अध्याय 109

सम्भव पर्व — पाण्डु का राज्याभिषेक

दिखाएँ:
दृश्य:
dhritarashtra vidura
श्लोक 1
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्। कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत॥

अंग्रेज़ी

Vaishampayana said : On the birth of these three sons (Dhritarashtra, Pandu and Vidura), Kurujangala, Kurukshetra and the Kurus grew in prosperity.

हिन्दी

वैशम्पायन ने कहा — इन तीन पुत्रों (धृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर) के जन्म पर कुरुजांगल, कुरुक्षेत्र और कुरुवंश की समृद्धि बढ़ी।

नेपाली

वैशम्पायनले भने — यी तीन पुत्र (धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुर) को जन्ममा कुरुजाङ्गल, कुरुक्षेत्र र कुरुवंशको समृद्धि बढ्यो।

श्लोक 2
संस्कृत

ऊर्ध्वसस्याभवद् भूमिः सस्यानि रसवन्ति च। यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला दुमाः॥

अंग्रेज़ी

The land gave abundant harvests and the crops were juicy. The clouds showered rains at proper time and the trees became full of fruits and flowers.

हिन्दी

भूमि प्रचुर फसल देने लगी और अन्न रसपूर्ण होने लगा। मेघ समय पर वर्षा करने लगे और वृक्ष फल-फूलों से लद गए।

नेपाली

भूमिले प्रशस्त बाली दिन थाल्यो र अन्न रसपूर्ण हुन थाल्यो। मेघले समयमै वर्षा गर्न थाले र वृक्ष फलफूलले लटरम्म भए।

श्लोक 3
संस्कृत

वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः। गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च।॥

अंग्रेज़ी

The beasts of burdens were happy and the deer and the birds were exceedingly glad. The flowers became fragrant and the fruits became sweet.

हिन्दी

भारवाहक पशु सुखी थे और मृग तथा पक्षी अत्यन्त प्रसन्न थे। पुष्प सुगन्धित हो गए और फल मधुर।

नेपाली

भारवाहक पशुहरू सुखी थिए र मृग तथा पक्षी अत्यन्त प्रसन्न थिए। पुष्प सुगन्धित भए र फल मीठा।

श्लोक 4
संस्कृत

वणिम्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः। शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन्॥

अंग्रेज़ी

The cities were filled with merchants and artisans; the people became brave, learned, honest and happy.

हिन्दी

नगर व्यापारियों और शिल्पियों से भर गए; प्रजा वीर, विद्वान्, ईमानदार और सुखी हो गई।

नेपाली

नगर व्यापारी र शिल्पीहरूले भरिए; प्रजा वीर, विद्वान्, इमानदार र सुखी भए।

श्लोक 5
संस्कृत

नाभवन् दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः। प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत॥

अंग्रेज़ी

There were no thieves, there was none who was sinful. It seemed that Satyayuga had come over all parts of the kingdom.

हिन्दी

कोई चोर नहीं था, कोई पापी नहीं था। ऐसा प्रतीत होता था मानो राज्य के सब भागों में सत्ययुग आ गया हो।

नेपाली

कुनै चोर थिएन, कुनै पापी थिएन। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ राज्यका सबै भागमा सत्ययुग आइसकेको छ।

श्लोक 6
संस्कृत

धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः। अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा॥

अंग्रेज़ी

The people were devoted to virtuous acts, sacrifices and the vow of the truth. Bearing love and affection for one another, they grew in prosperity.

हिन्दी

प्रजा पुण्यकर्मों, यज्ञों और सत्यव्रत में निरत थी। एक-दूसरे के प्रति प्रेम और स्नेह रखते हुए वे समृद्धि में बढ़ते गए।

नेपाली

प्रजा पुण्यकर्म, यज्ञ र सत्यव्रतमा निरत थिए। एक-अर्काप्रति प्रेम र स्नेह राख्दै तिनीहरू समृद्धिमा बढ्दै गए।

श्लोक 7
संस्कृत

मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः। अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत॥

अंग्रेज़ी

They were free from pride, anger and covetousness; they took delight in sports which were perfectly innocent.

हिन्दी

वे अभिमान, क्रोध और लोभ से मुक्त थे; वे ऐसे विनोदों में आनन्द लेते थे जो पूर्णतः निर्दोष थे।

नेपाली

तिनीहरू अभिमान, क्रोध र लोभबाट मुक्त थिए; तिनीहरू यस्ता विनोदमा आनन्द लिन्थे जो पूर्णतः निर्दोष थिए।

indra
श्लोक 8
संस्कृत

तन्महोदधिवत् पूर्णं नगरं वै व्यरोचत। द्वारतोरणनिर्दूहैर्युक्तमध्चयोपमैः॥ प्रासादशतसम्बाधं महेन्द्रपुरसंनिभम्। नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु। काननेषु च रम्येषु विजहर्मुदिता जनाः॥

अंग्रेज़ी

The holy city (Hastinapur) like the wide ocean, full of hundreds of palaces and mansions, possessing gates and arches and looking like dark clouds, appeared like the celestial capital of Indra. The people sported in great delight in the rivers, lakes, tanks, beautiful groves and woods.

हिन्दी

विशाल समुद्र के समान वह पवित्र नगरी (हस्तिनापुर), जो सैकड़ों प्रासादों और भवनों से भरी थी, जिसके द्वार और तोरण थे और जो श्याम मेघों के समान दिखती थी, इन्द्र की दिव्य राजधानी के समान प्रतीत होती थी। प्रजा नदियों, सरोवरों, पुष्करिणियों, सुन्दर उपवनों और वनों में परम आनन्द से विहार करती थी।

नेपाली

विशाल समुद्रजस्तै त्यो पवित्र नगरी (हस्तिनापुर), जो सयौँ प्रासाद र भवनले भरिएको थियो, जसका ढोका र तोरण थिए र जो श्याम मेघजस्तै देखिन्थ्यो, इन्द्रको दिव्य राजधानीजस्तै लाग्थ्यो। प्रजा नदी, सरोवर, पोखरी, सुन्दर उपवन र वनमा परम आनन्दले विहार गर्थे।

श्लोक 9
संस्कृत

उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणा: कुरवस्तथा। विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः॥

अंग्रेज़ी

The Southern Kurus, in virtuous rivalry with the Northern Kurus, walked with the Devarshis and Charanas.

हिन्दी

दक्षिण कुरु उत्तर कुरुओं के साथ धर्ममय स्पर्धा करते हुए देवर्षियों और चारणों के साथ विचरते थे।

नेपाली

दक्षिण कुरुहरू उत्तर कुरुहरूसँग धर्ममय स्पर्धा गर्दै देवर्षि र चारणहरूसँग विचरण गर्थे।

श्लोक 10
संस्कृत

नाभवत् कृपणः कश्चिन्नाभवन् विधवाः स्त्रियः। तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते॥

अंग्रेज़ी

None was there miserly and there was no woman who was a widow in that delightful country whose prosperity was thus increased by the Kurus.

हिन्दी

कुरुओं द्वारा इस प्रकार समृद्धि बढ़ाए गए उस रमणीय देश में न कोई कृपण था, न कोई ऐसी स्त्री थी जो विधवा हो।

नेपाली

कुरुहरूद्वारा यसरी समृद्धि बढाइएको त्यस रमणीय देशमा न कोही कञ्जुस थियो, न कोही यस्ती स्त्री थिइन् जो विधवा हुन्।

श्लोक 11
संस्कृत

कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा। बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन् राष्ट्रे सदोत्सवाः॥

अंग्रेज़ी

The wells were full of water, the groves abounded with trees, the houses of Brahmanas were full of wealth and the whole kingdom was full of prosperity.

हिन्दी

कुएँ जल से भरे थे, उपवन वृक्षों से लदे थे, ब्राह्मणों के घर धन से पूर्ण थे और समस्त राज्य समृद्धि से भरा था।

नेपाली

इनार जलले भरिएका थिए, उपवन वृक्षले लटरम्म थिए, ब्राह्मणहरूका घर धनले पूर्ण थिए र सम्पूर्ण राज्य समृद्धिले भरिएको थियो।

bhishma
श्लोक 12
संस्कृत

भीष्मेण धर्मतो राजन् सर्वतः परिरक्षिते। बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः॥

अंग्रेज़ी

O king, thus virtuously ruled by Bhishma, the kingdom was adorned with hundreds of sacrificial stakes.

हिन्दी

हे राजन्, भीष्म द्वारा इस प्रकार धर्मपूर्वक शासित वह राज्य सैकड़ों यज्ञ-यूपों से सुशोभित था।

नेपाली

हे राजन्, भीष्मद्वारा यसरी धर्मपूर्वक शासित त्यो राज्य सयौँ यज्ञ-यूपले सुशोभित थियो।

bhishma
श्लोक 13
संस्कृत

स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः। भीष्मेण विहितं राष्ट्र धर्मचक्रमवर्तत॥

अंग्रेज़ी

The wheel of virtue being thus set in motion by Bhishma, the country was full of increased population, people coming from other countries.

हिन्दी

भीष्म द्वारा इस प्रकार धर्म का चक्र चलाए जाने से अन्य देशों से लोग आते रहे और देश की जनसंख्या बढ़ती गई।

नेपाली

भीष्मद्वारा यसरी धर्मको चक्र चलाइएकाले अन्य देशबाट मानिसहरू आइरहे र देशको जनसंख्या बढ्दै गयो।

श्लोक 14
संस्कृत

क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम्। पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः॥

अंग्रेज़ी

The citizens and the people were all filled with hope on seeing the achievements and behaviour of the youthful princes.

हिन्दी

तरुण राजकुमारों के कर्म और आचरण देखकर नगरवासी और प्रजाजन — सब आशा से भर गए।

नेपाली

तरुण राजकुमारहरूका कर्म र आचरण देखेर नगरवासी र प्रजाजन — सबै आशाले भरिए।

श्लोक 15
संस्कृत

गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप। दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः॥

अंग्रेज़ी

O king, in the house of the chief Kurus and in those of the people, "Give” “Eat” were the words that were constantly heard.

हिन्दी

हे राजन्, कुरुप्रधानों के घरों में और प्रजा के घरों में "दो" और "खाओ" — यही शब्द निरन्तर सुनाई देते थे।

नेपाली

हे राजन्, कुरुप्रधानहरूका घरमा र प्रजाका घरमा "देऊ" र "खाऊ" — यिनै शब्द निरन्तर सुनिन्थे।

dhritarashtra vidura bhishma
श्लोक 16
संस्कृत

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः। जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत् परिपालिताः॥

अंग्रेज़ी

Dhritarashtra, Pandu and Vidura were brought up from their birth by Bhishma, as if they were his own sons.

हिन्दी

धृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर का पालन जन्म से ही भीष्म ने इस प्रकार किया मानो वे उनके अपने पुत्र हों।

नेपाली

धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुरको पालन जन्मैदेखि भीष्मले यसरी गरे मानौँ तिनीहरू उनकै आफ्ना पुत्र हुन्।

श्लोक 17
संस्कृत

संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः। श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्॥

अंग्रेज़ी

They passed through the usual rites of their order; they engaged themselves in study and vows; they grew up into youths, expert in athletic sports and labour.

हिन्दी

वे अपने वर्ण के यथोचित संस्कारों से गुजरे; वे अध्ययन और व्रतों में लगे; वे व्यायाम और परिश्रम में निपुण तरुणों के रूप में बड़े हुए।

नेपाली

तिनीहरू आफ्नो वर्णका यथोचित संस्कारबाट गुज्रे; तिनीहरू अध्ययन र व्रतमा लागे; तिनीहरू व्यायाम र परिश्रममा निपुण तरुणका रूपमा हुर्के।

श्लोक 18
संस्कृत

धनुर्वेदऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि। तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः॥

अंग्रेज़ी

They became expert in archery, learned in the Veda, skillful in club-fight and in using sword and shield. They were experts in horsemanship and in the management of elephants; they were learned in the science off morality.

हिन्दी

वे धनुर्विद्या में निपुण, वेद के ज्ञाता, गदायुद्ध तथा खड्ग और ढाल के प्रयोग में कुशल हो गए। वे अश्वारोहण और गजसंचालन में निपुण थे; वे नीतिशास्त्र के ज्ञाता थे।

नेपाली

तिनीहरू धनुर्विद्यामा निपुण, वेदका ज्ञाता, गदायुद्ध तथा खड्ग र ढालको प्रयोगमा कुशल भए। तिनीहरू अश्वारोहण र गजसञ्चालनमा निपुण थिए; तिनीहरू नीतिशास्त्रका ज्ञाता थिए।

श्लोक 19
संस्कृत

इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः॥

अंग्रेज़ी

They were acquainted with history, Puranas and with many other branches of learning. They were well-acquainted with the mystery of the Vedas and the Vedangas. The knowledge they acquired was versatile and deep.

हिन्दी

वे इतिहास, पुराण तथा विद्या की अन्य अनेक शाखाओं से परिचित थे। वे वेदों और वेदांगों के रहस्य से भलीभाँति परिचित थे। उनका अर्जित ज्ञान बहुमुखी और गहन था।

नेपाली

तिनीहरू इतिहास, पुराण तथा विद्याका अन्य अनेक शाखासँग परिचित थिए। तिनीहरू वेद र वेदाङ्गका रहस्यसँग राम्ररी परिचित थिए। तिनको आर्जित ज्ञान बहुमुखी र गहन थियो।

dhritarashtra
श्लोक 20
संस्कृत

पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यधिकोऽभवत्। अन्येभ्यो बलवानासीद् धृतराष्ट्रो महीपतिः॥

अंग्रेज़ी

The greatly powerful Pandu excelled all men in the science of archery. The king Dhritarashtra excelled all men in personal strength.

हिन्दी

महाबली पाण्डु धनुर्विद्या में समस्त पुरुषों से आगे बढ़ गए। राजा धृतराष्ट्र शारीरिक बल में समस्त पुरुषों से आगे बढ़ गए।

नेपाली

महाबली पाण्डु धनुर्विद्यामा सम्पूर्ण पुरुषभन्दा अगाडि बढे। राजा धृतराष्ट्र शारीरिक बलमा सम्पूर्ण पुरुषभन्दा अगाडि बढे।

vidura
श्लोक 21
संस्कृत

त्रिषु लोकेषु न त्वासीत् कश्चिद् विदुरसम्मितः। धर्मनित्यस्तथा राजन् धर्मे च परमं गतः॥

अंग्रेज़ी

O king, there was none in the three worlds, who excelled Vidura in his devotion towards religion and virtue and in his knowledge of the science of morality.

हिन्दी

हे राजन्, तीनों लोकों में कोई ऐसा नहीं था जो धर्म और सदाचार के प्रति समर्पण में तथा नीतिशास्त्र के ज्ञान में विदुर से आगे हो।

नेपाली

हे राजन्, तीनै लोकमा कोही यस्तो थिएन जो धर्म र सदाचारप्रतिको समर्पणमा तथा नीतिशास्त्रको ज्ञानमा विदुरभन्दा अगाडि होस्।

shantanu
श्लोक 22
संस्कृत

प्रणष्टं शन्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम्। ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत॥

अंग्रेज़ी

On seeing the restoration of the extinct dynasty of Shantanu, the following saying became current over all countries.

हिन्दी

शान्तनु के लुप्त हुए वंश को पुनः प्रतिष्ठित होते देखकर समस्त देशों में यह कहावत प्रचलित हो गई —

नेपाली

शान्तनुको लोप भएको वंशलाई पुनः प्रतिष्ठित हुँदै गरेको देखेर सम्पूर्ण देशमा यो उखान प्रचलित भयो —

dhritarashtra vidura bhishma
श्लोक 23
संस्कृत

वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम्। सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम्॥ धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद् राज्यं च प्रत्यपद्यत। पारसवत्वाद् विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह॥

अंग्रेज़ी

"Amongst the mothers of heroes, the daughter of the king of Kashi; among all countries, Kurujangalas; among all virtuous men, Bhishma; and among all cities, Hastinapur, are the foremost. Dhritarashtra did not get the kingdom, because he was blind; and Vidura also did not get it, because he was born of a Shudra woman, therefore Pandu became king.

हिन्दी

"वीरों की माताओं में काशिराज की पुत्री; समस्त देशों में कुरुजांगल; समस्त धर्मात्माओं में भीष्म; और समस्त नगरों में हस्तिनापुर अग्रगण्य हैं।" धृतराष्ट्र को राज्य नहीं मिला क्योंकि वे अन्धे थे; और विदुर को भी नहीं मिला क्योंकि वे शूद्रा स्त्री से उत्पन्न हुए थे; इसलिए पाण्डु राजा हुए।

नेपाली

"वीरहरूका माताहरूमा काशिराजकी पुत्री; सम्पूर्ण देशहरूमा कुरुजाङ्गल; सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा भीष्म; र सम्पूर्ण नगरहरूमा हस्तिनापुर अग्रगण्य छन्।" धृतराष्ट्रलाई राज्य मिलेन किनकि उनी अन्धा थिए; र विदुरलाई पनि मिलेन किनकि उनी शूद्रा स्त्रीबाट जन्मेका थिए; त्यसैले पाण्डु राजा भए।

vidura bhishma
श्लोक 24
संस्कृत

कदाचिदथ गाङ्गेय सर्वनीतिमतां वरः। विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम्॥

अंग्रेज़ी

One day the foremost of all statesmen, the learned in all the moral precepts, the son of Ganga (Bhishma), spoke to Vidura thus.

हिन्दी

एक दिन समस्त नीतिज्ञों में अग्रगण्य, समस्त धर्मविधानों के ज्ञाता गंगापुत्र (भीष्म) ने विदुर से इस प्रकार कहा —

नेपाली

एक दिन सम्पूर्ण नीतिज्ञहरूमा अग्रगण्य, सम्पूर्ण धर्मविधानका ज्ञाता गङ्गापुत्र (भीष्म) ले विदुरलाई यसरी भने —