Sarga 69
Yuddha Kanda · Chapter 69
Sanskrit
1एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः । श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।6.69.1।।
2एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः । न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।6.69.2।।
3नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो । स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।6.69.3।।
4ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः । सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।6.69.4।।
5त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः । स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।6.69.5।।
6कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् । उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।6.69.6।।
7शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा । तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।6.69.7।।
8श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः । पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।6.69.8।।
9श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ । अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।6.69.9।।
10ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः । रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।6.69.10।।
11अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः । सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।6.69.11।।
12सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः । सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।6.69.12।। देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।
13सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।6.69.13।। सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।
14सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः । रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।6.69.14।।
15स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः । आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।6.69.15।।
16युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः । रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।6.69.16।।
17तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् । कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।6.69.17।।
18सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः । निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।6.69.18।।
19त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ । महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।6.69.19।।
20ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् । ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।6.69.20।।
21सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् । रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।6.69.21।।
22हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् । आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।6.69.22।।
23त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः । सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।6.69.23।।
24त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे । हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।6.69.24।।
25अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा । आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।6.69.25।।
26सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् । तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।6.69.26।।
27सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता । भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।6.69.27।।
28स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः । वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।6.69.28।।
29हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् । मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।6.69.29।।
30गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः । शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।6.69.30।।
31देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् । परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।6.69.31।।
32महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् । विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।6.69.32।।
33तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव । तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।6.69.33।। अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।
34तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।6.69.34।। किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।
35प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।6.69.35।। शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।
36मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।6.69.36।। इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।
37जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।6.69.37।। जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।
38क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।6.69.38।। रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।
39अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।6.69.39।। ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।
40हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।। हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् । नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।। दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
41हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।। हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् । नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।। दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।
42तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।। समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला । अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।
43तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।। समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला । अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।
44ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् । अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।6.69.44।।
45तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः । विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।6.69.45।।
46केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः । रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।6.69.46।।
47द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः । तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।6.69.47।।
48तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् । बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।6.69.48।।
49सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः । शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।6.69.49।।
50नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् । केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।6.69.50।।
51निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः । शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।6.69.51।। चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।
52राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।6.69.52।। शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।
53अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।6.69.53।। रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः
54ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।6.69.54।। मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।
55विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।6.69.55।। आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।
56आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।6.69.56।। पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।
57वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।6.69.57।। राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।
58आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।6.69.58।। तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।
59निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।6.69.59।। सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।
60छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।6.69.60।। रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।
61रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।6.69.61।। हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।
62क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।6.69.62।। राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।
63विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।6.69.63।। हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।
64तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम । युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।6.69.64।।
65तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।6.69.65।।
66ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य । नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।6.69.66।।
67स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद । एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।6.69.67।।
68ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् । चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।6.69.68।।
69स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः । पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।6.69.69।।
70यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः । तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।6.69.70।।
71ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः । यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।6.69.71।। तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।
72ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।। दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः । प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।
73ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।। दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः । प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।
74न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् । उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।6.69.74।।
75एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा । भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।6.69.75।।
76वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् । न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।6.69.76।।
77पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे । वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।6.69.77।।
78येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः । तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।6.69.78।।
79विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् । नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।6.69.79।।
80विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् । गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।6.69.80।।
81अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः । कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।6.69.81।।
82गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः । क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।6.69.82।।
83स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः । अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।6.69.83।।
84शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः । रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।6.69.84।।
85निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् । नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।6.69.85।।
86तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि । अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।6.69.86।।
87अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः । सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।। अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः । प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज । स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।
88अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः । सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।। अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः । प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज । स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।
89तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् । तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।6.69.89।।
90निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः । स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।6.69.90।।
91नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य । स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।6.69.91।।
92अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् । मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।6.69.92।।
93अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् । निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।6.69.93।।
94स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः । नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।6.69.94।।
95अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः । बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।6.69.95।।
English
1Hearing the lamentations of the evilminded Ravana, Trisira spoke to him.
2"There is no doubt that Kumbhakarna, who is your middle father and uncle, was also endowed with great prowess. He has been killed. O King! Good men like you do not wail."
3"O King! You are a conqueror of the three worlds. Why do you wail like a common man?"
4"You are bestowed by Brahma with a javelin, a shield and an arrow and a chariot yoked by a thousand donkeys making rumbling sounds like a cloud."
5"Devas and Danavas have been won over by you, deprived of weapons also. Now endowed with all weapons you will be able to win Raghava."
6"O King! Stay on. I will move forth to the battlefield and uproot your enemy like Garuda uprooted serpents."
7"Just as Lord of Devas by Sambara, and Vishnu by Naraka, in the same way Rama will also be destroyed struck by me."
8Ravana, the king of Rakshasas, hearing Trisira's words thought that impelled by destiny that he was reborn.
9Hearing Trisira's words both Devanthaka and Naranthaka and glorious Atikaya became enthusiastic for combat.
10Then Ravana's sons, the heroes, and bulls among ogres, equal to Indra in valour, roared saying, "I will start", "I will lead."
11All (sons of Ravana) are capable of coursing through the sky, experts in conjuring tricks, capable of crushing the pride of Devatas and all, are fierce in fighting.
12All sons of Ravana possessed stupendous strength, all were very famous, and never got defeated in war be it Gandharvas, Kinnaras or even gods will get vanquished by them.
13All were experts in the use of weapons, all were heroes and skilled in warfare, knowledgeable in scriptures, so also all were blessed with boons.
14Surrounded by his sons, who matched Sun in brilliance and capable of crushing the pride of foes, great in destroying immortals, Ravana shone like Lord gods.
15Ravana embraced his sons, decked them with ornaments and jewels and enriched them and offered benediction and sent to encounter.
16Ravana sent his two brothers Yuddhonmatta and Matta for the protection of his sons for defence in combat.
17Those heroes greeting gigantic Ravana, went around him clockwise (as per tradition) and departed.
18The six leaders endowed with great strength, anointing themselves with fragrance, which can ward off injury went to fight.
19Trisira, also Atikaya, Devanthaka, Naranthaka, Mahodara and Mahaparsva impelled by destiny went.
20Thereafter Mahodara mounted on an elephant born of Airavata (Indra 's elephant) family, by name Sudarsana went.
21Ready with all kinds of weapons, quivers as well mounted on elephants shone like the setting Sun in the west.
22Ravana's brother, Trisira went mounted on a chariot yoked to the best of horses with all kinds of weapons.
23Wielding a bow and sitting like a leader in the chariot Trisira shone as if attended by lightning, meteors, light, and rainbows.
24Trisira seated in the best of chariots, with his three heads adorned with crowns shone like the golden mountain, Himalayas with its three peaks.
25Then Atikaya the very bright son of Rakshasa king, foremost of all archers mounted on the best of chariots.
26The chariot (of Atikaya) had excellent wheels, well fitted with strong axles, stout poles, equipped with quivers and bows, with best of spears, bars, and swords.
27His wonderful coronet encrusted with gold was shining, sparkling, and looked splendid like the Meru Mountain.
28The tiger among ogres (Atikaya) surrounded by the great army of ogres, the prince was shining in the chariot like Indra, the king of gods and wielder of thunderbolt.
29Naranthaka, mounted on Uchaisrava, the white horse, decked in gold, was swift as thought in speed.
30Naranthaka seizing a barbed missile like a burning spear, looked like son of Lord Siva wielding javelin in hand.
31Devanthaka, holding a bar encrusted with diamonds in both hands, seemed like Vishnu in disguise with a mountain (to churn the milky ocean).
32Mahaparsva holding an ace in hand in the war shone like Kubera.
33Those great souls followed by elephants, horses, Rakshasas with superb weapons sounding like the rumbling of rainy clouds went like gods of Amaravati.
34The great princes were wearing crowns resplendent like the Sun and glowing like planets in the sky.
35The princes, grasping the white weapons shone like flocks of white cranes in the dark autumnal clouds in the sky.
36Those heroes determined to defeat the enemy even if it meant death and went thinking for the combat.
37The great Rakshasas who were fierce in combat went roaring shouting loudly and discharging arrows.
38By the sound of their clapping of arms and their lion roar it was as though the sky was breaking and the earth was shaking.
39Departing from there the Rakshasa army saw Vanara army ready with many rocks.
40The huge monkeys also saw groups of elephants, horses and chariots and heard hundreds of bells of the chariots and Rakshasas all over like groups of dark clouds with huge weapons glowing like fire and Sun surrounded by Rakshasa army.
41The huge monkeys also saw groups of elephants, horses and chariots and heard hundreds of bells of the chariots and Rakshasas all over like groups of dark clouds with huge weapons glowing like fire and Sun surrounded by Rakshasa army.
42Seeing the Rakshasa army approaching, the monkeys found an opportunity to attack them and collected huge mountains, deadly strong trees in great joy unable to tolerate roared in return.
43Seeing the Rakshasa army approaching, the monkeys found an opportunity to attack them and collected huge mountains, deadly strong trees in great joy unable to tolerate roared in return.
44There upon the Vanara leaders, endowed with extraordinary prowess, beholding the joy of Rakshasa troops, unable to bear roared dreadfully.
45Those monkey leaders entering dreadful Rakshasa army uplifted rocks and mountains with trees and shone.
46Some monkeys springing into the sky, while some staying on earth, with trees, rocks as weapons, enraged, ranged the Rakshasa army.
47Vanara leaders seizing huge branches of trees fought a frightening war with Rakshasas.
48The Vanaras of dreadful valour and unparalleled might waged with trees, rock and mountain when obstructed by the Rakshasas।।
49The Rakshasas and Vanaras enthusiastic in the battlefield roared like lion. The Vanaras pounded the Rakshasas with rocks.
50In the combat, the enraged Vanaras killed Rakshasas decked with shields and ornaments. Some killed the ones mounted on chariots, elephants, and horses.
51The Rakshasa leaders, hit by the blows of Vanaras, fell down on the mountain peaks, trembling with their eyes protruded by the blows of fists.
52The Rakshasas also pierced with arrows the foremost of the monkeys and struck with tridents swords and lances.
53Their limbs stained with the blood of foes, both Vanaras and Rakshasas eager to conquer one another started striking one another.
54Then in a short while the battlefield was covered with blood and rocks and swords used by the monkeys and Rakshasas.
55There, the battlefield was filled with mountain like forms of Rakshasas drunk with the pride of warfare, lying scattered all over.
56Vanaras, were lifting and dropping the scattered Rakshasas, breaking the tridents and a wonderful war went on using their limbs.
57The bull among Rakshasas struck at Vanaras with other Vanaras and the monkeys struck Rakshasas with other Rakshasas.
58The monkeys struck at the Rakshasas taking the weapons left over and tearing the weapons of the Rakshasas and the Vanaras also struck the Rakshasas.
59In the battlefield both Vanaras and Rakshasas struck at one another with their head, rocks and swords and emitted lion roar.
60The Rakshasas killed by Vanaras, their shields and weapons broken, blood flowed from their limbs just as sap exudes from broken trees.
61In the battlefield a chariot with another chariot, an elephant with another elephant, a horse with another horse struck one another.
62Rakshasas shattered the Vanara leaders with horseshoe shaped, halfmoon shaped, spear shaped sharp arrows, as well as trees and rocks.
63The battlefield, covered with broken trees and mountains, fallen vanaras and rakshasas, seemed difficult to tread on ground.
64Those Vanaras leaving behind fear, reaching the war field, rejoicing with pride, not at all depressed, carried out war with Rakshasas.
65As the conflict progressed and tumultuous fighting was on, Vanaras were feeling exultant and seeing Rakshasas struck down the ascetics and Devatas made loud noises in joy.
66Then Naranthaka, mounted on horseback went at wind speed taking hold of javelin and entered Vanara army just as fish entered the ocean.
67Great hero (Naranthaka) single handed persistently destroyed seven hundred Vanaras with his glowing spear. In that way the enemy of Indra shattered Vanara army and monkey leaders.
68Vidhyadhara, the great sage, witnessed Naranthaka moving seated on the horseback firmly.
69On the way he saw flesh and blood fallen like a heap of a mountain covered fully with Vanaras.
70Naranthaka went past the Vanara leaders all over even before they attempted, he destroyed them.
71Uplifting his lance in the battle, Naranthaka consumed the Vanara troops as fire would burn up forests even before the Vanaras uprooted trees and rocks. many Vanaras fell like mountains hit by a thunderbolt.
72Mighty Naranthaka, the destroyer of humans, ranged over all sides in all directions in the battlefield, like the wind in the rainy season, taking a burning spear and crushing everything.
73Mighty Naranthaka, the destroyer of humans, ranged over all sides in all directions in the battlefield, like the wind in the rainy season, taking a burning spear and crushing everything.
74The gallant monkeys got terrified and could not flee, nor stand, nor move. The audacious Naranthaka marching ahead pierced the Vanaras either marching or jumping or stationary.
75With lance that looked like death and the spear glowing like the Sun, Naranthaka routed the Vanaras, who fell down.
76Unable to bear the very severe impact of the strike of the spear which was like the strike of thunderbolt the Vanaras cried making loud noise.
77The forms of the monkey heroes fallen down unconscious shone like mountain peaks struck by the thunderbolt and fallen.
78The Vanaras who were struck by Kumbhakarna and fallen unconscious, came and stood before Sugriva.
79Sugriva looked around all over the monkey troops running here and there out of fear of Naranthaka.
80(Sugriva) saw the Vanaras troops running and Naranthaka seated on horseback advancing with a spear.
81Sugriva, the Lord of Vanaras seeing (Naranthaka advancing) spoke to his son Angada who resembled Indra in valour.
82"Oh! March ahead and immediately release the life of the Rakshasa seated on horseback terrifying the Vanara army."
83On hearing the king's words, Angada went just as the sun rays comes out of a cluster of clouds.
84Angada, the best of the Vanaras, adorned with arm lets resembled masses of rocks and shone like a mountain with metal streaks.
85Brilliant Angada, unarmed only with nails and teeth (to fight) advanced towards Naranthaka and spoke these words.
86"Stop! What can you do with these common monkeys? Throw your spear at me, which equals thunderbolt."
87Hearing Angada's words Naranthaka flew into a rage. Biting his lips with teeth, hissing like a serpent Naranthaka stood before Angada. He hurled his spear glowing like fire on Angada's chest violently. It struck Angada and shattered, went round, and fell.
88Hearing Angada's words Naranthaka flew into a rage. Biting his lips with teeth, hissing like a serpent Naranthaka stood before Angada. He hurled his spear glowing like fire on Angada's chest violently. It struck Angada and shattered, went round, and fell.
89Then Vali's son beholding the broken and shattered spear fallen like the coils of serpent, raised his palm and struck at the head of Naranthaka's horse.
90His horse, which closely resembled a mountain, fell on the ground, its head broken, cheeks drawn in, eyeballs broken, tongue got ejected by the stroke of the palm of Angada.
91Observing the horse fallen, Naranthaka, endowed with great power, overcome by anger raised his fist and struck at the head of Vali's son.
92Angada's head smashed by the blow of the fist of Naranthaka, hot blood flowed rapidly for a while. Recovering from delusion, gaining consciousness he wondered at the strength of Naranthaka.
93Angada clenching his fist, whose vehemence was equal to vehemence of death coming down from the top of the mountain peak, brought down Naranthaka.
94Naranthaka's chest having been split by a blow on his chest, vomiting flaming blood from his throat was as if shattered by the stroke of lightning fell down like a mountain.
95Naranthaka, the foremost of the heroes, having been killed in combat, the Devatas and gods of the three worlds experienced great joy.
Hindi
1दुर्बुद्धि रावण का विलाप सुनकर त्रिशिरा ने उससे कहा।
2'इसमें सन्देह नहीं कि आपके मध्यम पिता और चाचा कुम्भकर्ण भी महान् पराक्रम से सम्पन्न थे। वे मारे गए। हे राजन्! आप जैसे सत्पुरुष विलाप नहीं करते।'
3'हे राजन्! आप तीनों लोकों के विजेता हैं। आप साधारण मनुष्य के समान क्यों विलाप कर रहे हैं?'
4'ब्रह्मा ने आपको शक्ति, कवच, बाण तथा एक सहस्र गर्दभों से जुता रथ प्रदान किया है, जो मेघ के समान गड़गड़ाहट करता है।'
5'आपने अस्त्रों से रहित होकर भी देवों और दानवों को जीत लिया। अब सब अस्त्रों से सम्पन्न होकर आप राघव को जीत सकेंगे।'
6'हे राजन्! आप यहीं रहिए। मैं रणभूमि में जाऊँगा और आपके शत्रु को वैसे ही उखाड़ फेंकूँगा जैसे गरुड सर्पों को उखाड़ फेंकते हैं।'
7'जैसे शम्बर द्वारा देवेन्द्र और नरक द्वारा विष्णु, उसी प्रकार मेरे प्रहार से राम भी नष्ट होंगे।'
8त्रिशिरा के वचन सुनकर राक्षसराज रावण ने सोचा कि नियति से प्रेरित होकर उसने मानो पुनर्जन्म पा लिया हो।
9त्रिशिरा के वचन सुनकर देवान्तक और नरान्तक दोनों तथा यशस्वी अतिकाय युद्ध के लिए उत्साहित हो गए।
10तब वीरता में इन्द्र के तुल्य रावण के वीर पुत्र, राक्षसों में वृषभ, यह कहते हुए गर्जे — 'मैं चलूँगा', 'मैं नेतृत्व करूँगा।'
11वे सब (रावण के पुत्र) आकाश में विचरण करने में समर्थ, माया के विशेषज्ञ, देवताओं और सबका गर्व चूर करने में समर्थ तथा युद्ध में उग्र हैं।
12रावण के सब पुत्र अपार बल से सम्पन्न थे, सब अत्यन्त विख्यात थे और युद्ध में कभी पराजित नहीं हुए — चाहे गन्धर्व हों, किन्नर हों अथवा देवता ही क्यों न हों, वे सब उनसे परास्त होंगे।
13सब अस्त्रों के प्रयोग में विशेषज्ञ थे, सब वीर और युद्धकला में कुशल थे, शास्त्रों के ज्ञाता थे तथा सब वरदानों से सम्पन्न थे।
14सूर्य के समान तेजस्वी, शत्रुओं का गर्व चूर करने में समर्थ और देवताओं के विनाश में महान् अपने पुत्रों से घिरा रावण देवेन्द्र के समान शोभित हुआ।
15रावण ने अपने पुत्रों का आलिङ्गन किया, उन्हें आभूषणों और रत्नों से सुसज्जित कर समृद्ध किया तथा आशीर्वाद देकर युद्ध के लिए भेजा।
16रावण ने युद्ध में रक्षा के लिए अपने दोनों भाइयों युद्धोन्मत्त और मत्त को अपने पुत्रों की रक्षा हेतु भेजा।
17वे वीर विशालकाय रावण का अभिवादन कर, परम्परा के अनुसार उनकी प्रदक्षिणा कर प्रस्थान कर गए।
18महान् बल से सम्पन्न वे छह नायक ऐसे सुगन्धित द्रव्यों से अपने को लेपित कर, जो आघात से रक्षा कर सकें, युद्ध के लिए चले।
19त्रिशिरा, तथा अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक, महोदर और महापार्श्व नियति से प्रेरित होकर चले।
20तत्पश्चात् महोदर ऐरावत (इन्द्र के हाथी) के कुल में उत्पन्न सुदर्शन नामक हाथी पर आरूढ़ होकर चला।
21सब प्रकार के अस्त्रों और तूणीरों से सुसज्जित तथा हाथियों पर आरूढ़ वे पश्चिम में अस्त होते सूर्य के समान शोभित हुए।
22रावण का भाई त्रिशिरा सब प्रकार के अस्त्रों सहित उत्तम घोड़ों से जुते रथ पर आरूढ़ होकर चला।
23धनुष धारण किए रथ में नायक के समान बैठा त्रिशिरा ऐसा शोभित हुआ मानो विद्युत्, उल्काओं, प्रकाश और इन्द्रधनुष से सेवित हो।
24उत्तम रथ पर बैठा त्रिशिरा, जिसके तीनों सिर मुकुटों से सुसज्जित थे, तीन शिखरों वाले स्वर्णमय हिमालय पर्वत के समान शोभित हुआ।
25तब राक्षसराज का अत्यन्त देदीप्यमान पुत्र अतिकाय, जो सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ था, उत्तम रथ पर आरूढ़ हुआ।
26(अतिकाय के) उस रथ में उत्तम पहिए थे, दृढ़ धुरियाँ भली-भाँति लगी थीं, मजबूत दण्ड थे, तूणीर और धनुष से सुसज्जित था तथा उत्तम शूल, दण्ड और खड्ग से युक्त था।
27स्वर्ण से जड़ा उसका अद्भुत मुकुट देदीप्यमान, चमकीला और मेरु पर्वत के समान शोभायमान लगता था।
28विशाल राक्षससेना से घिरा राक्षसों में व्याघ्र वह राजकुमार (अतिकाय) रथ में वज्रधारी देवराज इन्द्र के समान शोभित हुआ।
29नरान्तक स्वर्ण से सुसज्जित श्वेत अश्व उच्चैःश्रवा पर आरूढ़ हुआ, जिसकी गति मन के समान वेगवान् थी।
30जलती शक्ति के समान काँटेदार अस्त्र धारण किए नरान्तक हाथ में शक्ति लिए भगवान् शिव के पुत्र के समान लगा।
31दोनों हाथों में हीरे जड़ा दण्ड लिए देवान्तक (क्षीरसागर मन्थन के लिए) पर्वत लिए विष्णु के छद्मरूप के समान लगा।
32युद्ध में हाथ में परशु लिए महापार्श्व कुबेर के समान शोभित हुआ।
33हाथियों, घोड़ों तथा उत्तम अस्त्रों वाले राक्षसों से अनुगत वे महात्मा वर्षामेघों की गड़गड़ाहट के समान शब्द करते हुए अमरावती के देवताओं के समान चले।
34वे महान् राजकुमार सूर्य के समान देदीप्यमान मुकुट धारण किए हुए थे और आकाश में ग्रहों के समान चमक रहे थे।
35श्वेत अस्त्र धारण किए वे राजकुमार आकाश में शरत्कालीन श्याम मेघों में श्वेत बकों के झुण्ड के समान शोभित हुए।
36वे वीर मृत्यु का मूल्य देकर भी शत्रु को परास्त करने का दृढ़ संकल्प लेकर युद्ध का विचार करते हुए चले।
37युद्ध में उग्र वे महान् राक्षस गर्जते, उच्च स्वर से चीखते और बाण छोड़ते हुए चले।
38उनकी भुजास्फोट और सिंहगर्जना के शब्द से ऐसा लगा मानो आकाश फट रहा हो और पृथ्वी काँप रही हो।
39वहाँ से प्रस्थान कर राक्षससेना ने अनेक शिलाओं से सुसज्जित वानरसेना को देखा।
40विशालकाय वानरों ने भी हाथियों, घोड़ों और रथों के समूह देखे तथा रथों की सैकड़ों घण्टियाँ सुनीं; और चारों ओर अग्नि तथा सूर्य के समान देदीप्यमान विशाल अस्त्रों सहित राक्षससेना से घिरे राक्षसों को श्याम मेघों के समूह के समान देखा।
41विशालकाय वानरों ने भी हाथियों, घोड़ों और रथों के समूह देखे तथा रथों की सैकड़ों घण्टियाँ सुनीं; और चारों ओर अग्नि तथा सूर्य के समान देदीप्यमान विशाल अस्त्रों सहित राक्षससेना से घिरे राक्षसों को श्याम मेघों के समूह के समान देखा।
42राक्षससेना को समीप आते देखकर वानरों ने उन पर आक्रमण करने का अवसर पाया और महान् हर्ष में विशाल पर्वत तथा घातक दृढ़ वृक्ष एकत्र किए और सहन न कर पाने के कारण उत्तर में गर्जे।
43राक्षससेना को समीप आते देखकर वानरों ने उन पर आक्रमण करने का अवसर पाया और महान् हर्ष में विशाल पर्वत तथा घातक दृढ़ वृक्ष एकत्र किए और सहन न कर पाने के कारण उत्तर में गर्जे।
44इस पर असाधारण पराक्रम से सम्पन्न वानरनायकों ने राक्षससेनाओं का हर्ष देखकर उसे सहन न कर पाने के कारण भयङ्कर गर्जना की।
45वे वानरनायक भयङ्कर राक्षससेना में प्रवेश कर शिलाएँ तथा वृक्षों सहित पर्वत उठाए शोभित हुए।
46कुछ वानर आकाश में उछले, कुछ पृथ्वी पर रहे; वृक्षों और शिलाओं को अस्त्र बनाए क्रुद्ध होकर वे राक्षससेना में विचरे।
47वृक्षों की विशाल शाखाएँ पकड़कर वानरनायकों ने राक्षसों से भयङ्कर युद्ध किया।
48भयङ्कर पराक्रम और अनुपम बल वाले वानरों ने राक्षसों द्वारा रोके जाने पर वृक्ष, शिला और पर्वत से युद्ध किया।
49रणभूमि में उत्साहित राक्षस और वानर सिंहों के समान गर्जे। वानरों ने राक्षसों को शिलाओं से कूटा।
50युद्ध में क्रुद्ध वानरों ने कवचों और आभूषणों से सुसज्जित राक्षसों का वध किया। कुछ ने रथों, हाथियों और घोड़ों पर आरूढ़ राक्षसों का वध किया।
51वानरों के प्रहारों से आहत राक्षसनायक मुष्टिप्रहारों से नेत्र बाहर निकाले काँपते हुए पर्वतशिखरों पर गिर पड़े।
52राक्षसों ने भी वानरों में श्रेष्ठ को बाणों से बेधा तथा त्रिशूलों, खड्गों और भालों से प्रहार किया।
53शत्रुओं के रक्त से अङ्ग रँगे हुए वानर और राक्षस दोनों एक-दूसरे को जीतने के लिए उत्सुक होकर परस्पर प्रहार करने लगे।
54तब थोड़े ही समय में रणभूमि वानरों और राक्षसों द्वारा प्रयुक्त रक्त, शिलाओं और खड्गों से आच्छादित हो गई।
55वहाँ रणभूमि युद्ध के गर्व से मत्त राक्षसों के पर्वत के समान शरीरों से भर गई, जो चारों ओर बिखरे पड़े थे।
56वानर बिखरे राक्षसों को उठा-उठाकर गिरा रहे थे, त्रिशूल तोड़ रहे थे और अपने अङ्गों का उपयोग करते हुए अद्भुत युद्ध चलता रहा।
57राक्षसों में वृषभ ने वानरों पर अन्य वानरों से प्रहार किया और वानरों ने राक्षसों पर अन्य राक्षसों से प्रहार किया।
58वानरों ने शेष बचे अस्त्र लेकर तथा राक्षसों के अस्त्र छीनकर राक्षसों पर प्रहार किया; इस प्रकार वानरों ने भी राक्षसों पर प्रहार किया।
59रणभूमि में वानर और राक्षस दोनों अपने सिर, शिलाओं और खड्गों से एक-दूसरे पर प्रहार करते और सिंहगर्जना करते रहे।
60वानरों द्वारा मारे गए राक्षसों के कवच और अस्त्र टूट गए तथा उनके अङ्गों से रक्त वैसे ही बहा जैसे टूटे वृक्षों से रस निकलता है।
61रणभूमि में एक रथ दूसरे रथ से, एक हाथी दूसरे हाथी से और एक घोड़ा दूसरे घोड़े से टकराया।
62राक्षसों ने अश्वखुर के आकार के, अर्धचन्द्राकार और शूल के आकार के तीक्ष्ण बाणों से तथा वृक्षों और शिलाओं से वानरनायकों को चूर कर दिया।
63टूटे वृक्षों और पर्वतों तथा गिरे हुए वानरों और राक्षसों से आच्छादित वह रणभूमि ऐसी लगी कि उस पर पग रखना कठिन था।
64भय पीछे छोड़कर, रणभूमि में पहुँचकर, गर्व से हर्षित होकर, तनिक भी विषाद न कर वे वानर राक्षसों से युद्ध करते रहे।
65जैसे-जैसे युद्ध आगे बढ़ा और घोर संग्राम चला, वानर उल्लसित अनुभव करने लगे; राक्षसों को मारा गया देखकर तपस्वियों और देवताओं ने हर्ष में उच्च शब्द किए।
66तब घोड़े पर आरूढ़ नरान्तक शक्ति धारण किए वायु के वेग से चला और वानरसेना में वैसे ही प्रविष्ट हुआ जैसे मत्स्य समुद्र में प्रवेश करता है।
67महान् वीर (नरान्तक) ने अकेले ही निरन्तर अपनी देदीप्यमान शक्ति से सात सौ वानरों का विनाश किया। इस प्रकार इन्द्र के उस शत्रु ने वानरसेना और वानरनायकों को चूर कर दिया।
68विद्याधर और महर्षियों ने नरान्तक को घोड़े पर दृढ़ता से बैठकर विचरते देखा।
69मार्ग में उन्होंने माँस और रक्त को पर्वत के ढेर के समान गिरा देखा, जो पूर्णतया वानरों से आच्छादित था।
70नरान्तक वानरनायकों के पास चारों ओर से गुजरा और उनके प्रयत्न करने से पूर्व ही उसने उनका विनाश कर दिया।
71युद्ध में अपना भाला उठाए नरान्तक ने वानरसेनाओं को वैसे ही भस्म किया जैसे अग्नि वनों को जला देती है — वानरों द्वारा वृक्ष और शिलाएँ उखाड़ने से पूर्व ही। अनेक वानर वज्र से आहत पर्वतों के समान गिर पड़े।
72मनुष्यों का संहारक महाबली नरान्तक जलती शक्ति लेकर सब कुछ कुचलता हुआ रणभूमि में सब दिशाओं में चारों ओर वर्षाकाल की वायु के समान विचरता रहा।
73मनुष्यों का संहारक महाबली नरान्तक जलती शक्ति लेकर सब कुछ कुचलता हुआ रणभूमि में सब दिशाओं में चारों ओर वर्षाकाल की वायु के समान विचरता रहा।
74पराक्रमी वानर भयभीत हो गए और न भाग सके, न खड़े रह सके, न चल सके। दुःसाहसी नरान्तक ने आगे बढ़ते हुए चलते, उछलते अथवा खड़े वानरों को बेध दिया।
75मृत्यु के समान दिखते भाले और सूर्य के समान देदीप्यमान शक्ति से नरान्तक ने वानरों को परास्त किया, जो गिर पड़े।
76वज्र के प्रहार के समान शक्ति के प्रहार का वह अत्यन्त तीव्र आघात सहन न कर पाने पर वानरों ने उच्च स्वर से क्रन्दन किया।
77मूर्च्छित होकर गिरे उन वानरवीरों के शरीर वज्र से आहत होकर गिरे पर्वतशिखरों के समान शोभित हुए।
78जो वानर कुम्भकर्ण द्वारा आहत होकर मूर्च्छित हो गिरे थे, वे आकर सुग्रीव के समक्ष खड़े हो गए।
79सुग्रीव ने चारों ओर देखा कि नरान्तक के भय से वानरसेनाएँ इधर-उधर भाग रही हैं।
80(सुग्रीव ने) वानरसेनाओं को भागते और शक्ति लिए घोड़े पर आरूढ़ नरान्तक को आगे बढ़ते देखा।
81वानरराज सुग्रीव ने (नरान्तक को बढ़ते) देखकर वीरता में इन्द्र के समान अपने पुत्र अङ्गद से कहा।
82'जाओ! आगे बढ़ो और वानरसेना को भयभीत करने वाले घोड़े पर आरूढ़ उस राक्षस के प्राण तत्काल छुड़ा दो।'
83राजा के वचन सुनकर अङ्गद वैसे ही चला जैसे मेघों के समूह से सूर्यकिरणें निकलती हैं।
84बाजूबन्दों से सुसज्जित वानरों में श्रेष्ठ अङ्गद शिलाओं के समूह के समान लगा और धातुओं की रेखाओं वाले पर्वत के समान शोभित हुआ।
85देदीप्यमान अङ्गद, जो निःशस्त्र था और केवल नखों तथा दाँतों से (युद्ध करने को उद्यत था), नरान्तक की ओर बढ़ा और ये वचन बोला।
86'ठहरो! इन साधारण वानरों से तुम क्या करोगे? अपनी वह शक्ति मुझ पर फेंको जो वज्र के तुल्य है।'
87अङ्गद के वचन सुनकर नरान्तक क्रोध से भर उठा। दाँतों से ओठ चबाता, सर्प के समान फुफकारता नरान्तक अङ्गद के समक्ष खड़ा हो गया। उसने अग्नि के समान देदीप्यमान अपनी शक्ति अङ्गद के वक्ष पर बलपूर्वक फेंकी। वह अङ्गद पर लगी, चूर हो गई, घूमकर गिर पड़ी।
88अङ्गद के वचन सुनकर नरान्तक क्रोध से भर उठा। दाँतों से ओठ चबाता, सर्प के समान फुफकारता नरान्तक अङ्गद के समक्ष खड़ा हो गया। उसने अग्नि के समान देदीप्यमान अपनी शक्ति अङ्गद के वक्ष पर बलपूर्वक फेंकी। वह अङ्गद पर लगी, चूर हो गई, घूमकर गिर पड़ी।
89तब वालिपुत्र ने उस टूटी और चूर हुई शक्ति को सर्प के कुण्डलों के समान गिरा देखकर अपनी हथेली उठाई और नरान्तक के घोड़े के सिर पर प्रहार किया।
90अङ्गद की हथेली के प्रहार से उसका वह घोड़ा, जो पर्वत के समान दिखता था, सिर टूटा, कपोल भीतर धँसे, नेत्रगोलक फूटे और जिह्वा बाहर निकली हुई अवस्था में भूमि पर गिर पड़ा।
91घोड़े को गिरा देखकर महान् शक्ति से सम्पन्न नरान्तक क्रोध से अभिभूत होकर मुष्टि उठाकर वालिपुत्र के सिर पर प्रहार किया।
92नरान्तक की मुष्टि के प्रहार से अङ्गद का सिर फट गया और कुछ समय तक तप्त रक्त तीव्र गति से बहता रहा। मोह से उबरकर चेतना प्राप्त करने पर उसने नरान्तक के बल पर आश्चर्य किया।
93अङ्गद ने अपनी मुष्टि कसी, जिसका वेग पर्वतशिखर से उतरती मृत्यु के वेग के तुल्य था, और नरान्तक को गिरा दिया।
94वक्ष पर प्रहार से नरान्तक का वक्ष फट गया और कण्ठ से ज्वालामय रक्त उगलता हुआ वह विद्युत् के आघात से चूर हुए पर्वत के समान गिर पड़ा।
95वीरों में श्रेष्ठ नरान्तक के युद्ध में मारे जाने पर देवताओं और तीनों लोकों के देवगणों ने महान् हर्ष का अनुभव किया।
Nepali
1दुर्बुद्धि रावणको विलाप सुनेर त्रिशिराले उसलाई भन्यो।
2'यसमा सन्देह छैन कि तपाईंका मध्यम पिता र काका कुम्भकर्ण पनि महान् पराक्रमले सम्पन्न थिए। उनी मारिए। हे राजन्! तपाईंजस्ता सत्पुरुष विलाप गर्दैनन्।'
3'हे राजन्! तपाईं तीनै लोकका विजेता हुनुहुन्छ। तपाईं साधारण मानिसझैँ किन विलाप गर्दै हुनुहुन्छ?'
4'ब्रह्माले तपाईंलाई शक्ति, कवच, बाण तथा एक हजार गधाले जोतिएको रथ प्रदान गरेका छन्, जुन मेघझैँ गडगडाहट गर्छ।'
5'तपाईंले अस्त्रविहीन भएर पनि देव र दानवहरूलाई जित्नुभयो। अब सबै अस्त्रले सम्पन्न भई तपाईंले राघवलाई जित्न सक्नुहुनेछ।'
6'हे राजन्! तपाईं यहीँ रहनुहोस्। म रणभूमिमा जानेछु र तपाईंका शत्रुलाई त्यसै गरी उखेलेर फ्याँकिदिनेछु जसरी गरुडले सर्पहरूलाई उखेल्छन्।'
7'जसरी शम्बरद्वारा देवेन्द्र र नरकद्वारा विष्णु, त्यसै गरी मेरो प्रहारले राम पनि नष्ट हुनेछन्।'
8त्रिशिराका वचन सुनेर राक्षसराज रावणले सोच्यो कि नियतिबाट प्रेरित भई उसले मानौँ पुनर्जन्म पाएको छ।
9त्रिशिराका वचन सुनेर देवान्तक र नरान्तक दुवै तथा यशस्वी अतिकाय युद्धका लागि उत्साहित भए।
10तब वीरतामा इन्द्रका तुल्य रावणका वीर पुत्र, राक्षसहरूमा वृषभ, यसो भन्दै गर्जे — 'म जानेछु', 'म नेतृत्व गर्नेछु।'
11तिनीहरू सबै (रावणका पुत्र) आकाशमा विचरण गर्न समर्थ, मायाका विशेषज्ञ, देवता र सबैको घमण्ड चूर पार्न समर्थ तथा युद्धमा उग्र छन्।
12रावणका सबै पुत्र अपार बलले सम्पन्न थिए, सबै अत्यन्त विख्यात थिए र युद्धमा कहिल्यै पराजित भएनन् — गन्धर्व हुन्, किन्नर हुन् अथवा देवता नै किन नहून्, तिनीहरू सबै उनीहरूबाट परास्त हुनेछन्।
13सबै अस्त्रको प्रयोगमा विशेषज्ञ थिए, सबै वीर र युद्धकलामा कुशल थिए, शास्त्रका ज्ञाता थिए तथा सबै वरदानले सम्पन्न थिए।
14सूर्यझैँ तेजस्वी, शत्रुहरूको घमण्ड चूर पार्न समर्थ र देवताहरूको विनाशमा महान् आफ्ना पुत्रहरूले घेरिएको रावण देवेन्द्रझैँ शोभित भयो।
15रावणले आफ्ना पुत्रहरूको आलिङ्गन गर्यो, तिनलाई आभूषण र रत्नले सजाई समृद्ध पार्यो तथा आशीर्वाद दिएर युद्धका लागि पठायो।
16रावणले युद्धमा रक्षाका लागि आफ्ना दुई भाइ युद्धोन्मत्त र मत्तलाई आफ्ना पुत्रहरूको रक्षाका निम्ति पठायो।
17ती वीरले विशालकाय रावणको अभिवादन गरी, परम्पराअनुसार उनको परिक्रमा गरी प्रस्थान गरे।
18महान् बलले सम्पन्न ती छ नायकले आघातबाट रक्षा गर्न सक्ने सुगन्धित द्रव्यले आफूलाई लेपन गरी युद्धका लागि हिँडे।
19त्रिशिरा, तथा अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक, महोदर र महापार्श्व नियतिबाट प्रेरित भई हिँडे।
20त्यसपछि महोदर ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) को कुलमा जन्मेको सुदर्शन नामक हात्तीमा आरूढ भई हिँड्यो।
21सबै प्रकारका अस्त्र र तरकसले सजिएका तथा हात्तीमा आरूढ तिनीहरू पश्चिममा अस्ताउँदै गरेको सूर्यझैँ शोभित भए।
22रावणको भाइ त्रिशिरा सबै प्रकारका अस्त्रसहित उत्तम घोडाले जोतिएको रथमा आरूढ भई हिँड्यो।
23धनु धारण गरी रथमा नायकझैँ बसेको त्रिशिरा यस्तो शोभित भयो मानौँ विद्युत्, उल्का, प्रकाश र इन्द्रेणीले सेवित छ।
24उत्तम रथमा बसेको त्रिशिरा, जसका तीनै शिर मुकुटले सजिएका थिए, तीन शिखर भएको सुनौलो हिमालय पर्वतझैँ शोभित भयो।
25तब राक्षसराजको अत्यन्त देदीप्यमान पुत्र अतिकाय, जो सबै धनुर्धरमा श्रेष्ठ थियो, उत्तम रथमा आरूढ भयो।
26(अतिकायको) त्यो रथमा उत्तम पाङ्ग्रा थिए, दह्रा धुरी राम्ररी जडिएका थिए, बलिया डण्डा थिए, तरकस र धनुले सजिएको थियो तथा उत्तम शूल, दण्ड र खड्गले युक्त थियो।
27सुनले जडिएको उसको अद्भुत मुकुट देदीप्यमान, चम्किलो र मेरु पर्वतझैँ शोभायमान लाग्थ्यो।
28विशाल राक्षससेनाले घेरिएको राक्षसहरूमा व्याघ्र त्यो राजकुमार (अतिकाय) रथमा वज्रधारी देवराज इन्द्रझैँ शोभित भयो।
29नरान्तक सुनले सजिएको सेतो अश्व उच्चैःश्रवामा आरूढ भयो, जसको गति मनझैँ वेगवान् थियो।
30बल्दो शक्तिझैँ काँडा भएको अस्त्र धारण गरी नरान्तक हातमा शक्ति लिएका भगवान् शिवका पुत्रझैँ लाग्यो।
31दुवै हातमा हीरा जडिएको दण्ड लिएको देवान्तक (क्षीरसागर मन्थनका लागि) पर्वत लिएका विष्णुको छद्मरूपझैँ लाग्यो।
32युद्धमा हातमा बन्चरो लिएको महापार्श्व कुबेरझैँ शोभित भयो।
33हात्ती, घोडा तथा उत्तम अस्त्र भएका राक्षसहरूले अनुगत ती महात्मा वर्षामेघको गडगडाहटझैँ शब्द गर्दै अमरावतीका देवताझैँ हिँडे।
34ती महान् राजकुमार सूर्यझैँ देदीप्यमान मुकुट धारण गरेका थिए र आकाशमा ग्रहझैँ चम्किरहेका थिए।
35सेता अस्त्र धारण गरेका ती राजकुमार आकाशमा शरत्कालीन श्याम मेघमा सेता बकुल्लाका बथानझैँ शोभित भए।
36ती वीर मृत्युको मूल्य चुकाएर भए पनि शत्रुलाई परास्त गर्ने दृढ सङ्कल्प लिएर युद्धको विचार गर्दै हिँडे।
37युद्धमा उग्र ती महान् राक्षस गर्जँदै, उच्च स्वरले चिच्याउँदै र बाण छाड्दै हिँडे।
38तिनको भुजास्फोट र सिंहगर्जनको शब्दले यस्तो लाग्यो मानौँ आकाश फुट्दै छ र पृथ्वी काँप्दै छ।
39त्यहाँबाट प्रस्थान गरी राक्षससेनाले अनेक शिलाले सजिएको वानरसेना देख्यो।
40विशालकाय वानरहरूले पनि हात्ती, घोडा र रथका समूह देखे तथा रथका सयौँ घण्टी सुने; अनि चारैतिर आगो तथा सूर्यझैँ देदीप्यमान विशाल अस्त्रसहित राक्षससेनाले घेरिएका राक्षसहरूलाई श्याम मेघका समूहझैँ देखे।
41विशालकाय वानरहरूले पनि हात्ती, घोडा र रथका समूह देखे तथा रथका सयौँ घण्टी सुने; अनि चारैतिर आगो तथा सूर्यझैँ देदीप्यमान विशाल अस्त्रसहित राक्षससेनाले घेरिएका राक्षसहरूलाई श्याम मेघका समूहझैँ देखे।
42राक्षससेनालाई नजिक आउँदै गरेको देखेर वानरहरूले तिनीमाथि आक्रमण गर्ने अवसर पाए र महान् हर्षमा विशाल पर्वत तथा घातक दह्रा रूख जम्मा गरे अनि सहन नसकेर जवाफमा गर्जे।
43राक्षससेनालाई नजिक आउँदै गरेको देखेर वानरहरूले तिनीमाथि आक्रमण गर्ने अवसर पाए र महान् हर्षमा विशाल पर्वत तथा घातक दह्रा रूख जम्मा गरे अनि सहन नसकेर जवाफमा गर्जे।
44यसमा असाधारण पराक्रमले सम्पन्न वानरनायकहरूले राक्षससेनाको हर्ष देखेर त्यो सहन नसकेर भयङ्कर गर्जना गरे।
45ती वानरनायक भयङ्कर राक्षससेनामा प्रवेश गरी शिला तथा रूखसहित पर्वत उठाएर शोभित भए।
46केही वानर आकाशमा उफ्रे, केही पृथ्वीमा रहे; रूख र शिलालाई अस्त्र बनाई क्रुद्ध भई तिनीहरू राक्षससेनामा विचरे।
47रूखका विशाल हाँगा समातेर वानरनायकहरूले राक्षसहरूसँग भयङ्कर युद्ध गरे।
48भयङ्कर पराक्रम र अनुपम बल भएका वानरहरूले राक्षसहरूद्वारा रोकिँदा रूख, शिला र पर्वतले युद्ध गरे।
49रणभूमिमा उत्साहित राक्षस र वानर सिंहझैँ गर्जे। वानरहरूले राक्षसहरूलाई शिलाले कुटे।
50युद्धमा क्रुद्ध वानरहरूले कवच र आभूषणले सजिएका राक्षसहरूको वध गरे। कसैले रथ, हात्ती र घोडामा आरूढ राक्षसहरूको वध गरे।
51वानरहरूका प्रहारले आहत राक्षसनायकहरू मुड्कीका प्रहारले आँखा बाहिर निस्केर काँप्दै पर्वतशिखरमा खसे।
52राक्षसहरूले पनि वानरहरूमा श्रेष्ठलाई बाणले बेधे तथा त्रिशूल, खड्ग र भालाले प्रहार गरे।
53शत्रुहरूको रगतले अङ्ग रङ्गिएका वानर र राक्षस दुवै एकअर्कालाई जित्न उत्सुक भई परस्पर प्रहार गर्न थाले।
54तब छोटो समयमै रणभूमि वानर र राक्षसहरूले प्रयोग गरेका रगत, शिला र खड्गले ढाकियो।
55त्यहाँ रणभूमि युद्धको घमण्डले मात्तिएका राक्षसहरूका पर्वतझैँ शरीरले भरियो, जो चारैतिर छरिएर पल्टिएका थिए।
56वानरहरू छरिएका राक्षसलाई उठाउँदै र खसाल्दै थिए, त्रिशूल भाँच्दै थिए र आफ्ना अङ्गको प्रयोग गर्दै अद्भुत युद्ध चलिरह्यो।
57राक्षसहरूमा वृषभले वानरहरूमाथि अन्य वानरले प्रहार गर्यो र वानरहरूले राक्षसहरूमाथि अन्य राक्षसले प्रहार गरे।
58वानरहरूले बाँकी रहेका अस्त्र लिएर तथा राक्षसहरूका अस्त्र खोसेर राक्षसहरूमाथि प्रहार गरे; यसरी वानरहरूले पनि राक्षसहरूमाथि प्रहार गरे।
59रणभूमिमा वानर र राक्षस दुवैले आफ्ना शिर, शिला र खड्गले एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै सिंहगर्जना गरे।
60वानरहरूद्वारा मारिएका राक्षसहरूका कवच र अस्त्र भाँचिए तथा तिनका अङ्गबाट रगत त्यसै गरी बग्यो जसरी भाँचिएका रूखबाट रस निस्कन्छ।
61रणभूमिमा एउटा रथ अर्को रथसँग, एउटा हात्ती अर्को हात्तीसँग र एउटा घोडा अर्को घोडासँग जुध्यो।
62राक्षसहरूले घोडाको खुरको आकारका, अर्धचन्द्राकार र शूलको आकारका तीखा बाणले तथा रूख र शिलाले वानरनायकहरूलाई चूर पारिदिए।
63भाँचिएका रूख र पर्वत तथा ढलेका वानर र राक्षसले ढाकिएको त्यो रणभूमि यस्तो लाग्यो कि त्यसमाथि पाइला राख्न कठिन थियो।
64भय पछाडि छाडेर, रणभूमिमा पुगेर, घमण्डले हर्षित भई, तनिक पनि विषाद नगरी ती वानरहरू राक्षसहरूसँग युद्ध गरिरहे।
65जति-जति युद्ध अगाडि बढ्यो र घोर सङ्ग्राम चल्यो, वानरहरू उल्लसित अनुभव गर्न थाले; राक्षसहरू मारिएको देखेर तपस्वी र देवताहरूले हर्षमा उच्च शब्द गरे।
66तब घोडामा आरूढ नरान्तक शक्ति धारण गरी वायुको वेगले हिँड्यो र वानरसेनामा त्यसै गरी प्रवेश गर्यो जसरी माछा समुद्रमा प्रवेश गर्छ।
67महान् वीर (नरान्तक) ले एक्लै निरन्तर आफ्नो देदीप्यमान शक्तिले सात सय वानरको विनाश गर्यो। यसरी इन्द्रको त्यो शत्रुले वानरसेना र वानरनायकहरूलाई चूर पारिदियो।
68विद्याधर र महर्षिहरूले नरान्तकलाई घोडामा दृढतापूर्वक बसेर विचरण गरेको देखे।
69बाटोमा उनले मासु र रगतलाई पर्वतको थुप्रोझैँ खसेको देखे, जुन पूर्णतया वानरहरूले ढाकिएको थियो।
70नरान्तक वानरनायकहरूको छेउबाट चारैतिर गयो र तिनले प्रयत्न गर्नुअघि नै उसले तिनको विनाश गरिदियो।
71युद्धमा आफ्नो भाला उठाएर नरान्तकले वानरसेनालाई त्यसै गरी भस्म पार्यो जसरी आगोले वन जलाइदिन्छ — वानरहरूले रूख र शिला उखेल्नुअघि नै। अनेक वानर वज्रले आहत पर्वतझैँ ढले।
72मानिसहरूको संहारक महाबली नरान्तक बल्दो शक्ति लिएर सबै कुरा कुल्चँदै रणभूमिमा सबै दिशामा चारैतिर वर्षाकालको वायुझैँ विचरण गरिरह्यो।
73मानिसहरूको संहारक महाबली नरान्तक बल्दो शक्ति लिएर सबै कुरा कुल्चँदै रणभूमिमा सबै दिशामा चारैतिर वर्षाकालको वायुझैँ विचरण गरिरह्यो।
74पराक्रमी वानरहरू त्रसित भए र न भाग्न सके, न उभिन सके, न हिँड्न सके। दुःसाहसी नरान्तकले अगाडि बढ्दै हिँडिरहेका, उफ्रिरहेका अथवा उभिएका वानरहरूलाई बेधिदियो।
75मृत्युझैँ देखिने भाला र सूर्यझैँ देदीप्यमान शक्तिले नरान्तकले वानरहरूलाई परास्त गर्यो, जो ढले।
76वज्रको प्रहारझैँ शक्तिको प्रहारको त्यो अत्यन्त तीव्र आघात सहन नसकेर वानरहरूले उच्च स्वरले क्रन्दन गरे।
77मूर्च्छित भई ढलेका ती वानरवीरका शरीर वज्रले आहत भई खसेका पर्वतशिखरझैँ शोभित भए।
78जुन वानर कुम्भकर्णद्वारा आहत भई मूर्च्छित भएर ढलेका थिए, तिनीहरू आएर सुग्रीवको अगाडि उभिए।
79सुग्रीवले चारैतिर हेरे कि नरान्तकको भयले वानरसेनाहरू यताउता भाग्दै छन्।
80(सुग्रीवले) वानरसेनालाई भाग्दै गरेको र शक्ति लिएर घोडामा आरूढ नरान्तकलाई अगाडि बढ्दै गरेको देखे।
81वानरराज सुग्रीवले (नरान्तकलाई बढ्दै गरेको) देखेर वीरतामा इन्द्रसमान आफ्ना पुत्र अङ्गदसँग भने।
82'ओहो! अगाडि बढ र वानरसेनालाई भयभीत पार्ने घोडामा आरूढ त्यस राक्षसको प्राण तत्कालै छुटाइदेऊ।'
83राजाका वचन सुनेर अङ्गद त्यसै गरी हिँड्यो जसरी मेघका समूहबाट सूर्यकिरण निस्कन्छन्।
84बाजुबन्दले सजिएको वानरहरूमा श्रेष्ठ अङ्गद शिलाका समूहझैँ लाग्यो र धातुका रेखा भएको पर्वतझैँ शोभित भयो।
85देदीप्यमान अङ्गद, जो निःशस्त्र थियो र केवल नङ तथा दाँतले (युद्ध गर्न उद्यत थियो), नरान्तकतिर बढ्यो र यी वचन बोल्यो।
86'रोक! यी साधारण वानरहरूसँग तिमी के गर्नेछौ? आफ्नो त्यो शक्ति ममाथि फ्याँक जुन वज्रको तुल्य छ।'
87अङ्गदका वचन सुनेर नरान्तक क्रोधले भरियो। दाँतले ओठ चपाउँदै, सर्पझैँ फुत्कार्दै नरान्तक अङ्गदको अगाडि उभियो। उसले आगोझैँ देदीप्यमान आफ्नो शक्ति अङ्गदको छातीमा बलपूर्वक फ्याँक्यो। त्यो अङ्गदमा लाग्यो, चूर भयो, घुमेर खस्यो।
88अङ्गदका वचन सुनेर नरान्तक क्रोधले भरियो। दाँतले ओठ चपाउँदै, सर्पझैँ फुत्कार्दै नरान्तक अङ्गदको अगाडि उभियो। उसले आगोझैँ देदीप्यमान आफ्नो शक्ति अङ्गदको छातीमा बलपूर्वक फ्याँक्यो। त्यो अङ्गदमा लाग्यो, चूर भयो, घुमेर खस्यो।
89तब वालिपुत्रले त्यो भाँचिएको र चूर भएको शक्ति सर्पका कुण्डलझैँ खसेको देखेर आफ्नो हत्केला उठायो र नरान्तकको घोडाको शिरमा प्रहार गर्यो।
90अङ्गदको हत्केलाको प्रहारले उसको त्यो घोडा, जुन पर्वतझैँ देखिन्थ्यो, शिर भाँचिएको, गाला भित्र धसिएका, आँखाका गेडा फुटेका र जिब्रो बाहिर निस्केको अवस्थामा भुइँमा खस्यो।
91घोडा खसेको देखेर महान् शक्तिले सम्पन्न नरान्तक क्रोधले अभिभूत भई मुड्की उठाएर वालिपुत्रको शिरमा प्रहार गर्यो।
92नरान्तकको मुड्कीको प्रहारले अङ्गदको शिर फुट्यो र केही समय तातो रगत तीव्र गतिले बगिरह्यो। मोहबाट उम्केर चेतना प्राप्त गर्दा उसले नरान्तकको बलमा आश्चर्य गर्यो।
93अङ्गदले आफ्नो मुड्की कस्यो, जसको वेग पर्वतशिखरबाट ओर्लने मृत्युको वेगका तुल्य थियो, र नरान्तकलाई ढालिदियो।
94छातीमा प्रहारले नरान्तकको छाती फुट्यो र घाँटीबाट ज्वालामय रगत ओकल्दै ऊ विद्युत्को आघातले चूर भएको पर्वतझैँ ढल्यो।
95वीरहरूमा श्रेष्ठ नरान्तक युद्धमा मारिएपछि देवता र तीनै लोकका देवगणले महान् हर्षको अनुभव गरे।