Sarga 46
Sundara Kanda · Chapter 46
Sanskrit
1हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना। रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्।।5.46.1।।
2स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्। प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्।।5.46.2।। सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्। हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि।।5.46.3।।
3स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्। प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्।।5.46.2।। सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्। हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि।।5.46.3।।
4यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः। सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति।।5.46.4।।
5यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम्। कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम्।।5.46.5।।
6न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन्। सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम्।।5.46.6।।
7भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्। सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।5.46.7।। युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः। तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।5.46.8।। तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्। नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।5.46.9।।
8भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्। सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।5.46.7।। युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः। तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।5.46.8।। तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्। नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।5.46.9।।
9भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्। सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।5.46.7।। युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः। तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।5.46.8।। तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्। नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।5.46.9।।
10दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः। वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः।।5.46.10।। नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः। नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः।।5.46.11।। न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम्।
11दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः। वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः।।5.46.10।। नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः। नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः।।5.46.11।। न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम्।
12महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्।।5.46.12।। प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः।
13कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः।।5.46.13।। भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे।
14तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे।।5.46.14।। आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला।
15ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः।।5.46.15।। समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः। रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः।।5.46.16।। शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः।
16ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः।।5.46.15।। समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः। रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः।।5.46.16।। शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः।
17ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्।।5.46.17।। रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्। तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम्।।5.46.18।।
18ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्।।5.46.17।। रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्। तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम्।।5.46.18।।
19महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम्। तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः।।5.46.19।। तै स्तै: प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः।
20तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः।।5.46.20।। शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः।
21स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः।।5.46.21।। उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्।
22ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः।।5.46.22।। किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः।
23स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्।।5.46.23।। वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः।
24अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः।।5.46.24।। चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान्।
25स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः।।5.46.25।। निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव।
26ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम्।।5.46.26।। विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः।
27तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि।।5.46.27।। सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ।
28स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे।।5.46.28।। मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः।
29तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः।।5.46.29।। निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः।
30स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः।।5.46.30।। तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः।
31ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।।5.46.31।। अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्। भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान्।।5.46.32।।
32ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।।5.46.31।। अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्। भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान्।।5.46.32।।
33एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम्। पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत्।।5.46.33।। भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम्।
34स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः।।5.46.34।। अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः।
35समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम्।।5.46.35।। जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः।
36ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु।।5.46.36।। बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः।
37अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान्।।5.46.37।। स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्।
38हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः।।5.46.38।। हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः।
39ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान्। समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये।।5.46.39।।
English
1Coming to know that the seven sons of the ministers were slain by the great vanara, Ravana, who had concealed his feelings of agony thought of a good plan.
2The tenheaded Ravana, eager to capture Hanuman, commanded his five army Generals called Virupaksha, Yupaksha, Durdhara, Praghasa and Bhaskarna, who were great warriorstatesmen valiant and, equal to wind in speed.
3The tenheaded Ravana, eager to capture Hanuman, commanded his five army Generals called Virupaksha, Yupaksha, Durdhara, Praghasa and Bhaskarna, who were great warriorstatesmen valiant and, equal to wind in speed.
4"O Army generals march with a large, strong army with horses, chariots and elephants and punish the vanara.
5"Go to that forestdweller and make all efforts to impose on him punishment appropriate to time and place (keeping in view the harm he has done).
6"Judging again and again from all actions, I do not think he is an ordinary monkey. He is a being endowed with great strength.
7"To me it appears he is created by Indra with his ascetic power (for punishing us). I have subdued nagas, yakshas, gandharvas and even gods, asuras and ascetics with your help. So you should certainly bring him here without doing any harm. Capture the monkey forcibly. Do not insult that mighty monkey.
8"To me it appears he is created by Indra with his ascetic power (for punishing us). I have subdued nagas, yakshas, gandharvas and even gods, asuras and ascetics with your help. So you should certainly bring him here without doing any harm. Capture the monkey forcibly. Do not insult that mighty monkey.
9"To me it appears he is created by Indra with his ascetic power (for punishing us). I have subdued nagas, yakshas, gandharvas and even gods, asuras and ascetics with your help. So you should certainly bring him here without doing any harm. Capture the monkey forcibly. Do not insult that mighty monkey.
10"Earlier I have seen monkeys of immense prowess, like Vali and Sugriva as well as Jambavan, the bear. Also I have seen the army general, Nila, Dvivida and others. They do not have such tremendous splendour or movement valour, intellect and strength and energy. They did not have such ability to change form at their will.
11"Earlier I have seen monkeys of immense prowess, like Vali and Sugriva as well as Jambavan, the bear. Also I have seen the army general, Nila, Dvivida and others. They do not have such tremendous splendour or movement valour, intellect and strength and energy. They did not have such ability to change form at their will.
12"It should be understood that he has taken the form of a monkey. You have to put in extraordinary effort to capture him by acting in a suitable manner.
13"Even Indra, suras, asuras and humans and the three worlds together are incompetent to stand before you in a battlefield.
14"Even then, you should safeguard yourself with great effort adopting warstrategies in an intelligent manner to be victorious, for success in war is uncertain.
15Taking King's order, the strong and swift warriors, resplendent as the flame of sacrificial fire sallied forth with their army on chariots, on the back of rutting elephants, some on swift horses equipped with sharp weapons of many kinds.
16Taking King's order, the strong and swift warriors, resplendent as the flame of sacrificial fire sallied forth with their army on chariots, on the back of rutting elephants, some on swift horses equipped with sharp weapons of many kinds.
17The heroic giants caught sight of the vanara, who was blazing encircled as though he was by the rays of his own glory, looking like the rising Sun. He was endowed with extraordinary agility, intelligence, and tremendous strength standing, waiting at the archway.
18The heroic giants caught sight of the vanara, who was blazing encircled as though he was by the rays of his own glory, looking like the rising Sun. He was endowed with extraordinary agility, intelligence, and tremendous strength standing, waiting at the archway.
19Having observed the tremendous strength, intelligence and swiftness in action of Hanuman, the generals of the army positioned at all directions and assailed him with dreadful weapons.
20Durdhara pierced into the head of Hanuman with five sharp arrows and polished steel shafts with yellow tips (gold) shining like red lotus petals. They were like petals of lilies thrown on the head of Hanuman (causing no pain).
21With five arrows pierced in the head of the vanara, Hanuman leaped into the sky with terrible roar, which resounded in all the ten directions.
22Then the powerful, hero, Durdhara, mounted on his chariot, fastened his bowstring and hit Hanuman with hundreds of sharp arrows.
23The great monkey kept away the showering arrows like the wind prevents raincloud from showering rain drops at the end of monsoon.
24When the son of the Windgod was attacked by Durdhara, he again grew in size
25Hanuman suddenly leaped far off into the air at high speed and fell on Durdhara's chariot just like a thunderous lightning falls on a mountain.
26Having lost his chariot, the horses yoked to it killed, its axle and pole broken to pieces, Durdhara fell down dead from the chariot.
27Seeing the body of Durdhara fallen on the ground, enraged Virupaksha and Yupaksha, the unassailable crushers of enemies leaped towards him.
28As the strongarmed vanara stood stationed in the clear white sky both the generals leaped into the sky and hit him all of a sudden with two iron hammers.
29Powerful Hanuman, an equal to Garuda in valour fell down while resisting the swift generals.
30Then the son of the Windgod seized a sala tree uprooted it, lifted it and smashed the two giant generals with it.
31Finding all the three generals dead, swift Praghasa advanced towards the Vanara and attacked him. Valiant Bhasakarna also lifted a trident and attacked him. Both were famous for swift and violent action in war
32Finding all the three generals dead, swift Praghasa advanced towards the Vanara and attacked him. Valiant Bhasakarna also lifted a trident and attacked him. Both were famous for swift and violent action in war
33Praghasa fought back the glorious tiger among vanaras with a sharp crowbar on one side and Bhaskarana attacked with a spear from the other.
34Attacked by both the generals, the fur on the vanara's body was smeared with blood from his wounded limbs, shining like the rising Sun smeared with blood became furious.
35Hanuman, a courageous and mighty elephant among the monkeys uprooted a mountain peak along with its animals, serpents and trees and killed both the demon generals.
36When the five army chiefs were killed, Hanuman began to destoy the remaining army force.
37The vanara pitted horses against horses, elephants against elephants, warriors against warriors and chariots against chariots as Indra destroyed demons.
38There was no path (one could not move forward) with elephants, and horses killed and with broken axles of great chariots and smashed chariots spread all over the way.
39Then the heroic monkey having killed the army generals and their army and destroyed their vehicles in war came back to the archway after reviewing and stood like the timespirit bent upon the destruction of humanity. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortysixth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1सातों मन्त्रिपुत्रों का उन महान् वानर द्वारा वध होने का समाचार पाकर अपनी व्यथा छिपाते हुए रावण ने एक उत्तम योजना सोची।
2हनुमान् को पकड़ने के लिए उत्सुक दशमुख रावण ने अपने पाँच सेनापतियों — विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस और भासकर्ण — को आज्ञा दी, जो महान् योद्धा-राजनीतिज्ञ, पराक्रमी और वेग में वायु के समान थे।
3हनुमान् को पकड़ने के लिए उत्सुक दशमुख रावण ने अपने पाँच सेनापतियों — विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस और भासकर्ण — को आज्ञा दी, जो महान् योद्धा-राजनीतिज्ञ, पराक्रमी और वेग में वायु के समान थे।
4'हे सेनापतियो! अश्वों, रथों और हाथियों सहित विशाल, बलशाली सेना लेकर कूच करो और उस वानर को दण्ड दो।
5'उस वनवासी के पास जाओ और (उसने जो हानि की है, उसे देखते हुए) काल और स्थान के अनुरूप दण्ड देने का पूरा प्रयत्न करो।
6'सब कर्मों से बार-बार विचार करने पर मुझे नहीं लगता कि वह कोई साधारण वानर है। वह महान् बल से सम्पन्न कोई प्राणी है।
7'मुझे लगता है कि उसे इन्द्र ने अपने तपोबल से (हमें दण्ड देने के लिए) रचा है। तुम्हारी सहायता से मैंने नागों, यक्षों, गन्धर्वों तथा देवताओं, असुरों और तपस्वियों को भी वश में किया है। अतः तुम्हें उसे बिना कोई हानि पहुँचाए यहाँ अवश्य लाना चाहिए। उस वानर को बलपूर्वक पकड़ो। उस बलशाली वानर का अपमान मत करो।
8'मुझे लगता है कि उसे इन्द्र ने अपने तपोबल से (हमें दण्ड देने के लिए) रचा है। तुम्हारी सहायता से मैंने नागों, यक्षों, गन्धर्वों तथा देवताओं, असुरों और तपस्वियों को भी वश में किया है। अतः तुम्हें उसे बिना कोई हानि पहुँचाए यहाँ अवश्य लाना चाहिए। उस वानर को बलपूर्वक पकड़ो। उस बलशाली वानर का अपमान मत करो।
9'मुझे लगता है कि उसे इन्द्र ने अपने तपोबल से (हमें दण्ड देने के लिए) रचा है। तुम्हारी सहायता से मैंने नागों, यक्षों, गन्धर्वों तथा देवताओं, असुरों और तपस्वियों को भी वश में किया है। अतः तुम्हें उसे बिना कोई हानि पहुँचाए यहाँ अवश्य लाना चाहिए। उस वानर को बलपूर्वक पकड़ो। उस बलशाली वानर का अपमान मत करो।
10'पहले मैंने वाली और सुग्रीव तथा ऋक्षराज जाम्बवान् जैसे अपार पराक्रम वाले वानर देखे हैं। सेनापति नील, द्विविद और अन्यों को भी देखा है। उनमें ऐसा प्रचण्ड तेज अथवा गति, पराक्रम, बुद्धि, बल और ओज नहीं है। उनमें इच्छानुसार रूप बदलने की ऐसी सामर्थ्य न थी।
11'पहले मैंने वाली और सुग्रीव तथा ऋक्षराज जाम्बवान् जैसे अपार पराक्रम वाले वानर देखे हैं। सेनापति नील, द्विविद और अन्यों को भी देखा है। उनमें ऐसा प्रचण्ड तेज अथवा गति, पराक्रम, बुद्धि, बल और ओज नहीं है। उनमें इच्छानुसार रूप बदलने की ऐसी सामर्थ्य न थी।
12'समझ लेना चाहिए कि उसने वानर का रूप धारण किया है। उसे पकड़ने के लिए तुम्हें उपयुक्त ढंग से आचरण करते हुए असाधारण प्रयत्न करना होगा।
13'इन्द्र, सुर, असुर, मनुष्य और तीनों लोक मिलकर भी युद्धभूमि में तुम्हारे सामने खड़े होने में असमर्थ हैं।
14'फिर भी तुम्हें विजय के लिए बुद्धिमत्तापूर्वक युद्धनीति अपनाकर बड़े प्रयत्न से अपनी रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि युद्ध में सफलता अनिश्चित होती है।'
15राजा की आज्ञा शिरोधार्य कर यज्ञाग्नि की ज्वाला के समान देदीप्यमान वे बलशाली और वेगवान् योद्धा अपनी सेना सहित निकले — कुछ रथों पर, कुछ मदमत्त हाथियों की पीठ पर और कुछ वेगवान् अश्वों पर, नाना प्रकार के तीखे अस्त्रों से सज्जित।
16राजा की आज्ञा शिरोधार्य कर यज्ञाग्नि की ज्वाला के समान देदीप्यमान वे बलशाली और वेगवान् योद्धा अपनी सेना सहित निकले — कुछ रथों पर, कुछ मदमत्त हाथियों की पीठ पर और कुछ वेगवान् अश्वों पर, नाना प्रकार के तीखे अस्त्रों से सज्जित।
17उन वीर राक्षसों ने उस वानर को देखा, जो मानो अपने ही तेज की किरणों से घिरा देदीप्यमान था और उदीयमान सूर्य के समान लगता था। असाधारण फुर्ती, बुद्धि और प्रचण्ड बल से सम्पन्न वे तोरण पर प्रतीक्षा करते खड़े थे।
18उन वीर राक्षसों ने उस वानर को देखा, जो मानो अपने ही तेज की किरणों से घिरा देदीप्यमान था और उदीयमान सूर्य के समान लगता था। असाधारण फुर्ती, बुद्धि और प्रचण्ड बल से सम्पन्न वे तोरण पर प्रतीक्षा करते खड़े थे।
19हनुमान् के प्रचण्ड बल, बुद्धि और कर्म की फुर्ती को परखकर सेनापतियों ने सब दिशाओं में मोर्चा सँभाला और भयङ्कर अस्त्रों से उन पर आक्रमण किया।
20दुर्धर ने पाँच तीखे बाणों और रक्तकमल की पंखुड़ियों के समान चमकते स्वर्णाग्र माँजे हुए इस्पात के शरों से हनुमान् के मस्तक में प्रहार किया। वे हनुमान् के मस्तक पर फेंकी गई कुमुद की पंखुड़ियों के समान थे (जिनसे कोई पीड़ा न हुई)।
21मस्तक में पाँच बाण बिंधे रहने पर भी हनुमान् भयङ्कर गर्जना करते हुए आकाश में उछल पड़े, जिसकी गूँज दसों दिशाओं में फैल गई।
22तब बलशाली वीर दुर्धर ने अपने रथ पर चढ़कर धनुष की डोरी कसी और सैकड़ों तीखे बाणों से हनुमान् पर प्रहार किया।
23उन महान् वानर ने बरसते बाणों को वैसे ही रोक दिया जैसे वर्षा के अन्त में वायु वर्षामेघ को जलबिन्दु बरसाने से रोक देती है।
24जब वायुपुत्र पर दुर्धर ने आक्रमण किया, तब वे पुनः आकार में बढ़ गए।
25हनुमान् सहसा तीव्र वेग से दूर तक आकाश में उछले और दुर्धर के रथ पर वैसे ही गिरे जैसे गरजती बिजली किसी पर्वत पर गिरती है।
26रथ खो देने पर, उसमें जुते अश्वों के मारे जाने पर और उसकी धुरी तथा ईषा के चूर-चूर हो जाने पर दुर्धर रथ से मरकर गिर पड़ा।
27दुर्धर के शरीर को भूमि पर गिरा देखकर क्रुद्ध विरूपाक्ष और यूपाक्ष, वे अजेय शत्रुनाशक उनकी ओर उछले।
28जब महाबाहु वानर निर्मल श्वेत आकाश में स्थित थे, तब दोनों सेनापति आकाश में उछले और सहसा दो लोहे के मुद्गरों से उन पर प्रहार किया।
29पराक्रम में गरुड़ के समान बलशाली हनुमान् उन वेगवान् सेनापतियों को रोकते हुए नीचे उतर आए।
30तब वायुपुत्र ने एक साल वृक्ष पकड़ा, उसे उखाड़ा, उठाया और उससे उन दोनों विशालकाय सेनापतियों को चूर कर दिया।
31तीनों सेनापतियों को मरा पाकर वेगवान् प्रघस उस वानर की ओर बढ़ा और उन पर आक्रमण किया। पराक्रमी भासकर्ण ने भी त्रिशूल उठाकर उन पर आक्रमण किया। दोनों युद्ध में वेगवान् और प्रचण्ड कर्म के लिए विख्यात थे।
32तीनों सेनापतियों को मरा पाकर वेगवान् प्रघस उस वानर की ओर बढ़ा और उन पर आक्रमण किया। पराक्रमी भासकर्ण ने भी त्रिशूल उठाकर उन पर आक्रमण किया। दोनों युद्ध में वेगवान् और प्रचण्ड कर्म के लिए विख्यात थे।
33प्रघस ने एक ओर से तीखे आगड़ से यशस्वी वानरश्रेष्ठ का प्रतिकार किया और भासकर्ण ने दूसरी ओर से भाले से आक्रमण किया।
34दोनों सेनापतियों के आक्रमण से घायल अङ्गों के रक्त से उन वानर के शरीर के रोएँ रँग गए और उदीयमान सूर्य के समान रक्तरञ्जित होकर वे क्रुद्ध हो उठे।
35साहसी और बलशाली वानरगज हनुमान् ने पशुओं, सर्पों और वृक्षों सहित एक पर्वतशिखर उखाड़ा और उससे दोनों राक्षससेनापतियों का वध कर दिया।
36पाँचों सेनापतियों के मारे जाने पर हनुमान् शेष सेना का नाश करने लगे।
37उन वानर ने अश्वों को अश्वों से, हाथियों को हाथियों से, योद्धाओं को योद्धाओं से और रथों को रथों से वैसे ही भिड़ा दिया जैसे इन्द्र ने असुरों का नाश किया था।
38मारे गए हाथियों और अश्वों तथा टूटी धुरियों वाले और चूर-चूर हुए विशाल रथों से सर्वत्र मार्ग भर जाने के कारण कोई मार्ग ही न बचा (कोई आगे बढ़ ही न सका)।
39तब सेनापतियों और उनकी सेना का वध कर तथा युद्ध में उनके वाहनों का नाश कर वे वीर वानर सब देख-परखकर तोरण पर लौट आए और मानव जाति के विनाश पर तुले कालपुरुष के समान खड़े हो गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का षट्चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1सातै मन्त्रिपुत्रको ती महान् वानरद्वारा वध भएको समाचार पाएर आफ्नो व्यथा लुकाउँदै रावणले एउटा उत्तम योजना सोच्यो।
2हनुमान्लाई समात्न उत्सुक दशमुख रावणले आफ्ना पाँच सेनापति — विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस र भासकर्ण — लाई आज्ञा दियो, जो महान् योद्धा-राजनीतिज्ञ, पराक्रमी र वेगमा वायुसमान थिए।
3हनुमान्लाई समात्न उत्सुक दशमुख रावणले आफ्ना पाँच सेनापति — विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर, प्रघस र भासकर्ण — लाई आज्ञा दियो, जो महान् योद्धा-राजनीतिज्ञ, पराक्रमी र वेगमा वायुसमान थिए।
4'हे सेनापतिहरू! घोडा, रथ र हात्तीसहित विशाल, बलशाली सेना लिएर कूच गर र त्यस वानरलाई दण्ड देऊ।
5'त्यस वनवासीकहाँ जाऊ र (उसले जुन हानि गरेको छ, त्यो हेरेर) काल र स्थानअनुरूप दण्ड दिने पूरा प्रयत्न गर।
6'सबै कर्मबाट बारम्बार विचार गर्दा मलाई लाग्दैन कि ऊ कुनै साधारण वानर हो। ऊ महान् बलले सम्पन्न कुनै प्राणी हो।
7'मलाई लाग्छ कि उसलाई इन्द्रले आफ्नो तपोबलले (हामीलाई दण्ड दिन) रचेका हुन्। तिमीहरूको सहायताले मैले नाग, यक्ष, गन्धर्व तथा देवता, असुर र तपस्वीहरूलाई पनि वशमा पारेको छु। त्यसैले तिमीहरूले उसलाई कुनै हानि नपुर्याईकन यहाँ अवश्य ल्याउनुपर्छ। त्यस वानरलाई बलपूर्वक समात। त्यस बलशाली वानरको अपमान नगर।
8'मलाई लाग्छ कि उसलाई इन्द्रले आफ्नो तपोबलले (हामीलाई दण्ड दिन) रचेका हुन्। तिमीहरूको सहायताले मैले नाग, यक्ष, गन्धर्व तथा देवता, असुर र तपस्वीहरूलाई पनि वशमा पारेको छु। त्यसैले तिमीहरूले उसलाई कुनै हानि नपुर्याईकन यहाँ अवश्य ल्याउनुपर्छ। त्यस वानरलाई बलपूर्वक समात। त्यस बलशाली वानरको अपमान नगर।
9'मलाई लाग्छ कि उसलाई इन्द्रले आफ्नो तपोबलले (हामीलाई दण्ड दिन) रचेका हुन्। तिमीहरूको सहायताले मैले नाग, यक्ष, गन्धर्व तथा देवता, असुर र तपस्वीहरूलाई पनि वशमा पारेको छु। त्यसैले तिमीहरूले उसलाई कुनै हानि नपुर्याईकन यहाँ अवश्य ल्याउनुपर्छ। त्यस वानरलाई बलपूर्वक समात। त्यस बलशाली वानरको अपमान नगर।
10'पहिले मैले वाली र सुग्रीव तथा ऋक्षराज जाम्बवान्जस्ता अपार पराक्रम भएका वानर देखेको छु। सेनापति नील, द्विविद र अरूलाई पनि देखेको छु। तिनमा यस्तो प्रचण्ड तेज अथवा गति, पराक्रम, बुद्धि, बल र ओज छैन। तिनमा इच्छाअनुसार रूप बदल्ने यस्तो सामर्थ्य थिएन।
11'पहिले मैले वाली र सुग्रीव तथा ऋक्षराज जाम्बवान्जस्ता अपार पराक्रम भएका वानर देखेको छु। सेनापति नील, द्विविद र अरूलाई पनि देखेको छु। तिनमा यस्तो प्रचण्ड तेज अथवा गति, पराक्रम, बुद्धि, बल र ओज छैन। तिनमा इच्छाअनुसार रूप बदल्ने यस्तो सामर्थ्य थिएन।
12'बुझ्नुपर्छ कि उसले वानरको रूप धारण गरेको छ। उसलाई समात्न तिमीहरूले उपयुक्त ढङ्गले आचरण गर्दै असाधारण प्रयत्न गर्नुपर्नेछ।
13'इन्द्र, सुर, असुर, मानिस र तीनै लोक मिलेर पनि युद्धभूमिमा तिमीहरूको सामु उभिन असमर्थ छन्।
14'तैपनि तिमीहरूले विजयका लागि बुद्धिमत्तापूर्वक युद्धनीति अपनाएर ठूलो प्रयत्नले आफ्नो रक्षा गर्नुपर्छ, किनकि युद्धमा सफलता अनिश्चित हुन्छ।'
15राजाको आज्ञा शिरोधार्य गरी यज्ञाग्निको ज्वालाझैँ देदीप्यमान ती बलशाली र वेगवान् योद्धा आफ्नो सेनासहित निस्के — केही रथमा, केही मदमत्त हात्तीको पीठमा र केही वेगवान् घोडामा, नाना प्रकारका तीखा अस्त्रले सज्जित।
16राजाको आज्ञा शिरोधार्य गरी यज्ञाग्निको ज्वालाझैँ देदीप्यमान ती बलशाली र वेगवान् योद्धा आफ्नो सेनासहित निस्के — केही रथमा, केही मदमत्त हात्तीको पीठमा र केही वेगवान् घोडामा, नाना प्रकारका तीखा अस्त्रले सज्जित।
17ती वीर राक्षसहरूले त्यस वानरलाई देखे, जो मानौँ आफ्नै तेजका किरणले घेरिएर देदीप्यमान थिए र उदाउँदो सूर्यझैँ देखिन्थे। असाधारण फुर्ती, बुद्धि र प्रचण्ड बलले सम्पन्न उनी तोरणमा प्रतीक्षा गरेर उभिएका थिए।
18ती वीर राक्षसहरूले त्यस वानरलाई देखे, जो मानौँ आफ्नै तेजका किरणले घेरिएर देदीप्यमान थिए र उदाउँदो सूर्यझैँ देखिन्थे। असाधारण फुर्ती, बुद्धि र प्रचण्ड बलले सम्पन्न उनी तोरणमा प्रतीक्षा गरेर उभिएका थिए।
19हनुमान्को प्रचण्ड बल, बुद्धि र कर्मको फुर्ती परखेर सेनापतिहरूले सबै दिशामा मोर्चा सम्हाले र भयङ्कर अस्त्रले उनीमाथि आक्रमण गरे।
20दुर्धरले पाँच तीखा बाण र रक्तकमलका पत्रझैँ चम्कने स्वर्णाग्र माझिएका इस्पातका शरले हनुमान्को शिरमा प्रहार गर्यो। ती हनुमान्को शिरमा फ्याँकिएका कुमुदका पत्रझैँ थिए (जसबाट कुनै पीडा भएन)।
21शिरमा पाँच बाण बिँधिए पनि हनुमान् भयङ्कर गर्जना गर्दै आकाशमा उफ्रे, जसको गुञ्जन दसै दिशामा फैलियो।
22तब बलशाली वीर दुर्धरले आफ्नो रथमा चढेर धनुषको डोरी कस्यो र सयौँ तीखा बाणले हनुमान्माथि प्रहार गर्यो।
23ती महान् वानरले बर्सिरहेका बाण त्यसै गरी रोकिदिए जसरी वर्षाको अन्तमा वायुले वर्षामेघलाई पानीका थोपा बर्साउनबाट रोक्दछ।
24जब वायुपुत्रमाथि दुर्धरले आक्रमण गर्यो, तब उनी फेरि आकारमा बढे।
25हनुमान् अचानक तीव्र वेगले टाढासम्म आकाशमा उफ्रे र दुर्धरको रथमा त्यसै गरी खसे जसरी गर्जने बिजुली कुनै पर्वतमा खस्दछ।
26रथ गुमाएपछि, त्यसमा जोतिएका घोडा मारिएपछि र त्यसको धुरी तथा ईशा चूर भएपछि दुर्धर रथबाट मरेर खस्यो।
27दुर्धरको शरीर भुइँमा खसेको देखेर क्रुद्ध विरूपाक्ष र यूपाक्ष, ती अजेय शत्रुनाशक उनीतिर उफ्रे।
28जब महाबाहु वानर निर्मल सेतो आकाशमा स्थित थिए, तब दुवै सेनापति आकाशमा उफ्रे र अचानक दुई फलामका मुङ्ग्राले उनीमाथि प्रहार गरे।
29पराक्रममा गरुडसमान बलशाली हनुमान् ती वेगवान् सेनापतिहरूलाई रोक्दै तल आए।
30तब वायुपुत्रले एउटा साल रूख समाते, त्यो उखेले, उठाए र त्यसैले ती दुवै विशालकाय सेनापतिलाई चूर पारिदिए।
31तीनै सेनापतिलाई मरेको देखेर वेगवान् प्रघस त्यस वानरतिर बढ्यो र उनीमाथि आक्रमण गर्यो। पराक्रमी भासकर्णले पनि त्रिशूल उठाएर उनीमाथि आक्रमण गर्यो। दुवै युद्धमा वेगवान् र प्रचण्ड कर्मका लागि विख्यात थिए।
32तीनै सेनापतिलाई मरेको देखेर वेगवान् प्रघस त्यस वानरतिर बढ्यो र उनीमाथि आक्रमण गर्यो। पराक्रमी भासकर्णले पनि त्रिशूल उठाएर उनीमाथि आक्रमण गर्यो। दुवै युद्धमा वेगवान् र प्रचण्ड कर्मका लागि विख्यात थिए।
33प्रघसले एकातिरबाट तीखो गजबारले यशस्वी वानरश्रेष्ठको प्रतिकार गर्यो र भासकर्णले अर्कोतिरबाट भालाले आक्रमण गर्यो।
34दुवै सेनापतिको आक्रमणले घाइते अङ्गको रगतले ती वानरको शरीरका रौँ रङ्गिए र उदाउँदो सूर्यझैँ रक्तरञ्जित भई उनी क्रुद्ध भए।
35साहसी र बलशाली वानरगज हनुमान्ले पशु, सर्प र रूखसहित एउटा पर्वतशिखर उखेले र त्यसैले दुवै राक्षससेनापतिको वध गरिदिए।
36पाँचै सेनापति मारिएपछि हनुमान् बाँकी सेनाको नाश गर्न थाले।
37ती वानरले घोडालाई घोडासँग, हात्तीलाई हात्तीसँग, योद्धालाई योद्धासँग र रथलाई रथसँग त्यसै गरी भिडाइदिए जसरी इन्द्रले असुरहरूको नाश गरेका थिए।
38मारिएका हात्ती र घोडा तथा भाँचिएका धुरी भएका र चूर भएका विशाल रथले सर्वत्र बाटो भरिएकाले कुनै बाटो नै बाँकी रहेन (कोही अघि बढ्न नै सकेन)।
39तब सेनापति र तिनको सेनाको वध गरी तथा युद्धमा तिनका वाहनको नाश गरी ती वीर वानर सबै हेरजाँच गरी तोरणमा फर्किआए र मानव जातिको विनाशमा तम्सिएको कालपुरुषझैँ उभिए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको छयालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।