण पाण्डवहरूको हर्ष दिनप्रतिदिन बढ्दै गयो।
30यसरी भीष्म र राजा (धृतराष्ट्र)को धर्मपूर्ण आचरणका कारण पाण्डवहरू खाण्डवप्रस्थका बासिन्दा बने।
31ती श्रेष्ठ र महान् धनुर्धरहरूले अलङ्कृत, जसमध्ये प्रत्येक स्वयं इन्द्रजस्तै थियो, त्यो नगरश्रेष्ठ नागहरूले युक्त भोगवतीजस्तै देखिन्थ्यो।
32हे राजन्, पाण्डवहरूलाई त्यहाँ बसालेर वीर कृष्ण तिनको अनुमति पाएर रामसहित द्वारवती फर्किए।