Sarga 41
Yuddha Kanda · Chapter 41
Sanskrit
1अथतस्मिन्निमित्तानिदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः । सुग्रीवंसम्परिष्वज्यतथावचनमब्रवीत् ।।6.41.1।।
2असन्त्ऱ्यमयासार्थंतदिदंसाहसंकृतम् । एवंसाहसुक्तानिनकुर्वन्तिजनेश्वराः ।।6.41.2।।
3संशयेस्थाप्यमांचेदंबलंचसविभीषणम् । कष्टंकृतमिदंवीर साहसंसाहसप्रिय ।।6.41.3।।
4इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् । त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।। भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा । शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।
5इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् । त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।। भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा । शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।
6त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः । जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।। हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् । अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।। भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।
7त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः । जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।। हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् । अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।। भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।
8तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।। तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् । मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।
9तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।। तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् । मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।
10इत्येवंवादिनंवीरमभिनन्द्यचराघवः । लक्ष्मणंलक्षीसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.41.10।।
11परिगृह्योदकंशीतंवनानिफलवन्तिच । बलौघंसंविभज्येमंव्यूह्यतिष्ठेमलक्ष्मण ।।6.41.11।।
12लोकक्षयकरंभीमंभयंपश्याम्युपस्थितम् । निबर्हणंप्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।।6.41.12।।
13वाताश्चहिपरुषांवान्तिकम्पतेचवसुन्धरा । पर्वताग्राणिवेपन्तेपतन्तिधरणीधराः ।।6.41.13।।
14मेघाःक्रवादसङ्काशाःपरुषाःपरुषस्वनाः । क्रूराःक्रूरंप्रवर्षन्तिमिश्रंशोणितबिन्दुभिः ।।6.41.14।।
15रक्तचन्दनसङ्काशासन्ध्यापरमदारुणा । ज्वलच्चनिपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।।6.41.15।।
16आदित्यमभिवाश्यन्तिजनयन्तोमहद्भयम् । दीनादीनस्वराःघोरानप्रशस्तामृगद्विजाः ।।6.41.16।।
17रजन्यामप्रकाशश्चसन्तापयतिचन्द्रमाः । कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोयथालोकस्यसंक्ष्ये ।।6.41.17।।
18ह्रस्वोरूक्षोऽप्रशस्तश्चपरिवेषस्सुलोहितः । आदित्यमण्डलेनीलंलक्ष्मलक्ष्मण दृश्यते ।।6.41.18।।
19दृश्यन्तेनयथावच्छनक्षत्राण्यभिवर्तते । युगान्तमिवलोकस्यपश्यलक्ष्मण शंसति ।।6.41.19।।
20काकाश्येनास्तथागृध्रानीचैःपरिपतन्तिच । शिवाश्चाप्यशिवावाचःप्रवदन्तिमहास्वनाः ।।6.41.20।।
21क्षिप्रमद्यदुराधर्षांलङ्कांरावणपालिताम् । अभियामजवेनैवसर्वतोहरिभिर्वृताः ।।6.41.21।।
22शैलैःशूलैश्चखडगैश्चविमुक्स्सैःकपिराक्षसैः । भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा ।।6.41.22।।
23इत्येवंतुवदवनीर्वोलक्ष्मणंलक्ष्मणाग्रजः । तस्मादवातरच्छीघ्रंपर्वताग्रान्महाबलः ।।6.41.23।।
24अवतीर्यचधर्मात्मातस्माच्छैलात्सराघवः । परैःपरमदुर्धर्षंददर्शबलमात्मनः ।।6.41.24।।
25सन्नह्यतुससुग्रीवःकपिराजबलंमहत् । कालज्ञोराघवःकालेसंयुगायाभ्यचोदयत् ।।6.41.25।।
26ततःकालेमहाबाहुर्बलेनमहतावृतः । प्रस्थितःपुरतोधवनीलङ्कामभिमुखःपुरीम् ।।6.41.26।।
27तंविभीषणसुग्रीवौहनूमाञ्जाम्बवान्नळ । ऋक्षराजस्तथानीलोलक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ।।6.41.27।।
28ततःपशचात्सुमहतीपृतनर् क्षवनौकसाम् । प्रच्छाद्यमहतींभूमिमनुयातिस्मराघवम् ।।6.41.28।।
29शैलशृङ्गाणिशतशःप्रवृद्धांश्चमहीरुहान् । जगृहुःकुञ्जरप्रख्यावानराःपरवारणाः ।।6.41.29।।
30तौत्वदीर्घेणकालेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ । रावणस्यपुरींलङ्कामसेदतुररिन्दमौ ।।6.41.30।।
31पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् । चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।। तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः । यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।
32पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् । चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।। तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः । यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।
33लङ्कायास्तूत्तरंद्वारंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् । रामःसहानुजोधन्वीजुगोपचरुरोधच ।।6.41.33।।
34लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः । लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।। उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः । नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।। सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः । लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
35लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः । लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।। उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः । नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।। सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः । लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
36लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः । लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।। उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः । नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।। सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः । लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।
37विन्यस्तानिचयोधानांबहूनिविविधानिच । ददर्शाऽयुधजालानितत्रैवकवचानिच ।।6.41.37।।
38पूर्वंतुद्वारमासाद्यनीलोहरिचमूपतिः । अतिष्ठत्सहमैन्देनद्विविदेनचवीर्यवान् ।।6.41.38।।
39अङ्गदोदक्षिणद्वारंजग्राहसुमहाबलः । ऋषभेणगवाक्षेणगजेनगवयेनच ।।6.41.39।।
40हनुमान् पश्चिमद्वारंररक्षबलवान्कपिः । प्रमाथिप्रषुभ्यांचवीरैरन्यैश्चसङ्गतः ।।6.41.40।।
41मध्यमेचस्वयंगुल्मेसुग्रीवस्समतिष्ठत । सहसर्वैर्हरिश्रेष्ठैस्सुपर्णश्वसनोपमैः ।।6.41.41।।
42वानराणांतुषटित्रंशत्कोट्यःप्रख्यातयूथपाः । निपीड्योपनिविष्टाश्चसुग्रीवोयत्रवानरः ।।6.41.42।।
43शासनेनतुरामस्यलक्ष्मणस्सविभीषणः । द्वारेद्वारेहरीणांतुकोटिंकोटिंन्यवेशयेत् ।।6.41.43।।
44पश्चिमेनतुरामस्यसुषेणःसहजाम्बवान् ।।6.41.44।। आदूरान्मध्यमेगुल्मेतस्थौबहुबलानुगः ।
45तेतुवानरशार्धूलाःशार्दूलाइवदंष्ट्रिणः ।।6.41.45।। गृहीत्वाद्रुमशैलाग्रान्हृष्टायुद्धायतस्थिरे ।
46सर्वेविकृतलाङ्गूलास्सर्वेदंष्ट्रानखायुधा:।। 6.41.46।। सर्वेविकृतचित्राङ्गास्सर्वेचविकृताननाः ।
47दशनागबलाःकेचित्केचिद्धशगुणोत्तराः ।।6.41.47।। केचिन्नागसहस्रस्यबभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।
48सन्तिचौघबलाःकेचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।।6.41.48।। अप्रमेयबलाश्चान्येतत्रासन्हरियूथपाः
49अद्भुतश्चविचित्रश्चतेषामासीत्समागमः ।।6.41.49।। तत्रवानरसैन्यानांशलभानामिवोद्यमः ।
50प्रतिपूर्णमिवाकाशंसञ्छन्नेवचमेदिनी ।।6.41.50।। लङ्कापुमनिविष्टैश्चसम्पतद्भिश्चवानरैः ।
51शतंशतसहस्राणांपृथगृक्षवनौकसाम् ।।6.41.51।। लङ्काद्वाराङयुपाजग्मुरन्येयोद्धुंसमन्ततः ।
52आवृतस्सगिरिस्सर्वैस्सैस्समन्तात् प्लवङ्गमैः ।।6.41.52।। अयुतानांसहस्रंचपुरींतामभ्यवर्तत ।
53वानरैर्बलवद्भिश्चबभूवद्रुमपाणिभिः ।।6.41.53।। सम्वृतासर्वतोलङ्कादुष्प्रवेशाऽपिवायुना ।
54राक्षसाविस्मयंजग्मुःसहसाऽभिनिपीडिताः ।।6.41.54।। वानरैर्मेघसङ्काशैश्शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
55महान् शब्दोऽभवत्तत्रबलौघस्याभिवर्ततः ।।6.41.55।। सागरस्येवभिन्नस्ययथास्यात्सलिलस्वनः ।
56तेनशब्देनमहतासप्राकारासतोरणा ।।6.41.56।। लङ्काप्रचलितासर्वासशैलवनकानना ।
57रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।।6.41.57।। बभूवदुर्धर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।
58राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।। सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः । आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।। विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् । अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
59राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।। सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः । आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।। विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् । अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
60राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।। सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः । आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।। विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् । अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।
61गत्वासौम्य दशग्रीवंब्रूहिमद्वचनात्कपे । लङ्घयित्वापुरींलङ्कांभयंत्यक्त्वागतव्यधः ।।6.41.61।। भ्रष्टश्रीक गतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतनः ।
62ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।। नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर । यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।। नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः । तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
63ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।। नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर । यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।। नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः । तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
64ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।। नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर । यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।। नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः । तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।
65तस्यदण्डधरस्तेऽहंदाराहरकर्शितः । दण्डंधारयमाणस्तुलङ्काद्वारेव्यवस्थितः ।।6.41.65।।
66पदवींदेवतानांचमहर्षीणांचराक्षस । राजर्षीणांचसर्वेषांगमिष्यसिमयाहतः ।।6.41.66।।
67बलेनयेनवैसीतांमाययाराक्षसाधम । यामतिक्रामयित्वात्वंहृतवांस्तद्विदर्शय ।।6.41.67।।
68अराक्षसमिमंलोकंकर्तास्मिनिशितैःशरैः । नचेच्छरणमभ्येषितामादायतुमैथिलीम् ।।6.41.68।।
69धर्मात्माराक्षसश्रेष्ठःसम्प्राप्तोऽयंविभीषणः । लङ्कैश्वर्यंधृवंश्रीमानयंप्राप्नोत्यकण्डकम् ।।6.41.69।।
70नहिराज्यमधर्मेणभोक्तुंक्षणमपित्वया । शक्यंमूर्खसहायेनपापेनाविदितात्मना ।।6.41.70।।
71युध्यस्ववाधृतिंकृत्वाशौर्यमालम्ब्यराक्षस । मच्छरैस्त्वंरणेशान्तस्ततःशान्तोभविष्यसि ।।6.41.71।।
72यद्वाविशसिलोकांस्त्रीन्पक्षीभूतोमनोजवः । ममचक्षुष्पथंप्राप्यनजीवन्प्रतियास्यसि ।।6.41.72।।
73ब्रवीमित्वांहितंवाक्यंक्रियतामौर्ध्वदैहिकम् । सुदृष्टाक्रियतांलङ्काजीवितंतेमयिस्थितम् ।।6.41.73।।
74इत्युक्तःसतुतारेयोरामेणाक्लिष्टकर्मणा । जगामाकाशामाविश्यमूर्तिमानिवहव्यवाट् ।।6.41.74।।
75सोऽतिपत्यमुहूर्तेनश्रीमान्रावणमन्दिरम् । ददर्शासीनमव्यग्रंरावणंसचिवैःसह ।।6.41.75।।
76ततस्तस्य I विदूरेणनिपत्यसहरिपुङ्गवः । दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदःकनकाङ्गदः ।।6.41.76।।
77तद्रामवचनंसर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् । सामात्यंश्रावयामासनिवेद्यात्मानमात्मना ।।6.41.77।।
78दूतोऽहंकोशलेन्द्रस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः । वालिपुत्रोऽङ्गदोनामयदितेश्रोत्रमागतः ।।6.41.78।।
79अहत्वांराघवोरामःकौसल्यानन्दवर्धनः । निष्पत्यप्रतियुध्यस्वनृशंस पुरुषोभव ।।6.41.79।।
80हन्तास्मित्वांसहामात्यंसपुत्रज्ञातिबान्धवम् । निरुद्विग्नास्त्रयोलोकाभविष्यन्तिहतेत्वयि ।।6.41.80।।
81देवदानवयक्षाणांगन्धर्वोरगरक्षसाम् । शत्रुमद्योद्धरिष्यामित्वामृषीणांचकण्टकम् ।।6.41.81।।
82विभीषणस्यचैश्वर्यंभविष्यतिहतेत्वयि । नचेत्सत्कृत्यवैदेहींप्रणिपत्यप्रदास्यसि ।।6.41.82।।
83इत्येवंपरुषंवाक्यंब्रुवाणेहरिपुङ्गवे । अमर्षवशमापन्नोनिशाचरगणेश्वरः ।।6.41.83।।
84ततस्सरोषताम्राक्षश्शशापसचिवांन्नोस्तदा । गृह्यतामेषदुर्मेधावध्यतामितिचासकृत् ।।6.41.84।।
85रावणस्यवच्शुत्वादीप्ताग्निसमतेजसा । जगृहुस्तंततोघोराश्चत्वारोरजनीचराः ।।6.41.85।।
86ग्राहयामासतारेयस्स्वयमात्मनमात्मवान् । बलंदर्शयितुंवीरोयातुधानगणेतदा ।।6.41.86।।
87सतान्बाहुद्वयासक्तानादायपतगानिव । प्रासादंशैलसङ्कामुत्पपाताङ्गदस्तदा ।।6.41.87।।
88तेन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्यवेगेनराक्षसाः । भूमौनिपतिताःसर्वेराक्षसेन्द्रस्यपश्यतः ।।6.41.88।।
89ततःप्रासादशिखरंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् । ददर्शराक्षसेन्द्रस्यवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।6.41.89।।
90तत्पफालपदाक्रान्तंदशग्रीवस्यपश्यतः । पुराहिमवतश्शृङ्गंवज्रिणेवविदारितम् ।।6.41.90।।
91भङ् क्त्वाप्रासादशिखरंनामविश्राव्यचात्मनः । विनद्यसुमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।6.41.91।।
92व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापिवानरान् । सवानराणांमध्येतुरामपार्श्वमुपागतः ।।6.41.92।।
93रावणस्तुपरंचक्रेक्रोधंप्रासादधर्षणात् । विनाशंचात्मनःपश्यन्निश्श्वासपरमोऽभवत् ।।6.41.93।।
94रामस्तुबहुभिर्हृष्टर्निनदद्भिःप्लवङ्गमैः । वृतोरिपुवधाकाङ्क्षीयुद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.41.94।।
95सुषेणस्तुमहावीर्योगिरिकूटोपमोहरिः । बहुभिःसम्वृतस्तत्रवानरैःकामरूपिभिः ।।6.41.95।।
96सचतुर्द्वाराणिसर्वाणिसुग्रीववचनात्कपिः । पर्यक्रामतदुर्धर्षोनक्षत्राणीवचन्द्रमाः ।।6.41.96।।
97तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् । लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।। राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे । अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।
98तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् । लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।। राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे । अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।
99कृत्स्नंहिकपिभिर्व्याप्तंप्राकारपरिखान्तरम् । ददृशूराक्षसादीनाःप्राकारंनानरीकृतम् ।।6.41.99।। हाहाकारंप्रकुर्वन्तिराक्षसाभयमोहिताः ।
English
1Rama, brother of Lakshmana, seeing the signs of war, embraced Sugriva and spoke these words.
2"You have done this courageous feat without consulting me. Rulers do not do such actions."
3"O hero, who is fond of daring actions! To me, to the army and Vibheeshana you created a great doubt by this bold action of yours."
4"O broad shouldered hero, tamer of foes! Do not do this kind of action. Even if you were harmed a bit, O destroyer of foes, of what use is it to me or even to Sita, Bharata, Satrughna or to Lakshmana or even to my body?"
5"O broad shouldered hero, tamer of foes! Do not do this kind of action. Even if you were harmed a bit, O destroyer of foes, of what use is it to me or even to Sita, Bharata, Satrughna or to Lakshmana or even to my body?"
6"Mighty Sugriva! You resemble Indra and Varuna in might. Your valour is known to me. I have decided in my mind to kill the sons of Ravana and his relatives in battle, coronate Vibheeshana in Lanka, and hand over the kingdom to Bharata and give up my body."
7"Mighty Sugriva! You resemble Indra and Varuna in might. Your valour is known to me. I have decided in my mind to kill the sons of Ravana and his relatives in battle, coronate Vibheeshana in Lanka, and hand over the kingdom to Bharata and give up my body."
8To Rama who was speaking in that manner, Sugriva replied, "Heroic Rama! Seeing that Ravana, who has borne away your consort, and knowing my own strength, how can I tolerate?"
9To Rama who was speaking in that manner, Sugriva replied, "Heroic Rama! Seeing that Ravana, who has borne away your consort, and knowing my own strength, how can I tolerate?"
10Raghava heard the hero Sugriva, applauding him and spoke these words to Lakshmana, who was endowed with prosperity.
11"Lakshmana! We should occupy a region with cool water and good fruits and plan to divide the army and be ready."
12"I foresee the terrific destruction of eminent heroes among Bears, monkeys and Rakshasas. I see the danger approaching."
13"The winds are blowing severely, the earth is quaking in, the mountain peaks are shaking, and the elephants bearing the earth (in the four corners) are falling."
14"The fierce clouds resembling wild birds are making terrible harsh sounds and rain mixed with drops of blood is showering."
15"The twilight appears like red sander trees, the burning fire falling from the sun is like a mass of fire and frightening."
16"The desperate inauspicious sounds of ominous beasts crying pitifully facing the sun are causing great fear."
17"Like at the time of universal dissolution, the moon is not radiant, being surrounded by black and red halo at night and is tormenting."
18"Lakshmana! Short dark spot observed in the Sun 's orbit is inauspicious. moon is surrounded by copper colour and dreary."
19"Just as the spots on the moon, the stars are also dirty and not visible. It forebodes the end of the universe Lakshmana!"
20"The crows, hawks and also vultures are joining lowly animals like jackals and making loud noises which is inauspicious and not good."
21Surrounded on all sides by the vanaras, let us now march swiftly upon the impregnable Lanka ruled by Ravana.
22"The land will remain covered by rocks, tridents, swords hurled by the Vanaras and Rakshasas and with flesh and blood."
23Mighty hero Rama, (the elder brother of Lakshmana) said to Lakshmana in this manner (as described earlier) and descended from the peak of the mountain without delay.
24Climbing down the mountain, the righteous Rama reviewed in his mind the strength of his army and the enemy which is difficult to assail.
25Raghava, who is knowledgeable of when to do what, motivated the army of Vanaras and Sugriva and ordered.
26Surrounded by a large army in front, the broad shouldered Rama proceeded towards Lanka.
27Then Vibheeshana, Sugriva, Hanuman, Jambavan, Nala, Neela in the same way Lakshmana followed.
28Then the bears, monkeys, covering all over the land went behind Rama.
29The monkeys who were of the size of elephants capable of warding off the enemy, bore huge grown up trees in their hands and went.
30In a short while the two brothers Rama and Lakshmana, tamers of foes reached the city of Lanka.
31Commanded by Rama's words the Vanaras remaining in their positions as ordained, entered the wonderful Lanka, which was decorated with flags, embellished with gardens. The defensive walls and arches of the boundary of Lanka were difficult to access even for Devatas.
32Commanded by Rama's words the Vanaras remaining in their positions as ordained, entered the wonderful Lanka, which was decorated with flags, embellished with gardens. The defensive walls and arches of the boundary of Lanka were difficult to access even for Devatas.
33Accompanied by his brother Lakshmana, Rama, armed with bow, blocked the northern gate of Lanka which was like a lofty mountain peak and protected.
34(Dasaratha's son) Rama who had Lakshmana as follower reached the northern gate protected by Ravana. Just as the ocean is guarded by Varuna, it was guarded by terrific Rakshasas, who were secretly hiding all over like the Rakshasas in the subterranean region with small amounts of numerous armours for protection. It was not possible for anyone other than Rama to enter.
35(Dasaratha's son) Rama who had Lakshmana as follower reached the northern gate protected by Ravana. Just as the ocean is guarded by Varuna, it was guarded by terrific Rakshasas, who were secretly hiding all over like the Rakshasas in the subterranean region with small amounts of numerous armours for protection. It was not possible for anyone other than Rama to enter.
36(Dasaratha's son) Rama who had Lakshmana as follower reached the northern gate protected by Ravana. Just as the ocean is guarded by Varuna, it was guarded by terrific Rakshasas, who were secretly hiding all over like the Rakshasas in the subterranean region with small amounts of numerous armours for protection. It was not possible for anyone other than Rama to enter.
37Rama Saw there, numerous weapons of every kind so also shields for the combatants of war.
38Neela the commanderinchief of the army of monkeys, a valiant one, also Dwivida, and Mainda reached the east gate and remained there.
39Angada endowed with great prowess along with Rshaba, Gavaksha, Gaja, and Gavaya reached the south gate.
40Mighty monkey Hanuman united with heroes Pramati and Praghasa and others protected the west gate.
41Sugriva chief of all army and best of the monkey army who was equal to Garuda of beautiful wings, endowed with wind speed remained in the middle (of north and west) post.
42Renowned generals of the Vanara army and thirtysix crores of Vanaras stood there camping.
43By the command of Rama, Vibheeshana accompanied by Lakshmana posted crores and crores of Vanaras there.
44Sushena along with Jambavan and a large army of Vanaras were posted in the centre not far from Rama at the west by Rama's order.
45Vanaras who resembled tigers, endowed with sharp teeth joyfully stood there holding trees and peaks of mountain waiting to combat.
46All had their tails lifted unusually, had their nails and teeth sharp as weapons, some had unnatural face, and all of them had distorted eyes (as in fury).
47A few of them were having the strength of ten elephants, some had ten times more than others, and a few were endowed with great strength equal to thousand elephants.
48Few monkeys had strength of an ogha, some had a hundred times more, and the monkey commanders possessed immeasurable strength.
49There it seemed as if a flight of locusts had gathered, with monkey army gathered there. It was amazing and astonishing.
50Vanaras settled in such a way all around Lanka completely covering the land with those already at Lanka.
51A hundred thousand bars and monkeys and several others already gathered at the gates of Lanka to fight proceeded.
52All over the mountain the monkeys surrounded the boundary wall of Lanka city to collect information.
53Mighty Vanaras holding uprooted trees occupied everywhere and it seemed difficult for even wind to enter Lanka.
54Caught by Vanaras like clouds and equalled Indra in valour gave way to wonder for the Rakshasas.
55Thereafter with the divisions of the Vanara army moving like the ocean on the mountain peak, appeared like the roaring sound of water in the ocean moving out of boundary.
56By the great sound the boundary, the archways and the mountains and forests shook violently.
57Protected by Rama and Lakshmana and Sugriva that an army of monkeys became difficult to assail even for Rakshasas and Devatas.
58Deliberating on the action to be taken to kill the Rakshasas, Raghava himself called the army and gathered them and the ministers all of them again and again discussed and took the decision. Later recalling the king's duty with Vibheeshana, summoned Vali's son Angada and spoke these words.
59Deliberating on the action to be taken to kill the Rakshasas, Raghava himself called the army and gathered them and the ministers all of them again and again discussed and took the decision. Later recalling the king's duty with Vibheeshana, summoned Vali's son Angada and spoke these words.
60Deliberating on the action to be taken to kill the Rakshasas, Raghava himself called the army and gathered them and the ministers all of them again and again discussed and took the decision. Later recalling the king's duty with Vibheeshana, summoned Vali's son Angada and spoke these words.
61"O noble Hanuman crossing over Lanka without fear, giving up the difficulties experienced earlier we reached. Admonish the tenheaded king who has lost senses, his past fortune and sovereignty."
62"O night ranger! the time has come for punishment for the sins committed by you to the sages, Devatas, so also to Gandharvas, celestial beauties, Nagas, Yakshas and the kings because of your delusion in conceit. Surely your pride about the boons begotten from the selfborn creator will be gone, said Rama.
63"O night ranger! the time has come for punishment for the sins committed by you to the sages, Devatas, so also to Gandharvas, celestial beauties, Nagas, Yakshas and the kings because of your delusion in conceit. Surely your pride about the boons begotten from the selfborn creator will be gone, said Rama.
64"O night ranger! the time has come for punishment for the sins committed by you to the sages, Devatas, so also to Gandharvas, celestial beauties, Nagas, Yakshas and the kings because of your delusion in conceit. Surely your pride about the boons begotten from the selfborn creator will be gone, said Rama.
65"You, who have abducted my wife, I will punish you with a rod of punishment. I am your chastiser, O king of Lanka I have taken position."
66"O Rakshasa! Even Devatas, sages and even royal sages have also lost their lives, killed by me."
67"O lowly Rakshasa! By deceiving me you took away Sita. Display that strength now."
68"If you do not seek my protection I will devoid this world of Rakshasas with my sharp arrows."
69"This Vibheeshana, the best of Rakshasas will be glorious and fortunate undoubtedly having got the kingdom of Lanka."
70"One who is not aware of himself, an unrighteous sinner ruling with foolish mates cannot enjoy the kingdom even for a moment."
71"O Rakshasa! You are resorting to fortitude and valour and embracing gallantry in war. By my arrows you will obtain peace (in death)."
72"O Ravana! You have no control over your mind, and if you come in the range of my eyesight and enter the three worlds also you will not go alive again."
73Having addressed it in well meaning words, Rama said 'I will do you obsequies as no one will be left in Lanka to do your last rites'.
74Rama having spoken that way, Tara's son, Angada, who was like fire god, who was unwearied in action flew to the sky.
75Angada landed on Ravana's palace in a moment and saw the tiger like prosperous Ravana seated with his ministers.
76Thereafter, the leader of the monkeys, Angada adorned with golden armlets stood like a blazing fire at a distance.
77"I made known the words of Rama completely without adding or deleting. You may listen."
78"I am the son of Vali,by name Angada,an envoy of Rama ,the king of Kosala of unwearied action. You may know that I have landed"
79"Raghava, the enhancer of the happiness of Kausalya speaks to you. Ruthless Rakshasa! Sallying forth, get ready for combat."
80"You and your son's relatives and followers being killed (by me) the three worlds will be rid of fear of you."
81"You are an enemy of the gods, Danavas and Yakshas, Gandharvas and Nagas and being a thorn in the neck of sages, I will uproot you from here."
82"Unless you return back Vaidehi respectfully, bowing down to me you will be killed and Vibheeshana will get the fortune."
83The leader of the monkeys having spoken in that manner, Ravana the ruler of night rangers was overtaken by fury.
84Thereafter, Ravana who was shaken by fury repeatedly commanded his ministers and said 'Let this evil minded monkey be seized and killed'.
85Thereafter, having heard the words of Ravana, the four Rakshasas seized Angada blazing in brilliance like fire.
86Then Angada, the son of Tara, on his own wanting to exhibit his strength in the presence of the Rakshasa army allowed himself to be caught.
87Then Angada holding the Rakshasas by his arms came down like birds on the roof of the palace which stood like a mountain.
88Crushed by that speed of Angada coming down as if from the sky all the Rakshasas fell down on the ground while the Rakshasa king looked on.
89Then as the courageous Vali's son landed on the high peak of the palace which resembled a mountain peak, Ravana stood looking.
90As Ravana was looking, Angada trampling his feet gave way to the palace just as Himalayan peak broke to hit Indra.
91Hitting on the peak of the palace, Angada declaring his own name emitting loud sound rose up to the sky.
92Angada caused pain to the Rakshasas and delighted the monkeys and returned to the midst of Vanaras near Rama.
93Ravana exhibiting extreme anger at the shattering of his palace and seeing his destruction started sighing heavily.
94Delighted by the roaring sound of many monkeys Rama awaited surrounded by groups of monkeys desirous of starting war.
95Sushena of great prowess, who resembled a mountain in form stood there surrounded by many Vanaras who could change their form at their will.
96Sushena, a monkey who is difficult to encounter, went around all the four gates just like the moon goes around stars by the order of Sugriva.
97Seeing the large army of a hundred Akshauhinis of monkeys staying near Lanka spreading beyond the sea waiting for war the Rakshasas were wonder struck, some feared, some were alarmed to witness the jubilant Vanaras who exhibited joy alone.
98Seeing the large army of a hundred Akshauhinis of monkeys staying near Lanka spreading beyond the sea waiting for war the Rakshasas were wonder struck, some feared, some were alarmed to witness the jubilant Vanaras who exhibited joy alone.
99The Rakshasas were desperate to see the spread of monkeys over the entire area from the boundary to moat of Lanka. The way the space between was filled with Vanaras seemed as though the Vanaras converted into boundaries. Rakshasas were seen making a loud noise.
Hindi
1लक्ष्मण के भ्राता राम ने युद्ध के चिह्न देखकर सुग्रीव का आलिङ्गन किया और ये वचन कहे —
2'तुमने मुझसे परामर्श किए बिना यह साहसिक कार्य कर डाला। शासक ऐसे कार्य नहीं करते।
3'हे साहसिक कर्मों के प्रेमी वीर! अपने इस दुस्साहसिक कर्म से तुमने मुझे, सेना को और विभीषण को महान् सन्देह में डाल दिया।
4'हे विशाल कन्धों वाले वीर, शत्रुदमन! ऐसा कार्य फिर न करना। यदि तुम्हें तनिक भी हानि हो जाती, हे शत्रुनाशक, तो मुझे अथवा सीता, भरत, शत्रुघ्न या लक्ष्मण को अथवा मेरे इस शरीर को भी क्या लाभ?
5'हे विशाल कन्धों वाले वीर, शत्रुदमन! ऐसा कार्य फिर न करना। यदि तुम्हें तनिक भी हानि हो जाती, हे शत्रुनाशक, तो मुझे अथवा सीता, भरत, शत्रुघ्न या लक्ष्मण को अथवा मेरे इस शरीर को भी क्या लाभ?
6'हे बलशाली सुग्रीव! तुम बल में इन्द्र और वरुण के समान हो। तुम्हारा पराक्रम मुझे ज्ञात है। मैंने मन में निश्चय कर लिया है कि युद्ध में रावण के पुत्रों और उसके सम्बन्धियों का वध कर लङ्का में विभीषण का अभिषेक करूँगा, राज्य भरत को सौंपूँगा और अपना शरीर त्याग दूँगा।
7'हे बलशाली सुग्रीव! तुम बल में इन्द्र और वरुण के समान हो। तुम्हारा पराक्रम मुझे ज्ञात है। मैंने मन में निश्चय कर लिया है कि युद्ध में रावण के पुत्रों और उसके सम्बन्धियों का वध कर लङ्का में विभीषण का अभिषेक करूँगा, राज्य भरत को सौंपूँगा और अपना शरीर त्याग दूँगा।
8इस प्रकार कहते हुए राम से सुग्रीव ने उत्तर दिया — 'हे वीर राम! जिसने आपकी पत्नी का अपहरण किया, उस रावण को देखकर और अपना बल जानते हुए मैं कैसे सहन कर सकता था?'
9इस प्रकार कहते हुए राम से सुग्रीव ने उत्तर दिया — 'हे वीर राम! जिसने आपकी पत्नी का अपहरण किया, उस रावण को देखकर और अपना बल जानते हुए मैं कैसे सहन कर सकता था?'
10राघव ने वीर सुग्रीव की बात सुनी, उनकी प्रशंसा की और समृद्धि से सम्पन्न लक्ष्मण से ये वचन कहे —
11'हे लक्ष्मण! हमें शीतल जल और उत्तम फलों वाला प्रदेश अधिकार में लेना चाहिए तथा सेना का विभाजन कर उद्यत रहने की योजना बनानी चाहिए।
12'मुझे भालुओं, वानरों और राक्षसों में श्रेष्ठ वीरों का भयङ्कर विनाश दिखाई देता है। मुझे संकट आता दिखाई दे रहा है।
13'वायु प्रचण्ड रूप से बह रही है, पृथ्वी काँप रही है, पर्वतशिखर हिल रहे हैं और (चारों कोनों में) पृथ्वी को धारण करने वाले हाथी गिर रहे हैं।
14'वन्य पक्षियों के समान दिखते उग्र मेघ भयङ्कर कर्कश ध्वनियाँ कर रहे हैं और रक्त की बूँदों से मिली वर्षा हो रही है।
15'सन्ध्या रक्तचन्दन वृक्षों के समान दिखाई देती है; सूर्य से गिरती जलती अग्नि अग्निपुञ्ज के समान और भयङ्कर है।
16'सूर्य की ओर मुख कर करुण स्वर में रोते अशुभ पशुओं की निराशापूर्ण अमङ्गल ध्वनियाँ महान् भय उत्पन्न कर रही हैं।
17'प्रलयकाल के समान चन्द्रमा तेजहीन है और रात्रि में श्याम तथा रक्त वलय से घिरकर सन्तप्त कर रहा है।
18'हे लक्ष्मण! सूर्य की कक्षा में दिखाई देता छोटा श्याम धब्बा अशुभ है। चन्द्रमा ताम्रवर्ण से घिरा और नीरस है।
19'जैसे चन्द्रमा पर धब्बे हैं, वैसे ही नक्षत्र भी मलिन हैं और दिखाई नहीं देते। हे लक्ष्मण! यह जगत् के अन्त का सूचक है।
20'काक, श्येन और गृध्र भी शृगाल जैसे नीच पशुओं से मिलकर ऊँचा कोलाहल कर रहे हैं जो अशुभ और अहितकर है।
21'चारों ओर से वानरों से घिरकर हम अब रावण द्वारा शासित उस दुर्गम लङ्का पर शीघ्र आक्रमण करें।
22'वानरों और राक्षसों द्वारा फेंकी गई शिलाओं, त्रिशूलों और तलवारों से तथा माँस और रक्त से भूमि ढकी रहेगी।'
23बलशाली वीर राम (लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता) ने लक्ष्मण से इस प्रकार (जैसा ऊपर वर्णित है) कहा और बिना विलम्ब पर्वतशिखर से उतर गए।
24पर्वत से उतरकर धर्मात्मा राम ने मन में अपनी सेना का बल तथा शत्रु का दुर्जेय बल आँका।
25कब क्या करना है — यह जानने वाले राघव ने वानरसेना और सुग्रीव को प्रेरित किया और आज्ञा दी।
26आगे विशाल सेना से घिरे विशाल कन्धों वाले राम लङ्का की ओर बढ़े।
27तब विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान्, नल, नील तथा इसी प्रकार लक्ष्मण पीछे-पीछे चले।
28तब भालू और वानर समूची भूमि को ढकते हुए राम के पीछे चले।
29हाथियों के आकार के, शत्रु को रोकने में समर्थ वे वानर अपने हाथों में विशाल बढ़े हुए वृक्ष लिए चले।
30थोड़े ही समय में शत्रुदमन दोनों भाई राम और लक्ष्मण लङ्का नगरी तक पहुँच गए।
31राम के वचनों की आज्ञा पाकर वानर अपने नियत स्थानों पर रहते हुए उस अद्भुत लङ्का में प्रविष्ट हुए, जो ध्वजाओं से सुसज्जित और उद्यानों से अलंकृत थी। लङ्का की प्राचीरें और तोरण देवताओं के लिए भी दुर्गम थे।
32राम के वचनों की आज्ञा पाकर वानर अपने नियत स्थानों पर रहते हुए उस अद्भुत लङ्का में प्रविष्ट हुए, जो ध्वजाओं से सुसज्जित और उद्यानों से अलंकृत थी। लङ्का की प्राचीरें और तोरण देवताओं के लिए भी दुर्गम थे।
33अपने भ्राता लक्ष्मण सहित धनुर्धारी राम ने लङ्का के उत्तर द्वार को अवरुद्ध किया, जो ऊँचे पर्वतशिखर के समान और सुरक्षित था।
34(दशरथनन्दन) राम, जिनके पीछे लक्ष्मण थे, रावण द्वारा रक्षित उत्तर द्वार पर पहुँचे। जैसे समुद्र वरुण द्वारा रक्षित है, वैसे ही वह भयङ्कर राक्षसों द्वारा रक्षित था, जो पाताल के राक्षसों के समान सर्वत्र गुप्त रूप से छिपे थे और रक्षा के लिए अनेक कवच धारण किए थे। राम के अतिरिक्त किसी और के लिए वहाँ प्रवेश सम्भव न था।
35(दशरथनन्दन) राम, जिनके पीछे लक्ष्मण थे, रावण द्वारा रक्षित उत्तर द्वार पर पहुँचे। जैसे समुद्र वरुण द्वारा रक्षित है, वैसे ही वह भयङ्कर राक्षसों द्वारा रक्षित था, जो पाताल के राक्षसों के समान सर्वत्र गुप्त रूप से छिपे थे और रक्षा के लिए अनेक कवच धारण किए थे। राम के अतिरिक्त किसी और के लिए वहाँ प्रवेश सम्भव न था।
36(दशरथनन्दन) राम, जिनके पीछे लक्ष्मण थे, रावण द्वारा रक्षित उत्तर द्वार पर पहुँचे। जैसे समुद्र वरुण द्वारा रक्षित है, वैसे ही वह भयङ्कर राक्षसों द्वारा रक्षित था, जो पाताल के राक्षसों के समान सर्वत्र गुप्त रूप से छिपे थे और रक्षा के लिए अनेक कवच धारण किए थे। राम के अतिरिक्त किसी और के लिए वहाँ प्रवेश सम्भव न था।
37राम ने वहाँ हर प्रकार के असंख्य अस्त्र तथा युद्ध के योद्धाओं के लिए ढालें भी देखीं।
38वानरसेना के सेनापति वीर नील तथा द्विविद और मैन्द पूर्व द्वार पर पहुँचे और वहीं रहे।
39महान् पराक्रम से सम्पन्न अङ्गद ऋषभ, गवाक्ष, गज और गवय सहित दक्षिण द्वार पर पहुँचे।
40बलशाली वानर हनुमान् वीर प्रमाथी, प्रघस और अन्यों सहित पश्चिम द्वार की रक्षा करते रहे।
41समूची सेना के प्रमुख और वानरसेना में श्रेष्ठ सुग्रीव, जो सुन्दर पंखों वाले गरुड़ के समान और वायु के वेग से सम्पन्न थे, (उत्तर और पश्चिम के) मध्य स्थान पर रहे।
42वानरसेना के विख्यात सेनापति तथा छत्तीस करोड़ वानर वहाँ पड़ाव डालकर खड़े रहे।
43राम की आज्ञा से लक्ष्मण सहित विभीषण ने वहाँ करोड़ों-करोड़ों वानर नियुक्त किए।
44सुषेण जाम्बवान् तथा वानरों की विशाल सेना सहित राम की आज्ञा से पश्चिम में राम से अधिक दूर नहीं, मध्य में नियुक्त किए गए।
45व्याघ्रों के समान दिखने वाले, तीखे दाँतों से सम्पन्न वे वानर वृक्ष और पर्वतशिखर लिए युद्ध की प्रतीक्षा करते प्रसन्नतापूर्वक वहाँ खड़े रहे।
46सबकी पूँछें असाधारण रूप से उठी हुई थीं, उनके नख और दाँत अस्त्रों के समान तीखे थे, कुछ के मुख विकृत थे और सबके नेत्र (क्रोध में) विकृत थे।
47उनमें से कुछ में दस हाथियों का बल था, कुछ में उनसे दस गुना अधिक और कुछ सहस्र हाथियों के समान महान् बल से सम्पन्न थे।
48कुछ वानरों में एक ओघ का बल था, कुछ में उससे सौ गुना, और वानर सेनापतियों में अपरिमेय बल था।
49वहाँ ऐसा लगता था मानो टिड्डियों का दल एकत्र हो गया हो — इस प्रकार वहाँ वानरसेना एकत्र थी। वह आश्चर्यजनक और विस्मयकारी था।
50इस प्रकार लङ्का के चारों ओर बसे वानरों ने वहाँ पहले से उपस्थित वानरों सहित समूची भूमि पूर्णतया ढक ली।
51एक लाख भालू और वानर तथा पहले से लङ्का के द्वारों पर एकत्र अनेक अन्य युद्ध के लिए आगे बढ़े।
52समूचे पर्वत पर वानरों ने सूचना एकत्र करने के लिए लङ्का नगरी की प्राचीर को घेर लिया।
53उखाड़े हुए वृक्ष धारण किए बलशाली वानरों ने सर्वत्र अधिकार जमा लिया और लङ्का में वायु का प्रवेश भी कठिन लगने लगा।
54मेघों के समान और पराक्रम में इन्द्र के तुल्य वानरों द्वारा घेर लिए जाने पर राक्षसों को आश्चर्य हुआ।
55तत्पश्चात् पर्वतशिखर पर समुद्र के समान चलती वानरसेना की टुकड़ियों से ऐसा लगा मानो मर्यादा से बाहर निकलते समुद्र के जल की गर्जना हो रही हो।
56उस महान् ध्वनि से प्राचीर, तोरण तथा पर्वत और वन प्रचण्ड रूप से हिल उठे।
57राम, लक्ष्मण और सुग्रीव द्वारा रक्षित वह वानरसेना राक्षसों और देवताओं के लिए भी दुर्जेय हो गई।
58राक्षसों के वध के लिए की जाने वाली कार्यविधि पर विचार करते हुए राघव ने स्वयं सेना को बुलाकर एकत्र किया और मन्त्रियों सहित सबने बार-बार विचार-विमर्श कर निश्चय किया। तत्पश्चात् विभीषण के साथ राजधर्म का स्मरण कर उन्होंने वालिपुत्र अङ्गद को बुलाया और ये वचन कहे —
59राक्षसों के वध के लिए की जाने वाली कार्यविधि पर विचार करते हुए राघव ने स्वयं सेना को बुलाकर एकत्र किया और मन्त्रियों सहित सबने बार-बार विचार-विमर्श कर निश्चय किया। तत्पश्चात् विभीषण के साथ राजधर्म का स्मरण कर उन्होंने वालिपुत्र अङ्गद को बुलाया और ये वचन कहे —
60राक्षसों के वध के लिए की जाने वाली कार्यविधि पर विचार करते हुए राघव ने स्वयं सेना को बुलाकर एकत्र किया और मन्त्रियों सहित सबने बार-बार विचार-विमर्श कर निश्चय किया। तत्पश्चात् विभीषण के साथ राजधर्म का स्मरण कर उन्होंने वालिपुत्र अङ्गद को बुलाया और ये वचन कहे —
61'हे श्रेष्ठ! निर्भय होकर लङ्का लाँघकर, पहले भोगी कठिनाइयाँ त्यागकर हम यहाँ पहुँचे हैं। उस दशमुख राजा को फटकारो जिसने अपनी सुध, अपना पूर्व सौभाग्य और सार्वभौम सत्ता खो दी है।
62'हे निशाचर! अपने अभिमान के मोह में तूने ऋषियों, देवताओं, इसी प्रकार गन्धर्वों, अप्सराओं, नागों, यक्षों और राजाओं के प्रति जो पाप किए, उनके दण्ड का समय आ गया है। निश्चय ही स्वयम्भू ब्रह्मा से प्राप्त वरदानों का तेरा गर्व नष्ट हो जाएगा' — राम ने कहा।
63'हे निशाचर! अपने अभिमान के मोह में तूने ऋषियों, देवताओं, इसी प्रकार गन्धर्वों, अप्सराओं, नागों, यक्षों और राजाओं के प्रति जो पाप किए, उनके दण्ड का समय आ गया है। निश्चय ही स्वयम्भू ब्रह्मा से प्राप्त वरदानों का तेरा गर्व नष्ट हो जाएगा' — राम ने कहा।
64'हे निशाचर! अपने अभिमान के मोह में तूने ऋषियों, देवताओं, इसी प्रकार गन्धर्वों, अप्सराओं, नागों, यक्षों और राजाओं के प्रति जो पाप किए, उनके दण्ड का समय आ गया है। निश्चय ही स्वयम्भू ब्रह्मा से प्राप्त वरदानों का तेरा गर्व नष्ट हो जाएगा' — राम ने कहा।
65'तूने जो मेरी पत्नी का अपहरण किया, उसके लिए मैं तुझे दण्ड के दण्ड से दण्डित करूँगा। हे लङ्कापते! मैं तेरा दण्ड देने वाला हूँ और यहाँ स्थान ले चुका हूँ।
66'हे राक्षस! देवता, ऋषि और राजर्षि भी मेरे द्वारा मारे जाकर अपने प्राण गँवा चुके हैं।
67'हे नीच राक्षस! मुझे छलकर तूने सीता का हरण किया। अब वह बल दिखा।
68'यदि तू मेरी शरण नहीं लेगा, तो मैं अपने तीखे बाणों से इस संसार को राक्षसों से रहित कर दूँगा।
69'राक्षसश्रेष्ठ यह विभीषण लङ्का का राज्य पाकर निस्सन्देह यशस्वी और भाग्यशाली होगा।
70'जो स्वयं को नहीं जानता, जो अधर्मी पापी है और मूर्ख साथियों के साथ शासन करता है, वह क्षण भर भी राज्य नहीं भोग सकता।
71'हे राक्षस! तू धैर्य और पराक्रम का आश्रय ले रहा है और युद्ध में शौर्य का आलिङ्गन कर रहा है। मेरे बाणों से तुझे (मृत्यु में) शान्ति मिलेगी।
72'हे रावण! तेरा अपने मन पर नियन्त्रण नहीं है; यदि तू मेरी दृष्टि की सीमा में आ जाए और तीनों लोकों में प्रवेश भी कर जाए, तो भी तू जीवित वापस नहीं जाएगा।'
73इन हितकर वचनों में सम्बोधित कर राम ने कहा — 'मैं तेरा अन्त्येष्टि-कर्म करूँगा, क्योंकि लङ्का में तेरा अन्तिम संस्कार करने के लिए कोई शेष न रहेगा।'
74राम के इस प्रकार कहने पर तारा के पुत्र अङ्गद, जो अग्निदेव के समान और कर्म में अथक थे, आकाश में उड़ चले।
75अङ्गद क्षण भर में रावण के भवन पर उतरे और उन्होंने व्याघ्र के समान समृद्ध रावण को अपने मन्त्रियों सहित बैठे देखा।
76तत्पश्चात् स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित वानरनायक अङ्गद कुछ दूरी पर जलती अग्नि के समान खड़े हो गए।
77'मैंने राम के वचन बिना कुछ जोड़े या घटाए पूर्णतया प्रकट कर दिए हैं। तुम सुनो।
78'मैं वालि का पुत्र अङ्गद नामक हूँ, अथक कर्म वाले कोसलराज राम का दूत। तुम जान लो कि मैं यहाँ उतरा हूँ।
79'कौसल्या का सुख बढ़ाने वाले राघव तुमसे कहते हैं — हे निर्दय राक्षस! बाहर निकलकर युद्ध के लिए उद्यत हो।
80'तेरे पुत्रों, सम्बन्धियों और अनुचरों सहित तेरे मारे जाने पर तीनों लोक तेरे भय से मुक्त हो जाएँगे।
81'तू देवताओं, दानवों और यक्षों, गन्धर्वों और नागों का शत्रु है तथा ऋषियों के गले का काँटा है; मैं तुझे यहाँ से उखाड़ फेंकूँगा।
82'जब तक तू आदरपूर्वक मुझे प्रणाम कर वैदेही को नहीं लौटाता, तब तक तू मारा जाएगा और विभीषण को सौभाग्य प्राप्त होगा।'
83वानरनायक के इस प्रकार कहने पर निशाचरों का स्वामी रावण क्रोध से अभिभूत हो गया।
84तत्पश्चात् क्रोध से काँपते रावण ने अपने मन्त्रियों को बार-बार आज्ञा दी और कहा — 'इस दुष्टबुद्धि वानर को पकड़कर मार डालो।'
85तत्पश्चात् रावण के वचन सुनकर चार राक्षसों ने अग्नि के समान तेज से देदीप्यमान अङ्गद को पकड़ लिया।
86तब तारापुत्र अङ्गद ने राक्षससेना के समक्ष अपना बल दिखाने की इच्छा से स्वेच्छा से स्वयं को पकड़े जाने दिया।
87तब अङ्गद उन राक्षसों को अपनी भुजाओं में पकड़े हुए पक्षियों के समान पर्वत के समान खड़े उस भवन की छत पर उतरे।
88अङ्गद के मानो आकाश से उतरने के उस वेग से कुचले जाकर वे सब राक्षस राक्षसराज के देखते-देखते भूमि पर गिर पड़े।
89तत्पश्चात् जब साहसी वालिपुत्र पर्वतशिखर के समान भवन की ऊँची चोटी पर उतरे, तब रावण देखता रह गया।
90रावण के देखते-देखते अङ्गद ने अपने पैरों से रौंदकर उस भवन को वैसे ही तोड़ डाला जैसे इन्द्र पर प्रहार करने के लिए हिमालय का शिखर टूटा हो।
91भवन के शिखर पर प्रहार कर अङ्गद अपना नाम घोषित करते हुए ऊँची ध्वनि करके आकाश में उठ गए।
92अङ्गद ने राक्षसों को पीड़ा दी और वानरों को आनन्दित किया तथा राम के समीप वानरों के मध्य लौट आए।
93अपने भवन के ध्वस्त होने पर अत्यन्त क्रोध प्रकट करते और अपना विनाश देखते रावण जोर-जोर से साँसें भरने लगा।
94अनेक वानरों की गर्जना से आनन्दित राम युद्ध आरम्भ करने के इच्छुक वानरसमूहों से घिरे प्रतीक्षा करते रहे।
95महान् पराक्रम वाले सुषेण, जो आकार में पर्वत के समान थे, इच्छानुसार रूप बदलने वाले अनेक वानरों से घिरे वहाँ खड़े रहे।
96दुर्जेय वानर सुषेण सुग्रीव की आज्ञा से चारों द्वारों के चारों ओर वैसे ही घूमे जैसे चन्द्रमा नक्षत्रों के चारों ओर घूमता है।
97लङ्का के समीप स्थित, समुद्र के परे तक फैली और युद्ध की प्रतीक्षा करती वानरों की सौ अक्षौहिणी की विशाल सेना देखकर राक्षस आश्चर्यचकित हुए, कुछ भयभीत हुए, कुछ केवल आनन्द प्रकट करते उल्लसित वानरों को देखकर घबरा गए।
98लङ्का के समीप स्थित, समुद्र के परे तक फैली और युद्ध की प्रतीक्षा करती वानरों की सौ अक्षौहिणी की विशाल सेना देखकर राक्षस आश्चर्यचकित हुए, कुछ भयभीत हुए, कुछ केवल आनन्द प्रकट करते उल्लसित वानरों को देखकर घबरा गए।
99लङ्का की प्राचीर से खाई तक समूचे क्षेत्र में वानरों का फैलाव देखकर राक्षस निराश हो गए। बीच का स्थान जिस प्रकार वानरों से भर गया, उससे ऐसा लगा मानो वानर ही प्राचीरों में बदल गए हों। राक्षस ऊँचा कोलाहल करते दिखाई दिए।
Nepali
1लक्ष्मणका दाजु रामले युद्धका चिन्ह देखेर सुग्रीवलाई अङ्गमाल गर्नुभयो र यी वचन भन्नुभयो —
2'तिमीले मसँग परामर्श नगरी यो साहसिक कार्य गरिदियौ। शासकहरूले यस्ता कार्य गर्दैनन्।
3'हे साहसिक कर्मका प्रेमी वीर! आफ्नो यो दुस्साहसिक कर्मले तिमीले मलाई, सेनालाई र विभीषणलाई महान् सन्देहमा पार्यौ।
4'हे विशाल काँध भएका वीर, शत्रुदमन! यस्तो कार्य फेरि नगर्नू। तिमीलाई अलिकति पनि हानि भएको भए, हे शत्रुनाशक, मलाई अथवा सीता, भरत, शत्रुघ्न वा लक्ष्मणलाई अथवा मेरो यो शरीरलाई पनि के लाभ?
5'हे विशाल काँध भएका वीर, शत्रुदमन! यस्तो कार्य फेरि नगर्नू। तिमीलाई अलिकति पनि हानि भएको भए, हे शत्रुनाशक, मलाई अथवा सीता, भरत, शत्रुघ्न वा लक्ष्मणलाई अथवा मेरो यो शरीरलाई पनि के लाभ?
6'हे बलशाली सुग्रीव! तिमी बलमा इन्द्र र वरुणसमान छौ। तिम्रो पराक्रम मलाई ज्ञात छ। मैले मनमा निश्चय गरिसकेको छु कि युद्धमा रावणका पुत्र र उसका आफन्तको वध गरी लङ्कामा विभीषणको अभिषेक गर्नेछु, राज्य भरतलाई सुम्पनेछु र आफ्नो शरीर त्याग्नेछु।
7'हे बलशाली सुग्रीव! तिमी बलमा इन्द्र र वरुणसमान छौ। तिम्रो पराक्रम मलाई ज्ञात छ। मैले मनमा निश्चय गरिसकेको छु कि युद्धमा रावणका पुत्र र उसका आफन्तको वध गरी लङ्कामा विभीषणको अभिषेक गर्नेछु, राज्य भरतलाई सुम्पनेछु र आफ्नो शरीर त्याग्नेछु।
8यसरी भन्नुहुने रामलाई सुग्रीवले उत्तर दिए — 'हे वीर राम! जसले तपाईंकी पत्नीको अपहरण गर्यो, त्यो रावणलाई देखेर र आफ्नो बल जान्दाजान्दै म कसरी सहन सक्थेँ?'
9यसरी भन्नुहुने रामलाई सुग्रीवले उत्तर दिए — 'हे वीर राम! जसले तपाईंकी पत्नीको अपहरण गर्यो, त्यो रावणलाई देखेर र आफ्नो बल जान्दाजान्दै म कसरी सहन सक्थेँ?'
10राघवले वीर सुग्रीवको कुरा सुन्नुभयो, उनको प्रशंसा गर्नुभयो र समृद्धिले सम्पन्न लक्ष्मणलाई यी वचन भन्नुभयो —
11'हे लक्ष्मण! हामीले चिसो पानी र उत्तम फल भएको प्रदेश अधिकारमा लिनुपर्छ तथा सेनाको विभाजन गरी उद्यत रहने योजना बनाउनुपर्छ।
12'मलाई भालु, वानर र राक्षसहरूमा श्रेष्ठ वीरहरूको भयङ्कर विनाश देखिन्छ। मलाई सङ्कट आउँदै गरेको देखिन्छ।
13'हावा प्रचण्ड रूपमा बगिरहेको छ, पृथ्वी काँपिरहेको छ, पर्वतशिखर हल्लिरहेका छन् र (चारै कुनामा) पृथ्वी धारण गर्ने हात्तीहरू खसिरहेका छन्।
14'वन्य पक्षीझैँ देखिने उग्र मेघहरूले भयङ्कर कर्कश ध्वनि गरिरहेका छन् र रगतका थोपा मिसिएको वर्षा भइरहेको छ।
15'साँझ रातो चन्दनका रूखझैँ देखिन्छ; सूर्यबाट खस्ने बल्दो आगो अग्निपुञ्जझैँ र भयङ्कर छ।
16'सूर्यतर्फ मुख फर्काएर करुण स्वरमा रुने अशुभ पशुहरूका निराशापूर्ण अमङ्गल ध्वनिले महान् भय उत्पन्न गरिरहेका छन्।
17'प्रलयकालझैँ चन्द्रमा तेजहीन छ र रातमा कालो तथा रातो वलयले घेरिएर सन्तप्त पारिरहेको छ।
18'हे लक्ष्मण! सूर्यको कक्षामा देखिने सानो कालो दाग अशुभ हो। चन्द्रमा ताम्रवर्णले घेरिएको र नीरस छ।
19'जसरी चन्द्रमामा दाग छन्, त्यसै गरी नक्षत्र पनि मलिन छन् र देखिँदैनन्। हे लक्ष्मण! यो जगत्को अन्त्यको सूचक हो।
20'काग, बाज र गिद्धहरू पनि स्यालजस्ता तुच्छ पशुहरूसँग मिलेर उच्च कोलाहल गरिरहेका छन् जुन अशुभ र अहितकर छ।
21'चारैतिरबाट वानरहरूले घेरिएर हामी अब रावणद्वारा शासित त्यो दुर्गम लङ्कामाथि चाँडै आक्रमण गरौँ।
22'वानर र राक्षसहरूले फ्याँकेका ढुङ्गा, त्रिशूल र तरबारले तथा मासु र रगतले भूमि ढाकिनेछ।'
23बलशाली वीर राम (लक्ष्मणका ज्येष्ठ दाजु) ले लक्ष्मणलाई यसरी (माथि वर्णित अनुसार) भन्नुभयो र ढिलाइविना पर्वतशिखरबाट ओर्लनुभयो।
24पर्वतबाट ओर्लेर धर्मात्मा रामले मनमा आफ्नो सेनाको बल तथा शत्रुको दुर्जेय बल आँक्नुभयो।
25कहिले के गर्नुपर्छ भन्ने जान्ने राघवले वानरसेना र सुग्रीवलाई प्रेरित गर्नुभयो र आज्ञा दिनुभयो।
26अगाडि विशाल सेनाले घेरिएका विशाल काँध भएका राम लङ्कातर्फ बढ्नुभयो।
27तब विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान्, नल, नील तथा त्यसै गरी लक्ष्मण पछिपछि हिँडे।
28तब भालु र वानरहरू सम्पूर्ण भूमि ढाक्दै रामको पछिपछि हिँडे।
29हात्तीको आकारका, शत्रुलाई रोक्न समर्थ ती वानर आफ्ना हातमा विशाल हुर्केका रूख लिएर हिँडे।
30थोरै समयमै शत्रुदमन दुई भाइ राम र लक्ष्मण लङ्का नगरीसम्म पुग्नुभयो।
31रामका वचनको आज्ञा पाएर वानरहरू आफ्ना नियत स्थानमा रहँदै त्यो अद्भुत लङ्कामा प्रवेश गरे, जुन झन्डाले सजिएको र उद्यानले अलङ्कृत थियो। लङ्काका पर्खाल र तोरण देवताहरूका लागि पनि दुर्गम थिए।
32रामका वचनको आज्ञा पाएर वानरहरू आफ्ना नियत स्थानमा रहँदै त्यो अद्भुत लङ्कामा प्रवेश गरे, जुन झन्डाले सजिएको र उद्यानले अलङ्कृत थियो। लङ्काका पर्खाल र तोरण देवताहरूका लागि पनि दुर्गम थिए।
33आफ्ना भाइ लक्ष्मणसहित धनुर्धारी रामले लङ्काको उत्तरी ढोका अवरुद्ध पार्नुभयो, जुन अग्लो पर्वतशिखरझैँ र सुरक्षित थियो।
34(दशरथनन्दन) राम, जसको पछाडि लक्ष्मण थिए, रावणद्वारा रक्षित उत्तरी ढोकामा पुग्नुभयो। जसरी समुद्र वरुणद्वारा रक्षित छ, त्यसै गरी त्यो भयङ्कर राक्षसहरूद्वारा रक्षित थियो, जो पातालका राक्षसझैँ सर्वत्र गोप्य रूपमा लुकेका थिए र रक्षाका लागि अनेक कवच धारण गरेका थिए। रामबाहेक अरू कसैका लागि त्यहाँ प्रवेश सम्भव थिएन।
35(दशरथनन्दन) राम, जसको पछाडि लक्ष्मण थिए, रावणद्वारा रक्षित उत्तरी ढोकामा पुग्नुभयो। जसरी समुद्र वरुणद्वारा रक्षित छ, त्यसै गरी त्यो भयङ्कर राक्षसहरूद्वारा रक्षित थियो, जो पातालका राक्षसझैँ सर्वत्र गोप्य रूपमा लुकेका थिए र रक्षाका लागि अनेक कवच धारण गरेका थिए। रामबाहेक अरू कसैका लागि त्यहाँ प्रवेश सम्भव थिएन।
36(दशरथनन्दन) राम, जसको पछाडि लक्ष्मण थिए, रावणद्वारा रक्षित उत्तरी ढोकामा पुग्नुभयो। जसरी समुद्र वरुणद्वारा रक्षित छ, त्यसै गरी त्यो भयङ्कर राक्षसहरूद्वारा रक्षित थियो, जो पातालका राक्षसझैँ सर्वत्र गोप्य रूपमा लुकेका थिए र रक्षाका लागि अनेक कवच धारण गरेका थिए। रामबाहेक अरू कसैका लागि त्यहाँ प्रवेश सम्भव थिएन।
37रामले त्यहाँ हरेक प्रकारका असङ्ख्य अस्त्र तथा युद्धका योद्धाहरूका लागि ढाल पनि देख्नुभयो।
38वानरसेनाका सेनापति वीर नील तथा द्विविद र मैन्द पूर्वी ढोकामा पुगे र त्यहीँ रहे।
39महान् पराक्रमले सम्पन्न अङ्गद ऋषभ, गवाक्ष, गज र गवयसहित दक्षिणी ढोकामा पुगे।
40बलशाली वानर हनुमान् वीर प्रमाथी, प्रघस र अरूसहित पश्चिमी ढोकाको रक्षा गर्दै रहे।
41सम्पूर्ण सेनाका प्रमुख र वानरसेनामा श्रेष्ठ सुग्रीव, जो सुन्दर पखेटा भएका गरुडझैँ र हावाको वेगले सम्पन्न थिए, (उत्तर र पश्चिमको) मध्य स्थानमा रहे।
42वानरसेनाका विख्यात सेनापति तथा छत्तीस करोड वानर त्यहाँ पडाव हालेर उभिइरहे।
43रामको आज्ञाले लक्ष्मणसहित विभीषणले त्यहाँ करोडौँ-करोड वानर नियुक्त गरे।
44सुषेण जाम्बवान् तथा वानरहरूको विशाल सेनासहित रामको आज्ञाले पश्चिममा रामबाट धेरै टाढा नभई बीचमा नियुक्त गरिए।
45व्याघ्रझैँ देखिने, तीखा दाँतले सम्पन्न ती वानर रूख र पर्वतशिखर लिएर युद्धको प्रतीक्षा गर्दै प्रसन्नतापूर्वक त्यहाँ उभिइरहे।
46सबैका पुच्छर असाधारण रूपमा उठेका थिए, तिनका नङ र दाँत अस्त्रझैँ तीखा थिए, कसैका मुख विकृत थिए र सबैका नेत्र (क्रोधमा) विकृत थिए।
47तिनीहरूमध्ये कसैमा दस हात्तीको बल थियो, कसैमा तीभन्दा दस गुणा बढी र कसैमा हजार हात्तीसमान महान् बल थियो।
48केही वानरमा एक ओघको बल थियो, केहीमा त्यसभन्दा सय गुणा, र वानर सेनापतिहरूमा अपरिमेय बल थियो।
49त्यहाँ यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ सलहको बथान जम्मा भएको होस् — यसरी त्यहाँ वानरसेना जम्मा थियो। त्यो आश्चर्यजनक र विस्मयकारी थियो।
50यसरी लङ्काको चारैतिर बसेका वानरहरूले त्यहाँ पहिलेदेखि उपस्थित वानरहरूसहित सम्पूर्ण भूमि पूर्णतया ढाके।
51एक लाख भालु र वानर तथा पहिलेदेखि लङ्काका ढोकामा जम्मा भएका अनेक अन्य युद्धका लागि अगाडि बढे।
52सम्पूर्ण पर्वतमा वानरहरूले सूचना जम्मा गर्न लङ्का नगरीको पर्खाल घेरे।
53उखेलेका रूख धारण गरेका बलशाली वानरहरूले सर्वत्र अधिकार जमाए र लङ्कामा हावाको प्रवेश पनि कठिन लाग्न थाल्यो।
54मेघझैँ र पराक्रममा इन्द्रसमान वानरहरूले घेरिएपछि राक्षसहरूलाई आश्चर्य लाग्यो।
55त्यसपछि पर्वतशिखरमा समुद्रझैँ हिँड्ने वानरसेनाका टुकडीहरूले यस्तो देखियो मानौँ मर्यादाभन्दा बाहिर निस्कने समुद्रको पानीको गर्जन भइरहेको छ।
56त्यो महान् ध्वनिले पर्खाल, तोरण तथा पर्वत र वन प्रचण्ड रूपमा हल्लिए।
57राम, लक्ष्मण र सुग्रीवद्वारा रक्षित त्यो वानरसेना राक्षस र देवताहरूका लागि पनि दुर्जेय भयो।
58राक्षसहरूको वधका लागि गरिने कार्यविधिमा विचार गर्दै राघवले आफैँ सेनालाई बोलाएर जम्मा गर्नुभयो र मन्त्रीहरूसहित सबैले बारम्बार विचारविमर्श गरी निश्चय गरे। त्यसपछि विभीषणसँग राजधर्मको सम्झना गरी उहाँले वालिपुत्र अङ्गदलाई बोलाउनुभयो र यी वचन भन्नुभयो —
59राक्षसहरूको वधका लागि गरिने कार्यविधिमा विचार गर्दै राघवले आफैँ सेनालाई बोलाएर जम्मा गर्नुभयो र मन्त्रीहरूसहित सबैले बारम्बार विचारविमर्श गरी निश्चय गरे। त्यसपछि विभीषणसँग राजधर्मको सम्झना गरी उहाँले वालिपुत्र अङ्गदलाई बोलाउनुभयो र यी वचन भन्नुभयो —
60राक्षसहरूको वधका लागि गरिने कार्यविधिमा विचार गर्दै राघवले आफैँ सेनालाई बोलाएर जम्मा गर्नुभयो र मन्त्रीहरूसहित सबैले बारम्बार विचारविमर्श गरी निश्चय गरे। त्यसपछि विभीषणसँग राजधर्मको सम्झना गरी उहाँले वालिपुत्र अङ्गदलाई बोलाउनुभयो र यी वचन भन्नुभयो —
61'हे श्रेष्ठ! निर्भय भई लङ्का नाघेर, पहिले भोगेका कठिनाइ त्यागेर हामी यहाँ आइपुगेका छौँ। त्यो दशमुख राजालाई हप्काऊ जसले आफ्नो सुध, आफ्नो पूर्व सौभाग्य र सार्वभौम सत्ता गुमाएको छ।
62'हे निशाचर! आफ्नो अभिमानको मोहमा तैँले ऋषि, देवता, त्यसै गरी गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष र राजाहरूप्रति जुन पाप गरिस्, तिनको दण्डको समय आइपुग्यो। निश्चय नै स्वयम्भू ब्रह्माबाट पाएका वरदानको तेरो गर्व नष्ट हुनेछ' — रामले भन्नुभयो।
63'हे निशाचर! आफ्नो अभिमानको मोहमा तैँले ऋषि, देवता, त्यसै गरी गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष र राजाहरूप्रति जुन पाप गरिस्, तिनको दण्डको समय आइपुग्यो। निश्चय नै स्वयम्भू ब्रह्माबाट पाएका वरदानको तेरो गर्व नष्ट हुनेछ' — रामले भन्नुभयो।
64'हे निशाचर! आफ्नो अभिमानको मोहमा तैँले ऋषि, देवता, त्यसै गरी गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष र राजाहरूप्रति जुन पाप गरिस्, तिनको दण्डको समय आइपुग्यो। निश्चय नै स्वयम्भू ब्रह्माबाट पाएका वरदानको तेरो गर्व नष्ट हुनेछ' — रामले भन्नुभयो।
65'तैँले मेरी पत्नीको अपहरण गरेकाले म तँलाई दण्डको दण्डले दण्डित गर्नेछु। हे लङ्कापते! म तेरो दण्ड दिने हुँ र यहाँ स्थान लिइसकेको छु।
66'हे राक्षस! देवता, ऋषि र राजर्षिहरू पनि मबाट मारिएर आफ्नो प्राण गुमाइसकेका छन्।
67'हे नीच राक्षस! मलाई छलेर तैँले सीताको हरण गरिस्। अब त्यो बल देखा।
68'यदि तैँले मेरो शरण लिइनस् भने म आफ्ना तीखा बाणले यो संसारलाई राक्षसरहित पारिदिनेछु।
69'राक्षसश्रेष्ठ यी विभीषणले लङ्काको राज्य पाएर निस्सन्देह यशस्वी र भाग्यशाली हुनेछन्।
70'जसले आफूलाई जान्दैन, जो अधर्मी पापी छ र मूर्ख साथीहरूसँग शासन गर्छ, उसले क्षणभर पनि राज्य भोग्न सक्दैन।
71'हे राक्षस! तँ धैर्य र पराक्रमको आश्रय लिँदै छस् र युद्धमा शौर्यलाई अङ्गमाल गर्दै छस्। मेरा बाणले तँलाई (मृत्युमा) शान्ति मिल्नेछ।
72'हे रावण! तेरो आफ्नो मनमाथि नियन्त्रण छैन; यदि तँ मेरो दृष्टिको सीमामा आइस् र तीनै लोकमा प्रवेश गरिस् भने पनि तँ जीवित फर्कनेछैनस्।'
73यी हितकर वचनमा सम्बोधन गरी रामले भन्नुभयो — 'म तेरो अन्त्येष्टि-कर्म गर्नेछु, किनभने लङ्कामा तेरो अन्तिम संस्कार गर्न कोही बाँकी रहनेछैन।'
74रामले यसरी भन्नुभएपछि ताराका पुत्र अङ्गद, जो अग्निदेवझैँ र कर्ममा अथक थिए, आकाशमा उडे।
75अङ्गद क्षणभरमै रावणको भवनमा ओर्ले र उनले व्याघ्रझैँ समृद्ध रावणलाई आफ्ना मन्त्रीहरूसहित बसेको देखे।
76त्यसपछि सुनका बाजुबन्दले सजिएका वानरनायक अङ्गद केही टाढा बल्दो आगोझैँ उभिए।
77'मैले रामका वचन केही नथपी वा नघटाई पूर्णतया प्रकट गरिदिएको छु। तिमी सुन।
78'म वालिको पुत्र अङ्गद नामक हुँ, अथक कर्म भएका कोसलराज रामको दूत। तिमीले जान कि म यहाँ ओर्लेको छु।
79'कौसल्याको सुख बढाउने राघवले तिमीलाई भन्नुहुन्छ — हे निर्दय राक्षस! बाहिर निस्केर युद्धका लागि तयार होऊ।
80'तिम्रा पुत्र, आफन्त र अनुचरसहित तिमी मारिएपछि तीनै लोक तिम्रो भयबाट मुक्त हुनेछन्।
81'तिमी देवता, दानव र यक्ष, गन्धर्व र नागहरूका शत्रु हौ तथा ऋषिहरूको घाँटीको काँडा हौ; म तिमीलाई यहाँबाट उखेलिदिनेछु।
82'जबसम्म तिमी आदरपूर्वक मलाई प्रणाम गरी वैदेहीलाई फिर्ता दिँदैनौ, तबसम्म तिमी मारिनेछौ र विभीषणलाई सौभाग्य प्राप्त हुनेछ।'
83वानरनायकले यसरी भनेपछि निशाचरहरूको स्वामी रावण क्रोधले अभिभूत भयो।
84त्यसपछि क्रोधले काँपेको रावणले आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बारम्बार आज्ञा दियो र भन्यो — 'यो दुष्टबुद्धि वानरलाई समातेर मारिदेऊ।'
85त्यसपछि रावणका वचन सुनेर चार राक्षसले आगोझैँ तेजले देदीप्यमान अङ्गदलाई समाते।
86तब ताराका पुत्र अङ्गदले राक्षससेनाको अगाडि आफ्नो बल देखाउने इच्छाले स्वेच्छाले आफूलाई समातिन दिए।
87तब अङ्गद ती राक्षसहरूलाई आफ्ना पाखुरामा समातेर पक्षीझैँ पर्वतझैँ उभिएको त्यो भवनको छानामा ओर्ले।
88अङ्गद मानौँ आकाशबाट ओर्लेको त्यो वेगले किचिएर ती सबै राक्षस राक्षसराजको देखादेखी भुइँमा खसे।
89त्यसपछि साहसी वालिपुत्र पर्वतशिखरझैँ भवनको अग्लो टुप्पोमा ओर्लँदा रावण हेरिरह्यो।
90रावणको देखादेखी अङ्गदले आफ्ना खुट्टाले कुल्चेर त्यो भवन त्यसै गरी भत्काइदिए जसरी इन्द्रमाथि प्रहार गर्न हिमालयको शिखर भाँचिएको होस्।
91भवनको शिखरमा प्रहार गरी अङ्गद आफ्नो नाम घोषणा गर्दै उच्च ध्वनि गरेर आकाशमा उठे।
92अङ्गदले राक्षसहरूलाई पीडा दिए र वानरहरूलाई आनन्दित पारे तथा रामको नजिक वानरहरूको बीचमा फर्किए।
93आफ्नो भवन ध्वस्त भएकोमा अत्यन्त क्रोध प्रकट गर्दै र आफ्नो विनाश देख्दै रावण चर्को सास फेर्न थाल्यो।
94अनेक वानरहरूको गर्जनले आनन्दित राम युद्ध सुरु गर्न इच्छुक वानरसमूहले घेरिएर प्रतीक्षा गरिरहनुभयो।
95महान् पराक्रम भएका सुषेण, जो आकारमा पर्वतझैँ थिए, इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्ने अनेक वानरले घेरिएर त्यहाँ उभिइरहे।
96दुर्जेय वानर सुषेण सुग्रीवको आज्ञाले चारै ढोकाको वरिपरि त्यसै गरी घुमे जसरी चन्द्रमा नक्षत्रहरूको वरिपरि घुम्छ।
97लङ्काको नजिक रहेको, समुद्रभन्दा पर फैलिएको र युद्धको प्रतीक्षा गर्दै गरेको वानरहरूको सय अक्षौहिणीको विशाल सेना देखेर राक्षसहरू आश्चर्यचकित भए, कोही त्रसित भए, कोही केवल आनन्द प्रकट गर्ने उल्लसित वानरहरू देखेर आत्तिए।
98लङ्काको नजिक रहेको, समुद्रभन्दा पर फैलिएको र युद्धको प्रतीक्षा गर्दै गरेको वानरहरूको सय अक्षौहिणीको विशाल सेना देखेर राक्षसहरू आश्चर्यचकित भए, कोही त्रसित भए, कोही केवल आनन्द प्रकट गर्ने उल्लसित वानरहरू देखेर आत्तिए।
99लङ्काको पर्खालदेखि खाडलसम्म सम्पूर्ण क्षेत्रमा वानरहरूको फैलावट देखेर राक्षसहरू निराश भए। बीचको ठाउँ जसरी वानरहरूले भरियो, त्यसबाट यस्तो देखियो मानौँ वानरहरू नै पर्खालमा बदलिएका छन्। राक्षसहरू उच्च कोलाहल गरिरहेका देखिए।