Sarga 96
Yuddha Kanda · Chapter 96
Sanskrit
1आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले । रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।
2स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः । बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।
3सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः । राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।
4उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः । क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।। महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् । शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
5उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः । क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।। महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् । शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
6तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः । चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।
7तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः । कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।
8प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः । तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।
9अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः । महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।
10अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः । राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।
11खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा । करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।
12नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः । प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।
13अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः । धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।
14अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा । धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।
15व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् । अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।
16सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः । मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।
17अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् । मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।
18हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः । वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।
19अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः । करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।
20अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे । सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।
21कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः । अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।
22तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः । बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।
23बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे । चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।
24ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः । नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।। असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः । शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।। यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: । भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
25ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः । नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।। असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः । शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।। यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: । भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
26ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः । नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।। असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः । शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।। यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: । भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
27अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया । द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् । आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।
28ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।। रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।
29रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ । विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।
30तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् । नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।
31ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः । निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।
32ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः । द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।
33ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः । द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।
34ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः । ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।
35नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत । विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।
36ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः । रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।
37अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना । विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।
38एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् । निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।
39तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् । वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।
40तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् । अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।
41ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः । वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।
42विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः । केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।
43निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः । केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।
English
1Ravana heard from every house in Lanka sounds of piteous cries and pathetic sounds of the afflicted.
2Ravana remained silent for long, thought for a moment and assumed a terrific angry form.
3Biting his teeth, eyes turned red in wrath, Ravana was perplexed. He was difficult to look at even for the Rakshasas.
4Thus spoke the Lord of Rakshasas indistinctly in anger with his eyes burning as though it would consume them (Rakshasas). He commanded Mahodara, Mahaparsva and Virupaksha who stood nearby saying" quickly instruct the army to go."
5Thus spoke the Lord of Rakshasas indistinctly in anger with his eyes burning as though it would consume them (Rakshasas). He commanded Mahodara, Mahaparsva and Virupaksha who stood nearby saying" quickly instruct the army to go."
6On hearing the words of the king's order, the Rakshasas stricken with fear, unagitated, started thinking.
7All the Rakshasas with frightful looks saying 'Be it so', having prepared themselves with armor went towards the battlefield.
8All the great chariot warrior spraying to Ravana with folded palms stood desiring success.
9Then Ravana who was deluded with anger, laughing aloud spoke to Mahodara, Mahaparsva and Virupaksha.
10Loosening the shafts from the bow, Ravana resembling the Sun at the time of dissolution of the universe said," I shall dispatch Raghava and Lakshmana to the abode of the Lord of death."
11"Today by the killing the enemy I will take my revenge and also of Khara, Kumbhakarna, Prahastha and Indrajith."
12"By my arrows covering the sky like clouds there will be no effulgence both in space and in the quarters and not even in the ocean."
13"Today by the network of plumed arrows released from my bow I shall kill the troops of Vanara leaders' part by part."
14"Seated on the chariot I shall knock out the Vanara army by the waves in the form of arrows released from the ocean of my bow."
15"Like an elephant now I shall torment the ponds in the form of battalions of Vanaras shining like the filaments of lotuses, with their faces resembling open lotuses."
16"Now with the arrows fixed on their faces the Vanara battalions spread on the earth will adorn the earth like lotuses spread on earth."
17"Today in the combat each one of the arrows released by me will pierce through one hundred monkeys vehemently fighting with trees"
18"Today through the destruction of the enemy I will wipe the tears of the one whose son has been killed, whose brother has been killed."
19"Today, in the combat, my arrows will split open the Vanaras and ceased of life, they will be covering the earth. It will be possible to see the ground only with effort."
20"Today I shall provide for whatever animals, eagles or flesheating animals the flesh of enemies killed by my arrows."
21"Let my chariot and bow be ready and brought here. Let the night rangers who survived follow me."
22On hearing the speech of Ravana, Mahaparsva enjoined the mighty leaders of the army standing there and spoke as follows.
23"Let the army leaders of mighty valour go hurriedly to search in every house in Lanka for Rakshasas."
24Then the Rakshasas of terrific looks, and frightening faces holding on shoulders roaring departed with swords, spears, tridents, maces, iron bars, halas, sharp pointed javelins, huge Kutamudgaras, staffs and several discusses, sharp Bhindipalas, Sataghnis and many kinds of excellent weapons.
25Then the Rakshasas of terrific looks, and frightening faces holding on shoulders roaring departed with swords, spears, tridents, maces, iron bars, halas, sharp pointed javelins, huge Kutamudgaras, staffs and several discusses, sharp Bhindipalas, Sataghnis and many kinds of excellent weapons.
26Then the Rakshasas of terrific looks, and frightening faces holding on shoulders roaring departed with swords, spears, tridents, maces, iron bars, halas, sharp pointed javelins, huge Kutamudgaras, staffs and several discusses, sharp Bhindipalas, Sataghnis and many kinds of excellent weapons.
27Then by Ravana's command. the chief of the army with chariot rider brought the chariot yoked to eight horses quickly. Then dreadful and selfeffulgent glowing Ravana ascended the chariot."
28Then Ravana surrounded by many Rakshasas set out swiftly rending the earth with all his might and majesty.
29Duly permitted by Ravana, Mahaparsva and Mahodara who are difficult to overpower and also Virupaksha ascended their chariots.
30Happy leaders, roaring exultantly, as if breaking the earth, emerged, turning round, desiring victory and sallied forth.
31Then Ravana surrounded by the army of Rakshasas lifted his bow, like the Lord Yama at the time of dissolution of the universe, went for the battle glowing.
32Then from the mighty chariot yoked to exceedingly swift horses, the mighty charioteer made his exit from the entrance and saw Rama and Lakshmana there.
33Then the Sun lost his radiance, and the four directions were enveloped by gloom, the birds made fearful noise and the earth shook.
34Devas rained blood, horses stumbled, eagles settled on top of the post and jackals howled in a frightening way.
35His left eye twitched, left arm quivered, face turned pale and indeed his tone became hoarse.
36Thereafter as Ravana set forth for the battle, all the following forms predicting his death appeared.
37A meteor had fallen from the sky resembling thunder, coupled with inauspicious eagle cries.
38Impelled by the time spirit, Ravana set forth without thinking of the terrific portents that had appeared in delusion for his destruction.
39The Vanaras stood facing the great sound of Rakshasa troops, on hearing the sounds of chariots for the sake of battle.
40Intense battle took place between the angry Vanaras and Rakshasas challenging one another desiring victory.
41There the tenheaded Ravana using arrows adorned with gold plumes struck Vanaras and a great war took place.
42Some Vanaras ' heads were deformed, some were pierced in their hearts, and some had their ears cut off.
43A few were made lifeless, some had their flanks split, some had their heads smashed and few were deprived of their eyes.
Hindi
1रावण ने लङ्का के प्रत्येक घर से दयनीय क्रन्दन के शब्द और पीड़ितों की करुण ध्वनियाँ सुनीं।
2रावण दीर्घकाल तक मौन रहा, क्षण भर विचार किया और भयङ्कर क्रुद्ध रूप धारण कर लिया।
3दाँत पीसते, क्रोध से रक्तवर्ण नेत्रों वाला रावण व्याकुल था। राक्षसों के लिए भी उसकी ओर देखना कठिन था।
4इस प्रकार राक्षसपति क्रोध में अस्पष्ट रूप से बोला, उसके नेत्र ऐसे जल रहे थे मानो उन्हें (राक्षसों को) भस्म कर देंगे। उसने समीप खड़े महोदर, महापार्श्व और विरूपाक्ष को आज्ञा दी — 'सेना को शीघ्र प्रस्थान का आदेश दो।'
5इस प्रकार राक्षसपति क्रोध में अस्पष्ट रूप से बोला, उसके नेत्र ऐसे जल रहे थे मानो उन्हें (राक्षसों को) भस्म कर देंगे। उसने समीप खड़े महोदर, महापार्श्व और विरूपाक्ष को आज्ञा दी — 'सेना को शीघ्र प्रस्थान का आदेश दो।'
6राजा की आज्ञा के वचन सुनकर भय से ग्रस्त राक्षस अविचलित रहकर विचार करने लगे।
7भयङ्कर रूप वाले सब राक्षस 'ऐसा ही हो' कहकर कवच धारण कर स्वयं को सज्जित कर रणभूमि की ओर चले।
8सब महारथी हाथ जोड़कर रावण की प्रार्थना कर सफलता की कामना करते हुए खड़े रहे।
9तब क्रोध से मोहित रावण उच्च स्वर से हँसते हुए महोदर, महापार्श्व और विरूपाक्ष से बोला।
10धनुष से बाण छोड़ते हुए प्रलयकाल के सूर्य के समान रावण ने कहा — 'मैं राघव और लक्ष्मण को मृत्युपति के धाम भेज दूँगा।'
11'आज शत्रु का वध कर मैं अपना तथा खर, कुम्भकर्ण, प्रहस्त और इन्द्रजित् का प्रतिशोध लूँगा।'
12'मेघों के समान आकाश को आच्छादित करते मेरे बाणों से न अन्तरिक्ष में कान्ति रहेगी, न दिशाओं में और न समुद्र में ही।'
13'आज मेरे धनुष से छूटे पंखयुक्त बाणों के जाल से मैं वानरनायकों की सेनाओं को खण्ड-खण्ड कर वध करूँगा।'
14'रथ पर बैठकर मैं अपने धनुषरूपी समुद्र से छूटी बाणरूपी तरङ्गों से वानरसेना को धराशायी कर दूँगा।'
15'अब मैं हाथी के समान वानरसेनाओं रूपी उन सरोवरों को सन्तप्त करूँगा, जो कमल के केसरों के समान देदीप्यमान हैं और जिनके मुख विकसित कमलों के समान हैं।'
16'अब मुख पर बिंधे बाणों सहित पृथ्वी पर फैली वानरसेनाएँ पृथ्वी पर बिछे कमलों के समान पृथ्वी को सुशोभित करेंगी।'
17'आज युद्ध में मेरे द्वारा छोड़ा गया प्रत्येक बाण वृक्षों से प्रचण्ड युद्ध करते सौ-सौ वानरों को बेध देगा।'
18'आज शत्रु के विनाश द्वारा मैं उनके अश्रु पोंछूँगा जिनके पुत्र मारे गए, जिनके भाई मारे गए।'
19'आज युद्ध में मेरे बाण वानरों को विदीर्ण कर देंगे और प्राणों से रहित होकर वे पृथ्वी को ढक देंगे। तब भूमि को देखना भी कठिन हो जाएगा।'
20'आज मेरे बाणों से मारे गए शत्रुओं का माँस मैं जो भी पशु, गृध्र अथवा मांसभक्षी प्राणी हों, उन्हें अर्पित करूँगा।'
21'मेरा रथ और धनुष तैयार कर यहाँ लाया जाए। जो निशाचर शेष बचे हैं वे मेरा अनुसरण करें।'
22रावण के वचन सुनकर महापार्श्व ने वहाँ खड़े महाबली सेनानायकों को आदेश दिया और इस प्रकार कहा।
23'प्रचण्ड पराक्रम वाले सेनानायक शीघ्रता से जाकर लङ्का के प्रत्येक घर में राक्षसों को खोजें।'
24तब भयङ्कर रूप और भयावह मुख वाले राक्षस कन्धों पर अस्त्र थामे गर्जते हुए निकल पड़े — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हल, तीक्ष्ण नुकीली शक्तियाँ, विशाल कूटमुद्गर, दण्ड और अनेक चक्र, तीक्ष्ण भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकार के उत्तम अस्त्रों सहित।
25तब भयङ्कर रूप और भयावह मुख वाले राक्षस कन्धों पर अस्त्र थामे गर्जते हुए निकल पड़े — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हल, तीक्ष्ण नुकीली शक्तियाँ, विशाल कूटमुद्गर, दण्ड और अनेक चक्र, तीक्ष्ण भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकार के उत्तम अस्त्रों सहित।
26तब भयङ्कर रूप और भयावह मुख वाले राक्षस कन्धों पर अस्त्र थामे गर्जते हुए निकल पड़े — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हल, तीक्ष्ण नुकीली शक्तियाँ, विशाल कूटमुद्गर, दण्ड और अनेक चक्र, तीक्ष्ण भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकार के उत्तम अस्त्रों सहित।
27तब रावण की आज्ञा से सेनापति ने सारथि सहित आठ अश्वों से जुता रथ शीघ्र ले आया। तब भयङ्कर और स्वयं देदीप्यमान रावण उस रथ पर आरूढ़ हुआ।
28तब अनेक राक्षसों से घिरा रावण अपने समूचे बल और वैभव से पृथ्वी को विदीर्ण करता हुआ शीघ्रता से निकल पड़ा।
29रावण की विधिवत् अनुमति पाकर दुर्जेय महापार्श्व और महोदर तथा विरूपाक्ष भी अपने-अपने रथों पर आरूढ़ हुए।
30हर्षित नायक उल्लास से गर्जते हुए, मानो पृथ्वी को विदीर्ण करते हुए, प्रदक्षिणा कर विजय की कामना से निकल पड़े।
31तब राक्षसों की सेना से घिरा रावण धनुष उठाकर प्रलयकाल के यमराज के समान देदीप्यमान होकर युद्ध को चला।
32तब अत्यन्त वेगवान् अश्वों से जुते उस प्रचण्ड रथ से वह महारथी द्वार से बाहर निकला और उसने वहाँ राम तथा लक्ष्मण को देखा।
33तब सूर्य ने अपनी कान्ति खो दी, चारों दिशाएँ अन्धकार से घिर गईं, पक्षियों ने भयङ्कर शब्द किए और पृथ्वी काँप उठी।
34देवताओं ने रक्त की वर्षा की, अश्व लड़खड़ाए, गृध्र ध्वजदण्ड के शिखर पर आ बैठे और शृगाल भयङ्कर रूप से चीखे।
35उसका बायाँ नेत्र फड़का, बायीं भुजा काँपी, मुख विवर्ण हो गया और सचमुच उसका स्वर कर्कश हो गया।
36तत्पश्चात् जब रावण युद्ध के लिए निकला, तब उसकी मृत्यु की सूचक ये सब आकृतियाँ प्रकट हुईं।
37आकाश से वज्र के समान एक उल्का गिरी, जिसके साथ गृध्रों की अशुभ चीखें भी थीं।
38कालस्वरूप से प्रेरित रावण मोह में अपने विनाश के लिए प्रकट हुए उन भयङ्कर अपशकुनों का विचार किए बिना निकल पड़ा।
39युद्ध के लिए रथों के शब्द सुनकर वानर राक्षससेनाओं के महान् शब्द का सामना करते हुए खड़े हो गए।
40विजय की कामना से एक-दूसरे को ललकारते क्रुद्ध वानरों और राक्षसों के बीच घोर युद्ध हुआ।
41वहाँ दशमुख रावण ने स्वर्ण के पंखों से सुसज्जित बाणों से वानरों पर प्रहार किया और महान् युद्ध हुआ।
42कुछ वानरों के सिर विकृत हो गए, कुछ के हृदय बिंध गए और कुछ के कान कट गए।
43कुछ प्राणहीन कर दिए गए, कुछ के पार्श्व विदीर्ण हो गए, कुछ के सिर चूर हो गए और कुछ नेत्रों से रहित कर दिए गए।
Nepali
1रावणले लङ्काका प्रत्येक घरबाट दयनीय क्रन्दनका शब्द र पीडितहरूका करुण ध्वनि सुन्यो।
2रावण दीर्घकालसम्म मौन रह्यो, क्षणभर विचार गर्यो र भयङ्कर क्रुद्ध रूप धारण गर्यो।
3दाँत किट्दै, क्रोधले रक्तवर्ण आँखा भएको रावण व्याकुल थियो। राक्षसहरूका लागि पनि उसतिर हेर्न कठिन थियो।
4यसरी राक्षसपति क्रोधमा अस्पष्ट रूपमा बोल्यो, उसका आँखा यसरी जलिरहेका थिए मानौँ तिनलाई (राक्षसहरूलाई) भस्म पारिदिनेछन्। उसले नजिकै उभिएका महोदर, महापार्श्व र विरूपाक्षलाई आज्ञा दियो — 'सेनालाई चाँडै प्रस्थानको आदेश देऊ।'
5यसरी राक्षसपति क्रोधमा अस्पष्ट रूपमा बोल्यो, उसका आँखा यसरी जलिरहेका थिए मानौँ तिनलाई (राक्षसहरूलाई) भस्म पारिदिनेछन्। उसले नजिकै उभिएका महोदर, महापार्श्व र विरूपाक्षलाई आज्ञा दियो — 'सेनालाई चाँडै प्रस्थानको आदेश देऊ।'
6राजाको आज्ञाका वचन सुनेर भयले ग्रस्त राक्षसहरू अविचलित रही विचार गर्न थाले।
7भयङ्कर रूप भएका सबै राक्षस 'त्यसै होस्' भन्दै कवच धारण गरी आफूलाई सजाएर रणभूमितिर हिँडे।
8सबै महारथी हात जोडेर रावणको प्रार्थना गरी सफलताको कामना गर्दै उभिए।
9तब क्रोधले मोहित रावण उच्च स्वरले हाँस्दै महोदर, महापार्श्व र विरूपाक्षसँग बोल्यो।
10धनुबाट बाण छाड्दै प्रलयकालको सूर्यझैँ रावणले भन्यो — 'म राघव र लक्ष्मणलाई मृत्युपतिको धाम पठाइदिनेछु।'
11'आज शत्रुको वध गरी म आफ्नो तथा खर, कुम्भकर्ण, प्रहस्त र इन्द्रजित्को प्रतिशोध लिनेछु।'
12'मेघझैँ आकाश ढाक्ने मेरा बाणले न अन्तरिक्षमा कान्ति रहनेछ, न दिशामा र न समुद्रमै।'
13'आज मेरो धनुबाट छुटेका पङ्खयुक्त बाणको जालले म वानरनायकहरूका सेनालाई खण्डखण्ड पारी वध गर्नेछु।'
14'रथमा बसेर म आफ्नो धनुरूपी समुद्रबाट छुटेका बाणरूपी छालले वानरसेनालाई ढालिदिनेछु।'
15'अब म हात्तीझैँ वानरसेनारूपी ती तलाउलाई सन्तप्त पार्नेछु, जुन कमलका केसरझैँ देदीप्यमान छन् र जसका अनुहार विकसित कमलझैँ छन्।'
16'अब अनुहारमा बेधिएका बाणसहित पृथ्वीमा फैलिएका वानरसेनाले पृथ्वीमा ओछ्याइएका कमलझैँ पृथ्वीलाई सुशोभित पार्नेछन्।'
17'आज युद्धमा मैले छाडेको प्रत्येक बाणले रूखले प्रचण्ड युद्ध गर्दै गरेका सयसय वानरलाई बेधिदिनेछ।'
18'आज शत्रुको विनाशद्वारा म तिनका आँसु पुछ्नेछु जसका पुत्र मारिए, जसका भाइ मारिए।'
19'आज युद्धमा मेरा बाणले वानरहरूलाई चिरिदिनेछन् र प्राणबाट रहित भई तिनीहरूले पृथ्वी ढाकिदिनेछन्। तब भुइँ देख्न पनि कठिन हुनेछ।'
20'आज मेरा बाणले मारिएका शत्रुको मासु म जुनसुकै पशु, गिद्ध अथवा मासु खाने प्राणी होऊन्, तिनलाई अर्पण गर्नेछु।'
21'मेरो रथ र धनु तयार गरी यहाँ ल्याइयोस्। जुन निशाचर बाँकी छन् तिनले मेरो अनुसरण गरून्।'
22रावणका वचन सुनेर महापार्श्वले त्यहाँ उभिएका महाबली सेनानायकहरूलाई आदेश दियो र यसरी भन्यो।
23'प्रचण्ड पराक्रम भएका सेनानायकहरू शीघ्रतापूर्वक गएर लङ्काका प्रत्येक घरमा राक्षसहरू खोजून्।'
24तब भयङ्कर रूप र भयावह अनुहार भएका राक्षसहरू काँधमा अस्त्र बोकेर गर्जँदै निस्के — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हलो, तीखा चुच्चा शक्ति, विशाल कूटमुँग्रो, दण्ड र अनेक चक्र, तीखा भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकारका उत्तम अस्त्रसहित।
25तब भयङ्कर रूप र भयावह अनुहार भएका राक्षसहरू काँधमा अस्त्र बोकेर गर्जँदै निस्के — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हलो, तीखा चुच्चा शक्ति, विशाल कूटमुँग्रो, दण्ड र अनेक चक्र, तीखा भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकारका उत्तम अस्त्रसहित।
26तब भयङ्कर रूप र भयावह अनुहार भएका राक्षसहरू काँधमा अस्त्र बोकेर गर्जँदै निस्के — खड्ग, शूल, त्रिशूल, गदा, लौहदण्ड, हलो, तीखा चुच्चा शक्ति, विशाल कूटमुँग्रो, दण्ड र अनेक चक्र, तीखा भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अनेक प्रकारका उत्तम अस्त्रसहित।
27तब रावणको आज्ञाले सेनापतिले सारथिसहित आठ अश्वले जोतिएको रथ चाँडै ल्यायो। तब भयङ्कर र स्वयं देदीप्यमान रावण त्यस रथमा आरूढ भयो।
28तब अनेक राक्षसले घेरिएको रावण आफ्नो समूचो बल र वैभवले पृथ्वी चिर्दै शीघ्रतापूर्वक निस्क्यो।
29रावणको विधिवत् अनुमति पाएर दुर्जेय महापार्श्व र महोदर तथा विरूपाक्ष पनि आआफ्ना रथमा आरूढ भए।
30हर्षित नायकहरू उल्लासले गर्जँदै, मानौँ पृथ्वी चिर्दै, परिक्रमा गरी विजयको कामनाले निस्के।
31तब राक्षसहरूको सेनाले घेरिएको रावण धनु उठाएर प्रलयकालका यमराजझैँ देदीप्यमान भई युद्धमा गयो।
32तब अत्यन्त वेगवान् अश्वले जोतिएको त्यस प्रचण्ड रथबाट त्यो महारथी ढोकाबाट बाहिर निस्क्यो र उसले त्यहाँ राम तथा लक्ष्मणलाई देख्यो।
33तब सूर्यले आफ्नो कान्ति गुमायो, चारै दिशा अन्धकारले घेरिए, पक्षीहरूले भयङ्कर शब्द गरे र पृथ्वी काँपी।
34देवताहरूले रगतको वर्षा गरे, अश्व लडखडाए, गिद्ध ध्वजदण्डको टुप्पोमा आएर बसे र स्यालहरू भयङ्कर रूपमा कराए।
35उसको देब्रे आँखा फर्फरायो, देब्रे पाखुरा काम्यो, अनुहार विवर्ण भयो र साँच्चै उसको स्वर कर्कश भयो।
36त्यसपछि जब रावण युद्धका लागि निस्क्यो, तब उसको मृत्युका सूचक यी सबै आकृति प्रकट भए।
37आकाशबाट वज्रझैँ एउटा उल्का खस्यो, जससँगै गिद्धहरूका अशुभ चिच्याहट पनि थिए।
38कालस्वरूपबाट प्रेरित रावण मोहमा आफ्नो विनाशका लागि प्रकट भएका ती भयङ्कर अपशकुनको विचार नगरी निस्क्यो।
39युद्धका लागि रथका शब्द सुनेर वानरहरू राक्षससेनाहरूको महान् शब्दको सामना गर्दै उभिए।
40विजयको कामनाले एकअर्कालाई ललकार्दै क्रुद्ध वानर र राक्षसहरूबीच घोर युद्ध भयो।
41त्यहाँ दशमुख रावणले सुनका पङ्खले सजिएका बाणले वानरहरूमाथि प्रहार गर्यो र महान् युद्ध भयो।
42केही वानरका शिर विकृत भए, केहीका हृदय बेधिए र केहीका कान काटिए।
43केही प्राणहीन पारिए, केहीका कोख चिरिए, केहीका शिर चूर भए र केही आँखाबाट रहित पारिए।