Sarga 3
Yuddha Kanda · Chapter 3
Sanskrit
1सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् । प्रतिजग्राहकाकुत्स्थोहनूमन्तमथाब्रवीत् ।।6.3.1।।
2तपसासेतुबन्धेनसागरोच्छोषणेनच । सर्वथासुसमर्थोऽस्मिसागरस्यास्यलङ्घने ।।6.3.2।।
3कतिदुर्गाणिदुर्गायालङ्कायाब्रूहितानिमे । ज्ञातुमिच्छामितत्सर्वंदर्शनादिववानर ।।6.3.3।।
4बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।। यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् । सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
5बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।। यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् । सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
6श्रुत्वारामस्यवचनंहनुमान्मारुतात्मजः । वाक्यंवाक्यविदांश्रेष्ठोरामंपुनरथाब्रवीत् ।।6.3.6।।
7श्रूयतांसर्वमाख्यास्येदुर्गकर्मविधानतः । गुप्तापुरीयथालङ्कारक्षिताचयथाबलैः ।।6.3.7।।
8राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा । परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।। विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच । एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
9राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा । परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।। विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच । एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
10हृष्टप्रमुदितालङ्कामत्तद्विपसमाकुला । महतीरथसंपूर्णारक्षोगणसमाकुला ।।6.3.10।।
11दृढबद्धकवाटानिमहापरिघवन्तिच । द्वाराणिविपुलान्यस्याश्चत्वारिसुमहान्तिच ।।6.3.11।।
12तत्रेषूपलयन्त्राणिबलवन्तिमहान्तिच । आगतंपरसैन्यंतैस्तत्रप्रतिनिवार्यते ।।6.3.12।।
13द्वारेषुसंस्कृताभीमाःकालायसमयाश्शिताः । शतशोरचितावीरैश्शतघ्नयोरक्षसांगणै ।।6.3.13।।
14सौवर्णस्तुमहांस्तस्याःप्राकारोदुष्प्रधर्षणः । मणीविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ।।6.3.14।।
15सर्वतश्चमहाभीमाश्शीततोयवहाश्शुभाः । अगाधाग्राहवत्यश्चपरिखामीनसेविता ।।6.3.15।।
16द्वारेषुतासांचत्वारस्सङ्क्रमाःपरमायताः । यन्त्रैरुपेताबहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ।।6.3.16।।
17त्रायन्तेसङ्क्रमास्तत्रपरसैन्यागतेसति । यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्तेपरिखासुसमन्ततः ।।6.3.17।।
18एकस्त्वकम्प्योबलवान्सङ्क्रमस्सुमहादृढः । काञ्चनै र्बहुभिस्स्तम्भैर्वेदिकाभिश्चशोभितः ।।6.3.18।।
19स्वयंप्रकृतिमापन्नोयुयुत्सूराम रावण: । उत्थितश्चाप्रमत्तश्चबलानामनुदर्शने ।।6.3.19।।
20लङ्कापुनर्निरालम्बादेवदुर्गाभयावहा । नादेयंपार्वतंवान्यंकृत्रिमंचचतुर्विधम् ।।6.3.20।।
21स्थितापारेसमुद्रस्यदूरपारस्यराघव । नौपथोपिश्चनास्त्यत्रनिरादेशश्चसर्वशः ।।6.3.21।।
22शैलाग्रेरचितादुर्गासापुरैर्देवपुरोपमा । वाजिवारणासम्पूर्णालङ्कापरमदुर्जया ।।6.3.22।।
23परिखाश्चशतघ्नयश्चयन्त्राणिविविधानिच । शोभयन्तिपुरींलङ्कांरावणस्यदुरात्मनः ।।6.3.23।।
24अयुतंरक्षसामत्रपूर्वद्वारंसमाश्रितम् । शूलहस्तादुराधर्षास्सर्वेखङ्गाग्रयोधिनः ।।6.3.24।।
25नियुतंरक्षसामत्रदक्षिणद्वारमाश्रितम् । चतुरङ्गेणसैन्येनयोधास्तत्राप्यनुत्तमाः ।।6.3.25।।
26प्रयुतंरक्षसामत्रपश्चिमद्वारमाश्रितम् । चर्मखङ्गधरास्सर्वेतथासर्वास्त्रकोविदाः ।।6.3.26।।
27न्यर्बुदंरक्षसामत्राप्युत्तरद्वारमाश्रितम् । रथिनश्चाश्ववाहाश्चकुलपुत्त्रास्सुपूजिताः ।।6.3.27।।
28शतशोऽथसहस्राणिमध्यमंस्कन्धमाश्रिताः । यातुधानादुराधर्षास्साग्रकोटिश्चरक्षसाम् ।।6.3.28।।
29तेमयासङ्क्रमाभग्नाःपरिखाश्चावपूरिताः । दग्धाचनगरीलङ्काप्राकाराश्चावसादिताः ।।6.3.29।। बलैकदेशःक्षपितोराक्षसानांमहात्मनाम् ।
30येनकेनतुमार्गेणतरामवरुणालयम् । हतेतिनगरीलङ्कावानरैरवधार्यताम् ।।6.3.30 ।।
31अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः । नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।। प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।। सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् । सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
32अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः । नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।। प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।। सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् । सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
33अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः । नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।। प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।। सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् । सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
34एवमाज्ञापयक्षिप्रंबलानांसर्वसङ्ग्रहम् । मुहूर्तेनतुयुक्तेनप्रस्थानमभिरोचय ।।6.3.34।।
English
1Rama the scion of Kakuthsa dynasty having accepted the wellmeaning words of Sugriva, who spoke the truth with deep understanding, turned to Hanuman and said.
2"By austerity or by drying up the ocean or by any other means, I am capable of crossing the ocean."
3"O Vanara How many forts are in Lanka? You may tell me whatever you have seen. I wish to know all that."
4"Tell me in detail about the strength and size of the army, the number of gateways that are difficult to enter, the way in which the entrances have been protected by the rakshasas, and their dwellings in Lanka. Indeed you are aware of all aspects and are also capable."
5"Tell me in detail about the strength and size of the army, the number of gateways that are difficult to enter, the way in which the entrances have been protected by the rakshasas, and their dwellings in Lanka. Indeed you are aware of all aspects and are also capable."
6Hanuman the son of Maruti, the foremost among those who are good at speech, having heard Rama's words again said to Rama.
7"I will relate the way in which the city of Lanka is fortified, the way in which it is protected by secret forces, everything you wish to hear."
8Hanuman, the foremost of the vanaras said that he will truly point out everything in Lanka:"Ravana's power, the affection of rakshasas to Ravana, his prosperity, the terrifying ocean, the divisions of the army such as chariots, elephants, horses and soldiers."
9Hanuman, the foremost of the vanaras said that he will truly point out everything in Lanka:"Ravana's power, the affection of rakshasas to Ravana, his prosperity, the terrifying ocean, the divisions of the army such as chariots, elephants, horses and soldiers."
10"The people in the vast island of Lanka are very delighted. Lanka is filled with chariots and innumerable rakshasas."
11"Lanka is endowed with lofty wide courtyards, entrances with doors that are fixed with metal fixtures and large iron bars."
12"The doors are fitted with powerful machines which retaliate by discharging darts and stones on the enemy's army and kill them."
13At the entrances are troops of terrific looking guards kept ready with a hundred sharpened stones studded with iron spikes.
14"Its lofty golden boundary wall encrusted here and there with gems, corals, Vaiduryas and pearls is difficult to assail."
15All round it (boundary wall) are very splendid moats filled with frighteningcold water inhabited by fish and crocodiles.
16At the entrance of the gateways around the moats are four road ways. Huge engines are fixed to move the bridges when people approach. There are rows of houses (for the guards) at the gateways.
17"When the enemy arrives, the engines all over the moats lift the bridges making entry impossible for enemy armies."
18"One of the road ways is very strong and steady, shining with unshakeable golden pillars and altars."
19"O Rama Ravana, who is hostile in his intentions, assuming his natural tendency which is eagerness to combat, is always very alert and looks after the army."
20"Lanka is difficult to access even for devatas located on high peaks of the mountain. It is fierce to onlookers, surrounded by four kinds of forts, like rivers, mountains, forests and artificial fortresses."
21"O Raghava Lanka is located on the other shore of the ocean. Passage through the sea is not possible. It is away from all and there is nothing around."
22"It is inaccessible like the abode of devatas as it is on the peak of the mountain. It is difficult to conquer for any one as it is full of horses and elephants."
23"Evil minded Ravana's city of Lanka is shining with moats and missiles of many kinds and machinery."
24"There(in Lanka) ten thousand warriors are garrisoned at the eastern gate way holding tridents, and those who are unassailable in war stand in front with swords."
25At the southern gate also one lakh of rakshasas are garrisoned with four divisions of army. They are also the best warriors.
26At the western gate are garrisoned ten lakhs of rakshasas wearing shields of skin and holding swords. They are knowledgeable in several weapons.
27At the northern gate(of Lanka) are garrisoned one hundred crores of rakshasas constituting, charioteers, horse riding and elephant riding ogres born of noble families, respected and trustworthy (for Ravana).
28"Hundreds and thousands of warriors who are unassailable are collected in the center(of Lanka) in multitudes of crores."
29"I have destroyed some of those roadways, even filled up the moats, burnt parts of the city of Lanka, smashed the boundary walls and killed part of the powerful army."
30"If by whatever means the passage of ocean can be crossed by vanaras it can be taken for granted that the city of Lanka is destroyed."
31"Raghava What do we have to do with the rest of the army when Angada, Dwivida, Mainda, Jambavan, Panasa, Nala and the chief of the army Nila are there? Reaching Ravana's city by leaping over the mountains and demolishing the outer gates, other boundaries, archways and other buildings they will get into Lanka city."
32"Raghava What do we have to do with the rest of the army when Angada, Dwivida, Mainda, Jambavan, Panasa, Nala and the chief of the army Nila are there? Reaching Ravana's city by leaping over the mountains and demolishing the outer gates, other boundaries, archways and other buildings they will get into Lanka city."
33"Raghava What do we have to do with the rest of the army when Angada, Dwivida, Mainda, Jambavan, Panasa, Nala and the chief of the army Nila are there? Reaching Ravana's city by leaping over the mountains and demolishing the outer gates, other boundaries, archways and other buildings they will get into Lanka city."
34"You may command the total army this way."Quickly start at an opportune time towards Lanka (said Hanuman to Rama)" commanded Hanuman." ।।इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेतृतीयस्सर्गः।। This is the end of the third Sarga of Yuddha Kanda of the first epic, the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Hindi
1गहरी समझ से सत्य बोलने वाले सुग्रीव के हितकारी वचन स्वीकार कर काकुत्स्थवंशी राम ने हनुमान् की ओर मुड़कर कहा —
2'तप से, समुद्र को सुखा देने से अथवा किसी अन्य उपाय से मैं समुद्र लाँघने में समर्थ हूँ।
3'हे वानर! लङ्का में कितने दुर्ग हैं? तुमने जो कुछ देखा है, वह मुझे बताओ। मैं वह सब जानना चाहता हूँ।
4'सेना के बल और आकार के विषय में, दुर्गम प्रवेशद्वारों की संख्या के विषय में, राक्षसों द्वारा उन प्रवेशद्वारों की रक्षा की विधि के विषय में तथा लङ्का में उनके निवासों के विषय में मुझे विस्तार से बताओ। सचमुच तुम सब पक्षों से परिचित हो और समर्थ भी हो।
5'सेना के बल और आकार के विषय में, दुर्गम प्रवेशद्वारों की संख्या के विषय में, राक्षसों द्वारा उन प्रवेशद्वारों की रक्षा की विधि के विषय में तथा लङ्का में उनके निवासों के विषय में मुझे विस्तार से बताओ। सचमुच तुम सब पक्षों से परिचित हो और समर्थ भी हो।
6वाणी में निपुण जनों में श्रेष्ठ मारुतिपुत्र हनुमान् ने राम के वचन सुनकर पुनः राम से कहा —
7'लङ्का नगरी किस प्रकार सुदृढ़ की गई है और गुप्त सेनाओं द्वारा उसकी किस प्रकार रक्षा होती है — जो कुछ आप सुनना चाहते हैं, वह सब मैं कहूँगा।
8वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने कहा कि वे लङ्का की हर बात सच-सच बताएँगे — 'रावण का बल, राक्षसों का रावण के प्रति स्नेह, उसका वैभव, भयङ्कर समुद्र तथा रथ, गज, अश्व और पदाति नामक सेना के विभाग।'
9वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने कहा कि वे लङ्का की हर बात सच-सच बताएँगे — 'रावण का बल, राक्षसों का रावण के प्रति स्नेह, उसका वैभव, भयङ्कर समुद्र तथा रथ, गज, अश्व और पदाति नामक सेना के विभाग।'
10'लङ्का के उस विशाल द्वीप के निवासी अत्यन्त हर्षित रहते हैं। लङ्का रथों और असंख्य राक्षसों से भरी है।
11'लङ्का ऊँचे और विस्तीर्ण प्राङ्गणों से सम्पन्न है तथा उसके प्रवेशद्वारों के कपाट धातु की जड़ाई और विशाल लोहे की अर्गलाओं से युक्त हैं।
12'उन द्वारों पर ऐसे शक्तिशाली यन्त्र लगे हैं जो शत्रुसेना पर बाण और शिलाएँ छोड़कर प्रतिकार करते हैं और उनका वध करते हैं।
13'प्रवेशद्वारों पर भयङ्कर दिखने वाले रक्षकों के दल लोहे की कीलों से जड़ी सौ तीखी शिलाएँ लिए उद्यत रहते हैं।
14'उसकी ऊँची स्वर्णमयी प्राचीर, जो यत्र-तत्र रत्नों, मूँगों, वैदूर्यों और मोतियों से जड़ी है, दुर्जेय है।
15'उस (प्राचीर) के चारों ओर मत्स्यों और मकरों से भरे भयङ्कर शीतल जल वाले अत्यन्त सुन्दर खाई-गर्त हैं।
16'खाइयों के चारों ओर प्रवेशद्वारों पर चार मार्ग हैं। लोगों के आने पर पुलों को हटाने के लिए विशाल यन्त्र लगे हैं। प्रवेशद्वारों पर (रक्षकों के लिए) घरों की पंक्तियाँ हैं।
17'शत्रु के आने पर खाइयों पर लगे वे यन्त्र पुलों को उठा लेते हैं, जिससे शत्रुसेनाओं का प्रवेश असम्भव हो जाता है।
18'उनमें से एक मार्ग अत्यन्त सुदृढ़ और स्थिर है, जो अचल स्वर्णस्तम्भों और वेदिकाओं से देदीप्यमान है।
19'हे राम! शत्रुतापूर्ण अभिप्राय वाला रावण अपने स्वाभाविक युद्धोत्साह को धारण किए सदा अत्यन्त सतर्क रहता है और सेना की देखभाल करता है।
20'पर्वत के ऊँचे शिखरों पर स्थित लङ्का देवताओं के लिए भी दुर्गम है। देखने वालों के लिए वह भयङ्कर है और नदी, पर्वत, वन तथा कृत्रिम दुर्ग — इन चार प्रकार के दुर्गों से घिरी है।
21'हे राघव! लङ्का समुद्र के दूसरे तट पर स्थित है। समुद्र से मार्ग सम्भव नहीं। वह सबसे दूर है और उसके आसपास कुछ भी नहीं।
22'पर्वतशिखर पर होने के कारण वह देवताओं के धाम के समान अगम्य है। अश्वों और गजों से भरी होने के कारण उसे जीतना किसी के लिए भी कठिन है।
23'दुष्टबुद्धि रावण की लङ्का नगरी खाइयों तथा अनेक प्रकार के अस्त्रों और यन्त्रों से देदीप्यमान है।
24'वहाँ (लङ्का में) पूर्व द्वार पर त्रिशूल धारण किए दस सहस्र योद्धा तैनात हैं, और युद्ध में अजेय जन तलवारें लिए आगे खड़े रहते हैं।
25'दक्षिण द्वार पर भी चतुरङ्गिणी सेना सहित एक लाख राक्षस तैनात हैं। वे भी श्रेष्ठ योद्धा हैं।
26'पश्चिम द्वार पर चर्म के ढाल धारण किए और तलवारें लिए दस लाख राक्षस तैनात हैं। वे अनेक अस्त्रों के ज्ञाता हैं।
27'(लङ्का के) उत्तर द्वार पर सौ करोड़ राक्षस तैनात हैं, जिनमें रथी, अश्वारोही और गजारोही राक्षस हैं, जो उत्तम कुलों में उत्पन्न, सम्मानित और (रावण के लिए) विश्वसनीय हैं।
28'(लङ्का के) मध्य में करोड़ों की संख्या में सहस्रों और लाखों अजेय योद्धा एकत्र हैं।
29'मैंने उनमें से कुछ मार्गों को नष्ट कर दिया, खाइयों को भर दिया, लङ्का नगरी के कुछ भाग जला दिए, प्राचीरें ध्वस्त कर दीं और उस बलशाली सेना का कुछ भाग मार डाला।
30'यदि किसी भी उपाय से वानर समुद्र का मार्ग पार कर सकें, तो निश्चय ही मान लीजिए कि लङ्का नगरी नष्ट हो गई।
31'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल और सेनापति नील हैं, तब शेष सेना से हमें क्या प्रयोजन? पर्वतों को लाँघकर रावण की नगरी में पहुँचकर बाहरी द्वारों, अन्य प्राचीरों, तोरणों तथा अन्य भवनों को ध्वस्त कर वे लङ्का नगरी में प्रवेश कर जाएँगे।
32'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल और सेनापति नील हैं, तब शेष सेना से हमें क्या प्रयोजन? पर्वतों को लाँघकर रावण की नगरी में पहुँचकर बाहरी द्वारों, अन्य प्राचीरों, तोरणों तथा अन्य भवनों को ध्वस्त कर वे लङ्का नगरी में प्रवेश कर जाएँगे।
33'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल और सेनापति नील हैं, तब शेष सेना से हमें क्या प्रयोजन? पर्वतों को लाँघकर रावण की नगरी में पहुँचकर बाहरी द्वारों, अन्य प्राचीरों, तोरणों तथा अन्य भवनों को ध्वस्त कर वे लङ्का नगरी में प्रवेश कर जाएँगे।
34'आप समूची सेना को इस प्रकार आज्ञा दीजिए। शुभ मुहूर्त में शीघ्र ही लङ्का की ओर प्रस्थान कीजिए' — इस प्रकार हनुमान् ने राम से कहा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का तृतीय सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1गहिरो समझका साथ सत्य बोल्ने सुग्रीवका हितकारी वचन स्वीकार गरी काकुत्स्थवंशी रामले हनुमान्तर्फ फर्केर भन्नुभयो —
2'तपले, समुद्र सुकाएर अथवा कुनै अन्य उपायले म समुद्र नाघ्न समर्थ छु।
3'हे वानर! लङ्कामा कति किल्ला छन्? तिमीले जे देख्यौ, त्यो मलाई भन। म ती सबै जान्न चाहन्छु।
4'सेनाको बल र आकारका विषयमा, दुर्गम प्रवेशद्वारका सङ्ख्याका विषयमा, राक्षसहरूले ती प्रवेशद्वारको रक्षा गर्ने विधिका विषयमा तथा लङ्कामा तिनका निवासका विषयमा मलाई विस्तारपूर्वक भन। साँच्चै तिमी सबै पक्षसँग परिचित छौ र समर्थ पनि छौ।
5'सेनाको बल र आकारका विषयमा, दुर्गम प्रवेशद्वारका सङ्ख्याका विषयमा, राक्षसहरूले ती प्रवेशद्वारको रक्षा गर्ने विधिका विषयमा तथा लङ्कामा तिनका निवासका विषयमा मलाई विस्तारपूर्वक भन। साँच्चै तिमी सबै पक्षसँग परिचित छौ र समर्थ पनि छौ।
6वाणीमा निपुण जनहरूमा श्रेष्ठ मारुतिपुत्र हनुमान्ले रामका वचन सुनेर फेरि रामलाई भने —
7'लङ्का नगरी कसरी सुदृढ पारिएको छ र गुप्त सेनाहरूद्वारा त्यसको कसरी रक्षा हुन्छ — तपाईं जे सुन्न चाहनुहुन्छ, त्यो सबै म भन्नेछु।
8वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले भने कि उनी लङ्काको हरेक कुरा साँचो-साँचो बताउनेछन् — 'रावणको बल, राक्षसहरूको रावणप्रतिको स्नेह, उसको वैभव, भयङ्कर समुद्र तथा रथ, गज, अश्व र पैदल नामका सेनाका विभाग।'
9वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले भने कि उनी लङ्काको हरेक कुरा साँचो-साँचो बताउनेछन् — 'रावणको बल, राक्षसहरूको रावणप्रतिको स्नेह, उसको वैभव, भयङ्कर समुद्र तथा रथ, गज, अश्व र पैदल नामका सेनाका विभाग।'
10'लङ्काको त्यो विशाल द्वीपका बासिन्दा अत्यन्त हर्षित रहन्छन्। लङ्का रथ र असङ्ख्य राक्षसहरूले भरिएको छ।
11'लङ्का अग्ला र विस्तीर्ण चोकहरूले सम्पन्न छ तथा त्यसका प्रवेशद्वारका ढोका धातुको जडानी र विशाल फलामका आग्लाले युक्त छन्।
12'ती ढोकामा यस्ता शक्तिशाली यन्त्र जडिएका छन् जसले शत्रुसेनामाथि बाण र ढुङ्गा छाडेर प्रतिकार गर्छन् र तिनको वध गर्छन्।
13'प्रवेशद्वारमा भयङ्कर देखिने रक्षकहरूका दल फलामका काँटीले जडिएका सय तीखा ढुङ्गा लिएर तयार रहन्छन्।
14'त्यसको अग्लो सुनौलो पर्खाल, जुन ठाउँ-ठाउँमा रत्न, मुगा, वैदूर्य र मोतीले जडिएको छ, दुर्जेय छ।
15'त्यस (पर्खाल) को चारैतिर माछा र गोहीहरूले भरिएका भयङ्कर चिसो पानी भएका अत्यन्त सुन्दर खाडलहरू छन्।
16'खाडलहरूको वरिपरि प्रवेशद्वारमा चार बाटा छन्। मानिसहरू आउँदा पुल हटाउन विशाल यन्त्र जडिएका छन्। प्रवेशद्वारमा (रक्षकहरूका लागि) घरहरूका पङ्क्ति छन्।
17'शत्रु आउँदा खाडलमा जडिएका ती यन्त्रले पुल उठाइदिन्छन्, जसले गर्दा शत्रुसेनाको प्रवेश असम्भव हुन्छ।
18'तीमध्ये एउटा बाटो अत्यन्त सुदृढ र स्थिर छ, जुन अचल सुनौला खम्बा र वेदीहरूले देदीप्यमान छ।
19'हे राम! शत्रुतापूर्ण अभिप्राय भएको रावण आफ्नो स्वाभाविक युद्धोत्साह धारण गरी सधैँ अत्यन्त सतर्क रहन्छ र सेनाको हेरचाह गर्छ।
20'पर्वतका अग्ला शिखरमा अवस्थित लङ्का देवताहरूका लागि पनि दुर्गम छ। हेर्नेहरूका लागि त्यो भयङ्कर छ र नदी, पर्वत, वन तथा कृत्रिम किल्ला — यी चार प्रकारका किल्लाले घेरिएको छ।
21'हे राघव! लङ्का समुद्रको अर्को किनारामा अवस्थित छ। समुद्रबाट बाटो सम्भव छैन। त्यो सबैभन्दा टाढा छ र त्यसको वरिपरि केही छैन।
22'पर्वतशिखरमा भएकाले त्यो देवताहरूको धामझैँ अगम्य छ। अश्व र गजहरूले भरिएकाले त्यसलाई जित्न कसैका लागि पनि कठिन छ।
23'दुष्टबुद्धि रावणको लङ्का नगरी खाडल तथा अनेक प्रकारका अस्त्र र यन्त्रले देदीप्यमान छ।
24'त्यहाँ (लङ्कामा) पूर्वी ढोकामा त्रिशूल धारण गरेका दस हजार योद्धा तैनाथ छन्, र युद्धमा अजेय जनहरू तरबार लिएर अगाडि उभिन्छन्।
25'दक्षिणी ढोकामा पनि चतुरङ्गिणी सेनासहित एक लाख राक्षस तैनाथ छन्। तिनीहरू पनि श्रेष्ठ योद्धा हुन्।
26'पश्चिमी ढोकामा छालाका ढाल धारण गरेका र तरबार लिएका दस लाख राक्षस तैनाथ छन्। तिनीहरू अनेक अस्त्रका ज्ञाता छन्।
27'(लङ्काको) उत्तरी ढोकामा सय करोड राक्षस तैनाथ छन्, जसमा रथी, अश्वारोही र गजारोही राक्षस छन्, जो उत्तम कुलमा जन्मेका, सम्मानित र (रावणका लागि) विश्वसनीय छन्।
28'(लङ्काको) बीचमा करोडौँको सङ्ख्यामा हजारौँ र लाखौँ अजेय योद्धा जम्मा छन्।
29'मैले तीमध्ये केही बाटा नष्ट गरेँ, खाडल पुरिदिएँ, लङ्का नगरीका केही भाग जलाएँ, पर्खाल ध्वस्त गरेँ र त्यो बलशाली सेनाको केही भाग मारेँ।
30'यदि जुनसुकै उपायले वानरहरूले समुद्रको बाटो पार गर्न सके भने निश्चय नै मान्नुहोस् कि लङ्का नगरी नष्ट भयो।
31'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल र सेनापति नील छन्, तब बाँकी सेनासँग हामीलाई के प्रयोजन? पर्वतहरू नाघेर रावणको नगरीमा पुगी बाहिरी ढोका, अन्य पर्खाल, तोरण तथा अन्य भवन ध्वस्त पारेर उनीहरू लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्नेछन्।
32'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल र सेनापति नील छन्, तब बाँकी सेनासँग हामीलाई के प्रयोजन? पर्वतहरू नाघेर रावणको नगरीमा पुगी बाहिरी ढोका, अन्य पर्खाल, तोरण तथा अन्य भवन ध्वस्त पारेर उनीहरू लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्नेछन्।
33'हे राघव! जब अङ्गद, द्विविद, मैन्द, जाम्बवान्, पनस, नल र सेनापति नील छन्, तब बाँकी सेनासँग हामीलाई के प्रयोजन? पर्वतहरू नाघेर रावणको नगरीमा पुगी बाहिरी ढोका, अन्य पर्खाल, तोरण तथा अन्य भवन ध्वस्त पारेर उनीहरू लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्नेछन्।
34'तपाईंले सम्पूर्ण सेनालाई यसरी आज्ञा दिनुहोस्। शुभ मुहूर्तमा चाँडै लङ्कातर्फ प्रस्थान गर्नुहोस्' — यसरी हनुमान्ले रामलाई भने। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको तेस्रो सर्ग समाप्त भयो।