Sarga 51
Sundara Kanda · Chapter 51
Sanskrit
1तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः। वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्।।5.51.1।।
2अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम्। राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्।।5.51.2।।
3भ्रातुश्शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः। धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्।।5.51.3।।
4राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्। पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः।।5.51.4।।
5ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः। पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्।।5.51.5।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया। रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः।।5.51.6।।
6ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः। पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्।।5.51.5।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया। रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः।।5.51.6।।
7तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता। वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः।।5.51.7।।
8स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः। ऋश्यमूकमनुप्राप्त: सुग्रीवेण समागतः।।5.51.8।।
9तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्। सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम्।।5.51.9।।
10ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्। सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः।।5.51.10।।
11त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः। रामेण निहतस्सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः।।5.51.11।।
12स सीतामार्गणे व्यग्रस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः। हरीन् सम्प्रेषयामास दिशस्सर्वा हरीश्वरः।।5.51.12।।
13तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च। दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे।।5.51.13।।
14वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः। असङ्गगतयशशीघ्रा हरिवीरा महाबलाः।।5.51.14।।
15अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसस्सुतः। सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्।।5.51.15।। समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः।
16भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा।।5.51.16।। तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः। परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि।।5.51.17।।
17भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा।।5.51.16।। तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः। परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि।।5.51.17।।
18न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः।।5.51.18।।
19कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्। शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि।।5.51.19।।
20न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन। राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्।।5.51.20।।
21तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च। मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्।।5.51.21।।
22दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्। उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः।।5.51.22।।
23लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा। गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्।।5.51.23।।
24नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि। विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ।।5.51.24।।
25तपस्सन्तापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः। न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः।।5.51.25।।
26अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति। आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्।।5.51.26।।
27सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च राक्षसः। न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः।।5.51.27।। तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि।
28न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्।।5.51.28।। तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशन:।
29प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः। फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे।।5.51.29।।
30जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा।।5.51.30।। रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः।
31कामं खल्वहमप्येकस्सवाजिरथकुञ्जराम्।।5.51.31।। लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः।
32रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ।।5.51.32।। उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता।
33अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः।।5.51.33।। न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः।
34यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे।।5.51.34।। कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्।
35तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा।।5.51.35।। स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम्।
36सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम्।।5.51.36।। दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्।
37स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रात्रून् सुतान् हितान्।।5.51.37।। भोगान्दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय।
38सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम।।5.51.38।। रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः।
39सर्वान् लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान्।।5.51.39।। पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः।
40देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।5.51.40।। विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च। सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।5.51.41।। सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः। यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।5.51.42।।
41देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।5.51.40।। विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च। सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।5.51.41।। सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः। यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।5.51.42।।
42देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।5.51.40।। विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च। सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।5.51.41।। सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः। यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।5.51.42।।
43सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम्। रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्।।5.51.43।।
44देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः। रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्तास्समरेषु सर्वे।।5.51.44।।
45ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिणेत्रस्त्रिपुरान्तको वा। इन्द्रो महेन्द्रस्सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम्।।5.51.45।।
46स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः। दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः।।5.51.46।।
English
1Hanuman, the best of monkeys, looking at the very powerful Ravana spoke slowly these highly meaningful words.
2"O lord of demons I reached your realm here by the orders of Sugriva, lord of monkeys who is like your brother. He conveys his good wishes to you.
3"The great Sugriva who is like your brother sends you a message pertinent to this world and the other world, that which is beneficial and consistent with righteousness and propriety (धर्म and अर्थ). Listen:
4"There was an emperor named Dasaratha richly endowed with chariots, horses and elephants. He was a friend to the world and was like a father and equal to Indra in splendour.
5"His eldest son, a highly effulgent one, named Rama who was dear to the king, accepting his father's orders went into exile with brother Lakshmana and wife Sita also accepting a righteous path and entered Dandaka forest.
6"His eldest son, a highly effulgent one, named Rama who was dear to the king, accepting his father's orders went into exile with brother Lakshmana and wife Sita also accepting a righteous path and entered Dandaka forest.
7"Sita, daughter of king Janaka of Videha kingdom, loyally followed her husband, Rama. She was lost in the forest.
8"Searching for the divine lady the prince reached mount Rshyamuka along with his brother and there he met Sugriva.
9"Sugriva promised Rama to undertake search for Sita and Rama assured Sugriva of securing him the kingdom of the monkeys.
10"Then prince Rama killed Vali in battle and made Sugriva, king of the vanaras and bears and restored the kingship of Sugriva.
11"You know of Vali, chief of the vanaras, in the past. Rama killed him with a single arrow in the combat.
12"Sugriva, who is true to his word and a faithful warrior, king of monkeys anxiously sent vanaras in all directions for searching Sita.
13"Hundreds, thousands and unlimited number of monkeys are searching (for Sita) in all directions, in the underworld and heavens and the sky.
14"Some of the very powerful heroes equal to Garuda, equal to the Windgod (in swiftness) have gone (in quest of Sita) without touching the earth.
15"I, Maruta's son, Hanuman by name too came swiftly leaping across a hundred yojanas across the ocean searching for Sita.
16"While I was roaming I saw Janaka's daughter Sita at your house.You are a knower of the truth of righteousness. You are very wise and carrried out great austerities. It does not behove you to abduct another man's wife.
17"While I was roaming I saw Janaka's daughter Sita at your house.You are a knower of the truth of righteousness. You are very wise and carrried out great austerities. It does not behove you to abduct another man's wife.
18"Indeed, respectable people and wise men like you should not indulge in actions opposed to righteousness as it will strike at the very root of your existence.
19"Who, even among gods and asuras can withstand the arrows released by Lakshmana in obedience to the infuriated Rama's orders?
20"O king there is none in these three worlds who can enjoy happiness by displeasing Rama.
21"Think that my advice is beneficial to you for you present, past and future. It is righteous. It will provide you material wealth too. Hence return Sita to the lord of the people.
22"I have actually spotted the divine lady here which was most difficult. Rama will plan the remaining course of action.
23"I have seen Sita immersed in deep sorrow. You do not realise that by abducting her you are keeping a fivehooded female serpent in your house.
24"Just as food mixed with venom cannot be digested by the great fire (fire of hunger), it is not possible to keep Sita even by gods and demons. (Sita is like food mixed with poison. Ravana cannot digest her with all his power.)
25"You have acquired the merit of righteousness by prolonged hardships experienced during your penance. It is not proper to forfeit your own life in this way.
26"You know you will not be killed by asuras or gods. In that case also this (keeping Sita with you) may be the prime cause of your death.
27"Sugriva is not an demon, nor a danava nor gandharva, nor a yaksha nor even a pannaga. Therefore how can you save your life from Sugriva?
28"The fruit of dharma does not accrue to one who has reached the culmination of adharma. Unrighteousness will destroy the fruits of righteousness.
29"There is no doubt you have earned merit through righteousness (dharma destroys adharma and yields sweet fruit ultimately). But now you will quickly reap the result of your unrighteousness also.
30"You know about the killing of all ogres at Janasthana and of Vali also. You know about the alliance of Rama and Sugriva. You may decide on a proper course of action for the sake of your own welfare.
31" Alone, I can destroy this entire Lanka teeming with horses, chariots and elephants. Indeed I have the energy but not the mandate of Sri Rama.
32"Rama made a vow in the presence of bears and vanaras that he would exterminate the arrogant enemy troops by whom Sita is abducted and assaulted.
33"Indra, the destroyer of enemy citadels cannot live happily if he offends Rama. What to speak of persons like you?
34"Sita who is under your custody is no ordinary lady. She is indeed the dark night of dissolution, destroyer of entire Lanka. Know this.
35"Stop holding the noose of death in Sita's form whom you yourself have placed on your shoulders. Think of your own welfare.
36"Visualize this city of Lanka including its marketplaces and main streets as burnt by Sita's power of chastity and Rama's anger.
37"Do not pave the path of your friends, ministers, clan, brothers and sisters, sons, wellwishers, wives and luxuries and Lanka to destruction.
38"O king of demon listen to the words of truth of the servant of Rama, his messenger and specially a vanara.
39"Illustrious Rama can put an end to and dissolve all creatures including both movable and immovables of all worlds. He can recreate all of them in the same way. He has such superhuman powers.
40"He is equal to Visnu in valour. There is none who can dare face his rage, be it among gods, asuras, yakshas, rakshasas, vidyadharas, gandharvas uragas, siddhas, kings of kinnaras, birds and all beings at all places and at all times.
41"He is equal to Visnu in valour. There is none who can dare face his rage, be it among gods, asuras, yakshas, rakshasas, vidyadharas, gandharvas uragas, siddhas, kings of kinnaras, birds and all beings at all places and at all times.
42"He is equal to Visnu in valour. There is none who can dare face his rage, be it among gods, asuras, yakshas, rakshasas, vidyadharas, gandharvas uragas, siddhas, kings of kinnaras, birds and all beings at all places and at all times.
43"Rama is the supreme lord of all worlds, a lion among kings. Having pained him it is very difficult for you to sustain your life after offending him to this extent.
44"O king of demons, even devas, daityas, gandharvas, vidyadharas, nagas, and yakshas are incompetent to face Rama the lord of the three worlds in wars.
45"Even the selfborn, fourfaced Brahma, the threeeyed Siva who destroyed Tripura, Mahendra, the king of suras do not have the power to save one whom Rama decides to kill".
46The tenheaded Ravana who was of matchless strength, hearing the unpleasant words of advice and warning expressed skilfully with dignity by the great Hanuman, enraged Ravana, his eyes rolling in anger ordered the execution of Hanuman. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyfirst sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने परम बलशाली रावण की ओर देखते हुए धीरे-धीरे ये अत्यन्त अर्थपूर्ण वचन कहे —
2'हे राक्षसराज! मैं यहाँ आपके राज्य में वानरनायक सुग्रीव की आज्ञा से आया हूँ, जो आपके भाई के समान हैं। वे आपको अपनी शुभकामनाएँ भेजते हैं।
3'आपके भाई के समान महान् सुग्रीव आपको इस लोक और परलोक से सम्बद्ध, हितकर तथा धर्म और अर्थ के अनुरूप एक सन्देश भेजते हैं। सुनिए —
4'दशरथ नामक एक सम्राट् थे, जो रथों, अश्वों और हाथियों से समृद्ध थे। वे संसार के मित्र थे, पिता के समान थे और तेज में इन्द्र के समान थे।
5'उनके ज्येष्ठ पुत्र, परम तेजस्वी राम, जो राजा को प्रिय थे, अपने पिता की आज्ञा शिरोधार्य कर भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित वनवास को गए और धर्ममार्ग स्वीकार कर दण्डक वन में प्रविष्ट हुए।
6'उनके ज्येष्ठ पुत्र, परम तेजस्वी राम, जो राजा को प्रिय थे, अपने पिता की आज्ञा शिरोधार्य कर भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित वनवास को गए और धर्ममार्ग स्वीकार कर दण्डक वन में प्रविष्ट हुए।
7'विदेह राज्य के राजा जनक की पुत्री सीता ने निष्ठापूर्वक अपने पति राम का अनुसरण किया। वे वन में खो गईं।
8'उन दिव्य देवी को खोजते हुए वे राजकुमार अपने भाई सहित ऋष्यमूक पर्वत पर पहुँचे और वहाँ उनकी भेंट सुग्रीव से हुई।
9'सुग्रीव ने राम से सीता की खोज करने की प्रतिज्ञा की और राम ने सुग्रीव को वानरराज्य दिलाने का आश्वासन दिया।
10'तब राजकुमार राम ने युद्ध में वाली का वध किया और सुग्रीव को वानरों तथा भालुओं का राजा बनाकर उनका राज्य लौटा दिया।
11'आप वानरनायक वाली को पूर्वकाल से जानते हैं। राम ने द्वन्द्वयुद्ध में एक ही बाण से उसका वध किया।
12'सत्यनिष्ठ और विश्वसनीय योद्धा वानरराज सुग्रीव ने व्याकुल होकर सीता की खोज के लिए वानरों को सब दिशाओं में भेजा।
13'सैकड़ों, सहस्रों और असंख्य वानर सब दिशाओं में, पाताल में, स्वर्ग में और आकाश में (सीता को) खोज रहे हैं।
14'उनमें से कुछ अत्यन्त बलशाली वीर, जो गरुड़ के समान और (वेग में) वायुदेव के समान हैं, भूमि को छुए बिना (सीता की खोज में) गए हैं।
15'मैं, मरुत्पुत्र, हनुमान् नाम से जाना जाने वाला, भी सीता की खोज में सौ योजन का समुद्र लाँघकर शीघ्रता से आया।
16'विचरते हुए मैंने आपके भवन में जनक की पुत्री सीता को देखा। आप धर्म के तत्त्व के ज्ञाता हैं। आप अत्यन्त बुद्धिमान् हैं और आपने महान् तप किया है। दूसरे की पत्नी का अपहरण करना आपको शोभा नहीं देता।
17'विचरते हुए मैंने आपके भवन में जनक की पुत्री सीता को देखा। आप धर्म के तत्त्व के ज्ञाता हैं। आप अत्यन्त बुद्धिमान् हैं और आपने महान् तप किया है। दूसरे की पत्नी का अपहरण करना आपको शोभा नहीं देता।
18'निस्सन्देह आप जैसे आदरणीय और बुद्धिमान् जनों को धर्मविरुद्ध कर्मों में प्रवृत्त नहीं होना चाहिए, क्योंकि वे आपके अस्तित्व की जड़ पर ही प्रहार करते हैं।
19'क्रुद्ध राम की आज्ञा से लक्ष्मण द्वारा छोड़े गए बाणों का देवताओं और असुरों में भी कौन सामना कर सकता है?
20'हे राजन्! इन तीनों लोकों में ऐसा कोई नहीं जो राम को अप्रसन्न कर सुख भोग सके।
21'मेरी सलाह को अपने वर्तमान, भूत और भविष्य के लिए हितकर मानिए। यह धर्मयुक्त है। यह आपको भौतिक सम्पत्ति भी देगी। अतः सीता को लोकपति को लौटा दीजिए।
22'मैंने यहाँ उन दिव्य देवी को वास्तव में देख लिया है, जो अत्यन्त कठिन था। शेष कार्यक्रम राम बनाएँगे।
23'मैंने सीता को गहरे शोक में डूबी देखा है। आप नहीं समझते कि उनका अपहरण कर आप अपने घर में एक पञ्चफणी नागिन रख रहे हैं।
24'जैसे विष मिला अन्न महान् अग्नि (जठराग्नि) से भी नहीं पचता, वैसे ही सीता को अपने पास रखना देवताओं और असुरों के लिए भी सम्भव नहीं। (सीता विषमिश्रित अन्न के समान हैं। रावण अपनी सारी शक्ति से भी उन्हें पचा नहीं सकता।)
25'आपने अपने तप में सहे दीर्घ कष्टों से धर्म का पुण्य अर्जित किया है। इस प्रकार अपने ही प्राण गँवाना उचित नहीं।
26'आप जानते हैं कि आप असुरों अथवा देवताओं द्वारा नहीं मारे जाएँगे। उस दशा में भी यह (सीता को अपने पास रखना) आपकी मृत्यु का प्रमुख कारण बन सकता है।
27'सुग्रीव न राक्षस हैं, न दानव, न गन्धर्व, न यक्ष और न ही पन्नग। तब आप सुग्रीव से अपने प्राण कैसे बचाएँगे?
28'जो अधर्म की पराकाष्ठा तक पहुँच चुका हो, उसे धर्म का फल नहीं मिलता। अधर्म धर्म के फलों का नाश कर देगा।
29'इसमें सन्देह नहीं कि आपने धर्म से पुण्य अर्जित किया है। किन्तु अब आप शीघ्र ही अपने अधर्म का फल भी भोगेंगे।
30'आप जनस्थान में सब राक्षसों के वध के विषय में जानते हैं और वाली के वध के विषय में भी। आप राम और सुग्रीव की मैत्री के विषय में जानते हैं। आप अपने ही कल्याण के लिए उचित कर्तव्य का निश्चय कर सकते हैं।
31'अकेला मैं अश्वों, रथों और हाथियों से भरी इस समूची लङ्का का नाश कर सकता हूँ। निस्सन्देह मुझमें ओज है, किन्तु श्रीराम की आज्ञा नहीं।
32'राम ने भालुओं और वानरों के समक्ष प्रतिज्ञा की है कि वे उन अहङ्कारी शत्रुसेनाओं का समूल नाश करेंगे जिनके द्वारा सीता का अपहरण और अपमान हुआ है।
33'शत्रुदुर्गों का नाश करने वाले इन्द्र भी राम का अपराध कर सुखपूर्वक जीवित नहीं रह सकते। फिर आप जैसों की तो बात ही क्या?
34'आपकी अभिरक्षा में जो सीता हैं, वे कोई साधारण स्त्री नहीं। वे निस्सन्देह प्रलय की काली रात्रि हैं, समूची लङ्का की विनाशिका। यह जान लीजिए।
35'सीता के रूप में जो मृत्यु का फन्दा आपने स्वयं अपने कन्धों पर रख लिया है, उसे थामे रहना छोड़ दीजिए। अपने कल्याण का विचार कीजिए।
36'लङ्का की इस नगरी को उसके बाज़ारों और मुख्य मार्गों सहित सीता के सतीत्व की शक्ति और राम के क्रोध से जली हुई देखिए।
37'अपने मित्रों, मन्त्रियों, कुल, भाई-बहनों, पुत्रों, हितैषियों, पत्नियों, भोगों और लङ्का के विनाश का मार्ग मत प्रशस्त कीजिए।
38'हे राक्षसराज! राम के सेवक, उनके दूत और विशेषकर एक वानर के इन सत्यवचनों को सुनिए।
39'यशस्वी राम समस्त लोकों के चराचर सहित सब प्राणियों का अन्त कर उन्हें विलीन कर सकते हैं। वे उसी प्रकार उन सबका पुनः सृजन भी कर सकते हैं। उनमें ऐसी अलौकिक शक्तियाँ हैं।
40'वे पराक्रम में विष्णु के समान हैं। ऐसा कोई नहीं जो उनके क्रोध का सामना करने का साहस कर सके — चाहे देवता हों, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सब स्थानों और सब कालों के समस्त प्राणी।
41'वे पराक्रम में विष्णु के समान हैं। ऐसा कोई नहीं जो उनके क्रोध का सामना करने का साहस कर सके — चाहे देवता हों, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सब स्थानों और सब कालों के समस्त प्राणी।
42'वे पराक्रम में विष्णु के समान हैं। ऐसा कोई नहीं जो उनके क्रोध का सामना करने का साहस कर सके — चाहे देवता हों, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सब स्थानों और सब कालों के समस्त प्राणी।
43'राम समस्त लोकों के परम स्वामी और राजाओं में सिंह हैं। उन्हें पीड़ा देकर और इतना अपराध कर आपके लिए अपने प्राण बनाए रखना अत्यन्त कठिन है।
44'हे राक्षसराज! देव, दैत्य, गन्धर्व, विद्याधर, नाग और यक्ष भी युद्ध में त्रिलोकपति राम का सामना करने में असमर्थ हैं।
45'स्वयम्भू चतुर्मुख ब्रह्मा, त्रिपुर का नाश करने वाले त्रिनेत्र शिव और सुरराज महेन्द्र में भी उसे बचाने की शक्ति नहीं जिसे राम मारने का निश्चय कर लें।'
46अनुपम बल वाले दशमुख रावण ने महान् हनुमान् द्वारा गरिमापूर्वक कुशलता से कहे उन अप्रिय उपदेश और चेतावनी के वचनों को सुनकर क्रुद्ध होकर, क्रोध से नेत्र घुमाते हुए हनुमान् के वध की आज्ञा दी। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का एकपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले परम बलशाली रावणतिर हेर्दै बिस्तारै यी अत्यन्त अर्थपूर्ण वचन भने —
2'हे राक्षसराज! म यहाँ तपाईंको राज्यमा वानरनायक सुग्रीवको आज्ञाले आएको हुँ, जो तपाईंका भाइसमान छन्। उनले तपाईंलाई आफ्ना शुभकामना पठाएका छन्।
3'तपाईंका भाइसमान महान् सुग्रीवले तपाईंलाई यस लोक र परलोकसँग सम्बद्ध, हितकर तथा धर्म र अर्थअनुरूप एउटा सन्देश पठाएका छन्। सुन्नुहोस् —
4'दशरथ नामक एक सम्राट् थिए, जो रथ, घोडा र हात्तीले समृद्ध थिए। तिनी संसारका मित्र थिए, पितासमान थिए र तेजमा इन्द्रसमान थिए।
5'तिनका ज्येष्ठ छोरा, परम तेजस्वी राम, जो राजालाई प्रिय थिए, आफ्ना पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित वनवासमा जानुभयो र धर्ममार्ग स्वीकार गरी दण्डक वनमा प्रवेश गर्नुभयो।
6'तिनका ज्येष्ठ छोरा, परम तेजस्वी राम, जो राजालाई प्रिय थिए, आफ्ना पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित वनवासमा जानुभयो र धर्ममार्ग स्वीकार गरी दण्डक वनमा प्रवेश गर्नुभयो।
7'विदेह राज्यका राजा जनककी छोरी सीताले निष्ठापूर्वक आफ्ना पति रामको अनुसरण गरिन्। उनी वनमा हराइन्।
8'ती दिव्य देवीलाई खोज्दै ती राजकुमार आफ्ना भाइसहित ऋष्यमूक पर्वतमा पुग्नुभयो र त्यहाँ उहाँको भेट सुग्रीवसँग भयो।
9'सुग्रीवले रामसँग सीताको खोजी गर्ने प्रतिज्ञा गरे र रामले सुग्रीवलाई वानरराज्य दिलाउने आश्वासन दिनुभयो।
10'तब राजकुमार रामले युद्धमा वालीको वध गर्नुभयो र सुग्रीवलाई वानर तथा भालुहरूका राजा बनाएर उनको राज्य फिर्ता दिनुभयो।
11'तपाईं वानरनायक वालीलाई पूर्वकालदेखि चिन्नुहुन्छ। रामले द्वन्द्वयुद्धमा एउटै बाणले उसको वध गर्नुभयो।
12'सत्यनिष्ठ र विश्वसनीय योद्धा वानरराज सुग्रीवले व्याकुल भई सीताको खोजीका लागि वानरहरूलाई सबै दिशामा पठाए।
13'सयौँ, हजारौँ र असङ्ख्य वानर सबै दिशामा, पातालमा, स्वर्गमा र आकाशमा (सीतालाई) खोजिरहेका छन्।
14'तीमध्ये केही अत्यन्त बलशाली वीर, जो गरुडसमान र (वेगमा) वायुदेवसमान छन्, भुइँ नछोईकनै (सीताको खोजीमा) गएका छन्।
15'म, मरुत्पुत्र, हनुमान् नामले चिनिने, पनि सीताको खोजीमा सय योजनको समुद्र नाघेर चाँडै आएँ।
16'विचरण गर्दागर्दै मैले तपाईंको भवनमा जनककी छोरी सीतालाई देखेँ। तपाईं धर्मको तत्त्वका ज्ञाता हुनुहुन्छ। तपाईं अत्यन्त बुद्धिमान् हुनुहुन्छ र तपाईंले महान् तप गर्नुभएको छ। अर्काकी पत्नीको अपहरण गर्नु तपाईंलाई शोभा दिँदैन।
17'विचरण गर्दागर्दै मैले तपाईंको भवनमा जनककी छोरी सीतालाई देखेँ। तपाईं धर्मको तत्त्वका ज्ञाता हुनुहुन्छ। तपाईं अत्यन्त बुद्धिमान् हुनुहुन्छ र तपाईंले महान् तप गर्नुभएको छ। अर्काकी पत्नीको अपहरण गर्नु तपाईंलाई शोभा दिँदैन।
18'निस्सन्देह तपाईंजस्ता आदरणीय र बुद्धिमान् जनहरू धर्मविरुद्ध कर्ममा प्रवृत्त हुनुहुँदैन, किनकि ती तपाईंको अस्तित्वकै जरामा प्रहार गर्दछन्।
19'क्रुद्ध रामको आज्ञाले लक्ष्मणले छोडेका बाणको देवता र असुरहरूमा पनि कसले सामना गर्न सक्छ?
20'हे राजन्! यी तीनै लोकमा यस्तो कोही छैन जसले रामलाई अप्रसन्न पारेर सुख भोग्न सकोस्।
21'मेरो सल्लाहलाई आफ्नो वर्तमान, भूत र भविष्यका लागि हितकर मान्नुहोस्। यो धर्मयुक्त छ। यसले तपाईंलाई भौतिक सम्पत्ति पनि दिनेछ। त्यसैले सीतालाई लोकपतिलाई फिर्ता दिनुहोस्।
22'मैले यहाँ ती दिव्य देवीलाई वास्तवमै देखिसकेको छु, जुन अत्यन्त कठिन थियो। बाँकी कार्यक्रम रामले बनाउनुहुनेछ।
23'मैले सीतालाई गहिरो शोकमा डुबेकी देखेको छु। तपाईं बुझ्नुहुन्न कि उनको अपहरण गरी तपाईं आफ्नो घरमा एउटी पञ्चफणी नागिनी राखिरहनुभएको छ।
24'जसरी विष मिसाइएको अन्न महान् आगो (जठराग्नि) ले पनि पचाउँदैन, त्यसरी नै सीतालाई आफ्नो पासमा राख्न देवता र असुरहरूका लागि पनि सम्भव छैन। (सीता विषमिश्रित अन्नझैँ छिन्। रावणले आफ्नो सारा शक्तिले पनि उनलाई पचाउन सक्दैन।)
25'तपाईंले आफ्नो तपमा सहेका दीर्घ कष्टबाट धर्मको पुण्य आर्जन गर्नुभएको छ। यसरी आफ्नै प्राण गुमाउनु उचित छैन।
26'तपाईं जान्नुहुन्छ कि तपाईं असुर अथवा देवताद्वारा मारिनुहुनेछैन। त्यस दशामा पनि यो (सीतालाई आफ्नो पासमा राख्नु) तपाईंको मृत्युको प्रमुख कारण बन्न सक्छ।
27'सुग्रीव न राक्षस हुन्, न दानव, न गन्धर्व, न यक्ष र न पन्नग नै। अनि तपाईं सुग्रीवबाट आफ्ना प्राण कसरी बचाउनुहुनेछ?
28'जो अधर्मको पराकाष्ठासम्म पुगिसकेको होस्, उसलाई धर्मको फल मिल्दैन। अधर्मले धर्मका फलको नाश गर्नेछ।
29'यसमा शङ्का छैन कि तपाईंले धर्मबाट पुण्य आर्जन गर्नुभएको छ। तर अब तपाईंले चाँडै आफ्नो अधर्मको फल पनि भोग्नुहुनेछ।
30'तपाईं जनस्थानमा सबै राक्षसको वधका विषयमा जान्नुहुन्छ र वालीको वधका विषयमा पनि। तपाईं राम र सुग्रीवको मैत्रीका विषयमा जान्नुहुन्छ। तपाईंले आफ्नै कल्याणका लागि उचित कर्तव्यको निश्चय गर्न सक्नुहुन्छ।
31'एक्लै मैले घोडा, रथ र हात्तीले भरिएको यो सम्पूर्ण लङ्काको नाश गर्न सक्छु। निस्सन्देह ममा ओज छ, तर श्रीरामको आज्ञा छैन।
32'रामले भालु र वानरहरूको सामु प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ कि उहाँले ती अहङ्कारी शत्रुसेनाको समूल नाश गर्नुहुनेछ जसद्वारा सीताको अपहरण र अपमान भएको छ।
33'शत्रुदुर्गको नाश गर्ने इन्द्र पनि रामको अपराध गरी सुखपूर्वक जीवित रहन सक्दैनन्। फेरि तपाईंजस्ताको त कुरै के?
34'तपाईंको अभिरक्षामा रहेकी सीता कुनै साधारण स्त्री होइनन्। उनी निस्सन्देह प्रलयकी काली रात हुन्, सम्पूर्ण लङ्काकी विनाशिका। यो जान्नुहोस्।
35'सीताको रूपमा जुन मृत्युको पासो तपाईंले आफैँ आफ्ना काँधमा राख्नुभएको छ, त्यसलाई समातिरहनु छाड्नुहोस्। आफ्नो कल्याणको विचार गर्नुहोस्।
36'लङ्काको यस नगरीलाई त्यसका बजार र मुख्य मार्गसहित सीताको सतीत्वको शक्ति र रामको क्रोधले जलेको देख्नुहोस्।
37'आफ्ना मित्र, मन्त्री, कुल, दाजुभाइ-दिदीबहिनी, छोरा, हितैषी, पत्नी, भोग र लङ्काको विनाशको बाटो नबनाउनुहोस्।
38'हे राक्षसराज! रामका सेवक, उहाँका दूत र विशेष गरी एउटा वानरका यी सत्यवचन सुन्नुहोस्।
39'यशस्वी रामले सम्पूर्ण लोकका चराचरसहित सबै प्राणीको अन्त गरी तिनलाई विलीन गर्न सक्नुहुन्छ। उहाँले त्यसै गरी तिनी सबैको पुनः सृजन पनि गर्न सक्नुहुन्छ। उहाँमा यस्ता अलौकिक शक्ति छन्।
40'उहाँ पराक्रममा विष्णुसमान हुनुहुन्छ। यस्तो कोही छैन जसले उहाँको क्रोधको सामना गर्ने साहस गर्न सकोस् — चाहे देवता होऊन्, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सबै स्थान र सबै कालका सम्पूर्ण प्राणी।
41'उहाँ पराक्रममा विष्णुसमान हुनुहुन्छ। यस्तो कोही छैन जसले उहाँको क्रोधको सामना गर्ने साहस गर्न सकोस् — चाहे देवता होऊन्, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सबै स्थान र सबै कालका सम्पूर्ण प्राणी।
42'उहाँ पराक्रममा विष्णुसमान हुनुहुन्छ। यस्तो कोही छैन जसले उहाँको क्रोधको सामना गर्ने साहस गर्न सकोस् — चाहे देवता होऊन्, असुर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, गन्धर्व, उरग, सिद्ध, किन्नरराज, पक्षी अथवा सबै स्थान र सबै कालका सम्पूर्ण प्राणी।
43'राम सम्पूर्ण लोकका परम स्वामी र राजाहरूमा सिंह हुनुहुन्छ। उहाँलाई पीडा दिएर र यति अपराध गरेर तपाईंका लागि आफ्ना प्राण कायम राख्नु अत्यन्त कठिन छ।
44'हे राक्षसराज! देव, दैत्य, गन्धर्व, विद्याधर, नाग र यक्ष पनि युद्धमा त्रिलोकपति रामको सामना गर्न असमर्थ छन्।
45'स्वयम्भू चतुर्मुख ब्रह्मा, त्रिपुरको नाश गर्ने त्रिनेत्र शिव र सुरराज महेन्द्रमा पनि त्यसलाई बचाउने शक्ति छैन जसलाई राम मार्ने निश्चय गर्नुहोस्।'
46अनुपम बल भएको दशमुख रावणले महान् हनुमान्ले गरिमापूर्वक कुशलताका साथ भनेका ती अप्रिय उपदेश र चेतावनीका वचन सुनेर क्रुद्ध भई, क्रोधले आँखा घुमाउँदै हनुमान्को वधको आज्ञा दियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको एकाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।