Sarga 27
Sundara Kanda · Chapter 27
Sanskrit
1इत्युक्तास्सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः। काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः।।5.27.1।।
2ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः। पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्।।5.27.2।।
3अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये। राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम्।।5.27.3।।
4सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्टवा सन्तर्जितां तदा। राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत्।।5.27.4।।
5आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ। जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च।।5.27.5।।
6स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः। राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च।।5.27.6।।
7एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः। सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः।।5.27.7।।
8कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि। तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखाच्युतम्।।5.27.8।। उवच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्।
9गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।। युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः। शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
10गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।। युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः। शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
11स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता। सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थिता।।5.27.11।।
12रामेण सङ्गता सीता भास्करेण प्रभा यथा। राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दष्ट्रं महागजम्।।5.27.12।। आरूढ श्शैलसङ्काशं चचार सहलक्ष्मणः।
13ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा।।5.27.13।। शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ।
14ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः।।5.27.14।। भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता।
15भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना।।5.27.15।। चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती।
16ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थित: स गजोत्तमः।।5.27.16।। सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरिस्थितः।
17पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम्।।5.27.17।। इहोपयातः काकुत्स्थ स्सीतया सह भार्यया।
18लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।। आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्। उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
19लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।। आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्। उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
20एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह राघवः।।5.27.20।।
21न हि रामो महातेजाश्शक्यो जेतुं सुरासुरैः। राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव।।5.27.21।।
22रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः। रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः।।5.27.22।।
23विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि। कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः।।5.27.23।।
24रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः। पिपंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः।।5.27.24।।
25गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः। पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।।5.27.25।। पतितोऽ वाक्चिरा रा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः।
26सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।। उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु। दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।। मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
27सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।। उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु। दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।। मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
28कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी।।5.27.28।। काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति।
29एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः।।5.27.29।। रावणस्य सुतास्सर्वे दृष्टास्तैलसमुक्षिताः।
30वराहेण दशग्रीवश्शिंशुमारेण चेन्द्रजित्।।5.27.30।। उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयाता दक्षिणां दिशम्।
31एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः।।5.27.31।। शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः।
32शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।। आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्। चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।। चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
33शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।। आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्। चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।। चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
34समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनिःस्वनः।।5.27.34।। पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्।
35लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जराः।।5.27.35।। सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा।
36लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता।।5.27.36।। दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना।
37पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः।।5.27.37।। लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसस्त्रियः।
38कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवाः।।5.27.38।। रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे।
39अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः।।5.27.39।। घातयेत्परमामर्षी युष्मान्सार्थं हि राक्षसैः।
40प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम्।।5.27.40।। भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः।
41तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम्।।5.27.41।। अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।
42यस्यामेवंविधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते।।5.27.42।। सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।
43भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया।।5.27.43।। राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्।
44प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।।5.27.44।। अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।
45अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये।।5.27.45।। विरूपमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम्।
46छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।।5.27.46।। अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्।
47अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम्।।5.27.47।। राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च।
48निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम्।।5.27.48।। दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्।
49ईषच्छ हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः।।5.27.49।। अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते।
50करेणुहस्तप्रतिम स्सव्यश्चोरुरनुत्तमः।।5.27.50।। वेपमानः सूचयति राघवं पुरतः स्थितम्।
51पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी। सुस्वागतां वाचमुदीरयानः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः।।5.27.51।।
English
1Hearing Sita's words, some terrifying demonesses, overwhelmed with anger, went to inform Ravana, who was quick to act.
2The dreadfullooking demonesses once again approached Sita and conveyed her categorically in harsh words the terrible consequences (ahead)
3"O vile one you are determined in your evil ways. Today these shedemons will eat away your flesh to their heart's content ".
4Then seeing the ignoble shedemons threatening Sita, an old demoness called Trijata, who was lying down there, said:
5"Devour yourselves now, O ignoble ones, if you will. Do not eat Janaka's favourite daughter, the daughterinlaw of Dasaratha.
6"Tonight I had a terrific, horriplating nightmare in which I saw the annihilation of all demons and the triumph of Sita's husband".
7Seized with fear, the shedemons, overcome with wrath on hearing Trijata's words said to her.
8"O Trijata, tell us the kind of dream you dreamt last night", they insisted. Hearing the words from the mouth of the shedemons, Trijata told them all about her dream.
9"Rama, in white attire, wearing a garland of white flowers, ascending a palanquin made of ivory drawn by a thousand swans and coursing through the sky with Lakshmana arrived.
10"Rama, in white attire, wearing a garland of white flowers, ascending a palanquin made of ivory drawn by a thousand swans and coursing through the sky with Lakshmana arrived.
11"I also saw Sita in my dream wearing white robes and perched on a white mountain surrounded by the ocean.
12"Just as light is united with the Sun, I saw Sita united with Rama. I saw Rama with Lakshmana riding a huge, mountainlike elephant having four tusks.
13"Dressed in white garlands and clothes, the two brothers, tigers among men, glowing in their effulgence approached Janaki.
14"Then from the front of the mountain Janaki shifted to the back of the elephant held by her husband waiting in the sky.
15"Then I saw the lotuseyed Sita springing up from the lap of her husband and playfully caressing the Moon and Sun with her palms.
16"Then the excellent elephant was seen halted in the city of Lanka with both princes and the largeeyed Sita mounted on the elephant.
17"Rama accompanied by his wife Sita came on a chariot yoked to eight white oxen.
18"Valiant Rama, foremost among men, accompanied by his brother Lakshmana and wife Sita went towards the northerly direction in the wonderful Pushpaka chariot that resembled the Sun.
19"Valiant Rama, foremost among men, accompanied by his brother Lakshmana and wife Sita went towards the northerly direction in the wonderful Pushpaka chariot that resembled the Sun.
20"In this way I saw in my dream Rama as valiant as Lord Visnu accompanied by his brother Lakshmana and his wife Sita.
21"Just as a sinner cannot attain heaven Rama cannot be won by gods or demons, even rakshasas and others.
22"I saw the body of Ravana lying on the ground smeared with oil, clad in red, wearing a garland of lilies and intoxicated with drinking.
23"Tonight I saw (in another dream) Ravana with shaven head, clad in black clothes, fallen down on the ground from the Pushpaka chariot, being dragged by a woman.
24"He was wearing red garlands and unguents, his body smeared with oil. He was drinking, laughing and dancing, his mind and senses perplexed. He was driving on a chariot yoked to donkeys.
25"I saw the demon king Ravana running behind the chariot driven by donkeys in the southerly direction. He was falling with his head bent down and deluded by the fear of the donkey.
26"I saw Ravana, getting up quickly, in a bewildered state, terrorstricken, totally confused in intoxication. He had gone almost insane, naked uttering words of abuse. Plunged into a pool of filth and emitting foul smell he disappeared into a helllike dark chamber.
27"I saw Ravana, getting up quickly, in a bewildered state, terrorstricken, totally confused in intoxication. He had gone almost insane, naked uttering words of abuse. Plunged into a pool of filth and emitting foul smell he disappeared into a helllike dark chamber.
28A dark woman clad in red, body smeared with wet mud was seen dragging the ten-necked Ravana by his neck towards the abode of Yama in the southerly direction.
29"There I saw the nightranger, Kumbhakarna and also Ravana's sons, their bodies smeared with oil.
30"The tennecked Ravana was seen (this time) riding on a boar, Indrajit on a crocodile and Kumbhakarna on a camel all set towards the southerly direction.
31"Only Vibhishana was under a white umbrella clad in white, with white garlands and white sandal paste.
32"(Hailed by) the sounds of conches and drums, and of musicians and dancers, Vibhishana was seen ascending on to a decorated fourtust elephant which was huge like a mountain and trumpting like a thundering cloud. He stood there along with four ministers and reached the aerial region.
33"(Hailed by) the sounds of conches and drums, and of musicians and dancers, Vibhishana was seen ascending on to a decorated fourtust elephant which was huge like a mountain and trumpting like a thundering cloud. He stood there along with four ministers and reached the aerial region.
34" A large group of demons was seen collected together, drinking, wearing red garlands and red clothes, singing and playing musical instruments.
35"I saw this delightful Lanka teeming with horses, chariots and elephants, archways and towers crumbling and falling into the ocean.
36In my dream I saw this city of Lanka protected by Ravana burnt down by a powerful vanara , a messenger of Rama.
37"All the demonesses in the city of Lanka which had turned dry, reduced to ashes, were dancing, laughing and shouting loudly drunk with oil..
38"Kumbhakarna and other demon leaders wearing red clothes entered into a pool of cow dung.
39"(Therefore) go away from here. You will be totally destroyed by Rama who will secure his wife and will kill all of you along with others in great anger.
40"Rama will not approve of any one abusing or threatening his venerable, beloved wife, who had led a life of exile with him.
41"Give up these cruel taunts. Speak to her in a cordial manner. We will beg Vaidehi's forgiveness. I like this kind of action.
42"When any demoness in a sorrowful state dreams this kind of dream, she will be relieved of sorrow and will obtain supreme joy.
43"O demonesses beg her (pardon) now even though you had threatened her earlier. Where is the need to hesitate? There is cause for concern for demons from Rama.
44"O shedemons, this Janaka's daughter from Mithila who is capable of protecting you against great dangers will be pleased by your submission.
45"Look at the signs on her body. There is not a little inauspiciousness in the limbs of the largeeyed princess from Mithila.
46A great suffering has befallen a lady who does not deserve to suffer. Therefore, a change in her complexion has occured.
47"I see the day of fulfilment for Vaidehi has drawn near. I can also foresee the destruction of the demon king and the triumph of Rama.
48"This dream indeed served as an augery for good news about her. Look, her (left) eye which is large like a lotus petal is throbbing.
49"The left shoulder of this great Vaidehi has started suddenly throbbing, indicating that she is feeling a bit happy.
50"Her excellent left thigh, comparable to a female elephant's trunk is trembling, as though indicating that Rama is standing in her presence.
51"One can see the bird which utters excellent sweet notes indicating happy tidings, entering again and again the foliage of the tree, a delightful bird, as if prompting Sita again and again to rejoice. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तविंशस्सर्गः। Thus ends the twentyseventh sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1सीता के वचन सुनकर कुछ भयङ्कर राक्षसियाँ क्रोध से अभिभूत होकर शीघ्रकारी रावण को सूचित करने चलीं।
2भयङ्कर रूप वाली वे राक्षसियाँ पुनः सीता के पास आईं और कठोर वचनों में उन्हें (आगे आने वाले) भयङ्कर परिणाम स्पष्ट रूप से सुनाने लगीं —
3'हे नीच! तू अपने दुष्ट मार्ग पर अड़ी है। आज ये राक्षसियाँ तेरा मांस मन भरकर खाएँगी।'
4तब सीता को धमकाती उन नीच राक्षसियों को देखकर वहाँ लेटी त्रिजटा नामक एक वृद्धा राक्षसी बोली —
5'हे नीचो! यदि चाहो तो अब स्वयं को ही खा जाओ। जनक की प्रिय पुत्री और दशरथ की पुत्रवधू को मत खाओ।
6'आज रात मुझे एक भयङ्कर, रोमाञ्चकारी स्वप्न आया, जिसमें मैंने समस्त राक्षसों का विनाश और सीता के पति की विजय देखी।'
7त्रिजटा के वचन सुनकर क्रोध से अभिभूत वे राक्षसियाँ भय से ग्रस्त होकर उससे बोलीं —
8'हे त्रिजटे! बताओ, बीती रात तुमने कैसा स्वप्न देखा?' — उन्होंने आग्रह किया। राक्षसियों के मुख से ये वचन सुनकर त्रिजटा ने उन्हें अपने स्वप्न की सारी बात सुनाई।
9'श्वेत वस्त्र पहने, श्वेत फूलों की माला धारण किए राम सहस्र हंसों से खींची जाती हाथीदाँत की पालकी पर चढ़कर आकाशमार्ग से लक्ष्मण के साथ आए।
10'श्वेत वस्त्र पहने, श्वेत फूलों की माला धारण किए राम सहस्र हंसों से खींची जाती हाथीदाँत की पालकी पर चढ़कर आकाशमार्ग से लक्ष्मण के साथ आए।
11'मैंने अपने स्वप्न में सीता को भी देखा — श्वेत वस्त्र पहने और समुद्र से घिरे एक श्वेत पर्वत पर बैठी हुईं।
12'जैसे प्रकाश सूर्य से मिला रहता है, वैसे ही मैंने सीता को राम से मिली देखा। मैंने राम को लक्ष्मण सहित पर्वत के समान विशाल चार दाँतों वाले हाथी पर सवार देखा।
13'श्वेत मालाएँ और वस्त्र पहने पुरुषश्रेष्ठ वे दोनों भाई अपने तेज से देदीप्यमान होकर जानकी के पास पहुँचे।
14'तब जानकी पर्वत के अग्रभाग से आकाश में प्रतीक्षा करते अपने पति द्वारा थामी जाकर उस हाथी की पीठ पर आ गईं।
15'फिर मैंने देखा कि कमलनयनी सीता अपने पति की गोद से उछलीं और अपनी हथेलियों से चन्द्रमा और सूर्य को क्रीड़ापूर्वक सहलाने लगीं।
16'फिर वह उत्तम हाथी दोनों राजकुमारों और विशालनयनी सीता को पीठ पर लिए लङ्का नगरी में ठहरा हुआ दिखाई दिया।
17'राम अपनी पत्नी सीता सहित आठ श्वेत वृषभों से जुते रथ पर आए।
18'पुरुषश्रेष्ठ पराक्रमी राम अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित सूर्य के समान दिखते उस अद्भुत पुष्पक विमान पर उत्तर दिशा की ओर गए।
19'पुरुषश्रेष्ठ पराक्रमी राम अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित सूर्य के समान दिखते उस अद्भुत पुष्पक विमान पर उत्तर दिशा की ओर गए।
20'इस प्रकार मैंने अपने स्वप्न में भगवान् विष्णु के समान पराक्रमी राम को अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी सीता सहित देखा।
21'जैसे कोई पापी स्वर्ग नहीं पा सकता, वैसे ही राम को देवता, असुर, राक्षस अथवा कोई भी जीत नहीं सकता।
22'मैंने रावण का शरीर भूमि पर पड़ा देखा — तेल से लिपा, लाल वस्त्र पहने, कुमुदों की माला धारण किए और मदिरा से मत्त।
23'आज रात मैंने (एक अन्य स्वप्न में) रावण को मुण्डित शिर, काले वस्त्र पहने, पुष्पक विमान से भूमि पर गिरा हुआ और एक स्त्री द्वारा घसीटा जाता देखा।
24'वह लाल मालाएँ और अङ्गराग धारण किए था, उसका शरीर तेल से लिपा था। वह पी रहा था, हँस रहा था और नाच रहा था; उसका मन और इन्द्रियाँ विक्षिप्त थे। वह गधों से जुते रथ पर चल रहा था।
25'मैंने राक्षसराज रावण को गधों से चालित उस रथ के पीछे दक्षिण दिशा में दौड़ते देखा। वह सिर नीचे किए गिर रहा था और गधे के भय से विमूढ़ था।
26'मैंने रावण को शीघ्रता से उठते देखा — विह्वल दशा में, भय से त्रस्त, मद में पूर्णतः भ्रमित। वह प्रायः उन्मत्त हो चुका था, नग्न था और गाली बकता था। मल के कुण्ड में डूबा और दुर्गन्ध छोड़ता वह नरक के समान एक अन्धकारपूर्ण कक्ष में लुप्त हो गया।
27'मैंने रावण को शीघ्रता से उठते देखा — विह्वल दशा में, भय से त्रस्त, मद में पूर्णतः भ्रमित। वह प्रायः उन्मत्त हो चुका था, नग्न था और गाली बकता था। मल के कुण्ड में डूबा और दुर्गन्ध छोड़ता वह नरक के समान एक अन्धकारपूर्ण कक्ष में लुप्त हो गया।
28'लाल वस्त्र पहने और गीली मिट्टी से लिपे शरीर वाली एक काली स्त्री दशग्रीव रावण को उसकी ग्रीवा से पकड़कर दक्षिण दिशा में यम के निवास की ओर घसीटती दिखाई दी।
29'वहाँ मैंने निशाचर कुम्भकर्ण को और रावण के पुत्रों को भी देखा, जिनके शरीर तेल से लिपे थे।
30'दशग्रीव रावण (इस बार) सूअर पर सवार दिखा, इन्द्रजित् ग्राह पर और कुम्भकर्ण ऊँट पर — सब दक्षिण दिशा की ओर बढ़ रहे थे।
31'केवल विभीषण श्वेत छत्र के नीचे थे, श्वेत वस्त्र पहने, श्वेत मालाएँ और श्वेत चन्दन धारण किए।
32'शङ्खों और दुन्दुभियों की तथा गायकों और नर्तकों की ध्वनि से अभिनन्दित विभीषण एक सजे हुए चार दाँतों वाले हाथी पर चढ़ते दिखाई दिए, जो पर्वत के समान विशाल था और गरजते मेघ के समान चिंघाड़ रहा था। वे अपने चार मन्त्रियों सहित वहाँ खड़े हुए और आकाशमार्ग तक पहुँचे।
33'शङ्खों और दुन्दुभियों की तथा गायकों और नर्तकों की ध्वनि से अभिनन्दित विभीषण एक सजे हुए चार दाँतों वाले हाथी पर चढ़ते दिखाई दिए, जो पर्वत के समान विशाल था और गरजते मेघ के समान चिंघाड़ रहा था। वे अपने चार मन्त्रियों सहित वहाँ खड़े हुए और आकाशमार्ग तक पहुँचे।
34'राक्षसों का एक विशाल समूह एकत्र दिखाई दिया — मदिरा पीते, लाल मालाएँ और लाल वस्त्र पहने, गाते और वाद्य बजाते।
35'मैंने अश्वों, रथों और हाथियों से भरी इस मनोहर लङ्का को, उसके तोरणों और गोपुरों सहित ढहते और समुद्र में गिरते देखा।
36'अपने स्वप्न में मैंने रावण द्वारा रक्षित इस लङ्का नगरी को राम के दूत एक बलशाली वानर द्वारा जलाई जाती देखा।
37'सूखकर भस्म हो चुकी लङ्का नगरी की सब राक्षसियाँ तेल से मत्त होकर नाच रही थीं, हँस रही थीं और ऊँचे स्वर में चिल्ला रही थीं।
38'कुम्भकर्ण और अन्य राक्षसनायक लाल वस्त्र पहने गोबर के कुण्ड में प्रवेश कर गए।
39'(अतः) यहाँ से चली जाओ। राम तुम सबका पूर्ण विनाश कर देंगे — वे अपनी पत्नी को प्राप्त करेंगे और महाक्रोध में औरों सहित तुम सबका वध कर देंगे।
40'राम यह सहन न करेंगे कि कोई उनकी पूज्या, प्रिय पत्नी को, जिसने उनके साथ वनवास का जीवन बिताया है, अपमानित अथवा धमकाए।
41'ये क्रूर व्यङ्ग्य छोड़ो। उनसे सौहार्दपूर्वक बोलो। हम वैदेही से क्षमा माँगेंगी। मुझे यही कर्म उचित लगता है।
42'जब कोई राक्षसी शोकपूर्ण दशा में ऐसा स्वप्न देखती है, तब वह शोक से मुक्त होकर परम आनन्द प्राप्त करती है।
43'हे राक्षसियो! यद्यपि तुमने पहले इन्हें धमकाया था, तथापि अब इनसे (क्षमा) माँगो। हिचकिचाहट की क्या आवश्यकता? राक्षसों के लिए राम से चिन्ता का कारण है।
44'हे राक्षसियो! मिथिला की यह जनकपुत्री, जो तुम्हें महान् सङ्कटों से बचाने में समर्थ हैं, तुम्हारे नम्र व्यवहार से प्रसन्न होंगी।
45'उनके शरीर के लक्षण देखो। मिथिला की इस विशालनयनी राजकुमारी के अङ्गों में तनिक भी अशुभ नहीं है।
46'जो कष्ट के योग्य नहीं थीं, उन देवी पर महान् कष्ट आ पड़ा है। इसीलिए उनके वर्ण में परिवर्तन आया है।
47'मैं देखती हूँ कि वैदेही के लिए सिद्धि का दिन निकट आ गया है। मैं राक्षसराज का विनाश और राम की विजय भी देख रही हूँ।
48'यह स्वप्न निस्सन्देह इनके विषय में शुभ समाचार का शकुन ही था। देखो, कमलदल के समान विशाल इनका (बायाँ) नेत्र फड़क रहा है।
49'इन महान् वैदेही का बायाँ कन्धा सहसा फड़कने लगा है, जो सूचित करता है कि इन्हें कुछ प्रसन्नता का अनुभव हो रहा है।
50'हथिनी की सूँड़ के समान इनकी उत्तम बाईं जङ्घा काँप रही है, मानो यह सूचित कर रही हो कि राम इनके सामने खड़े हैं।
51'वह पक्षी दिखाई देता है जो शुभ समाचार सूचित करने वाले उत्तम मधुर स्वर निकालता है और बार-बार वृक्ष के पत्तों में प्रवेश करता है — वह मनोहर पक्षी मानो सीता को बार-बार आनन्दित होने के लिए प्रेरित कर रहा हो।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का सप्तविंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1सीताका वचन सुनेर केही भयङ्कर राक्षसीहरू क्रोधले अभिभूत भई शीघ्रकारी रावणलाई सूचित गर्न गए।
2भयङ्कर रूप भएका ती राक्षसीहरू फेरि सीताको छेउमा आए र कठोर वचनमा उनलाई (अगाडि आउने) भयङ्कर परिणाम स्पष्ट रूपमा सुनाउन थाले —
3'हे नीच! तँ आफ्नो दुष्ट मार्गमा अडिएकी छस्। आज यी राक्षसीहरूले तेरो मासु मन भरी खानेछन्।'
4तब सीतालाई धम्क्याइरहेका ती नीच राक्षसीहरूलाई देखेर त्यहाँ पल्टिएकी त्रिजटा नामकी एक वृद्धा राक्षसी बोलिन् —
5'हे नीचहरू! यदि चाहन्छौ भने अब आफैँलाई खाइदेऊ। जनककी प्रिय छोरी र दशरथकी बुहारीलाई नखाऊ।
6'आज राति मैले एउटा भयङ्कर, रोमाञ्चकारी सपना देखेँ, जसमा मैले सम्पूर्ण राक्षसको विनाश र सीताका पतिको विजय देखेँ।'
7त्रिजटाका वचन सुनेर क्रोधले अभिभूत ती राक्षसीहरू भयले ग्रस्त भई उनीसँग भने —
8'हे त्रिजटा! भन, बितेको रात तिमीले कस्तो सपना देख्यौ?' — उनीहरूले आग्रह गरे। राक्षसीहरूको मुखबाट यी वचन सुनेर त्रिजटाले तिनीहरूलाई आफ्नो सपनाको सारा कुरा सुनाइन्।
9'सेतो वस्त्र लगाएका, सेता फूलको माला धारण गरेका राम हजार हंसले तानिने हस्तिदन्तको पालकीमा चढेर आकाशमार्गबाट लक्ष्मणसँग आउनुभयो।
10'सेतो वस्त्र लगाएका, सेता फूलको माला धारण गरेका राम हजार हंसले तानिने हस्तिदन्तको पालकीमा चढेर आकाशमार्गबाट लक्ष्मणसँग आउनुभयो।
11'मैले आफ्नो सपनामा सीतालाई पनि देखेँ — सेतो वस्त्र लगाएकी र समुद्रले घेरिएको एउटा सेतो पर्वतमा बसेकी।
12'जसरी प्रकाश सूर्यसँग जोडिएको हुन्छ, त्यसरी नै मैले सीतालाई रामसँग मिलेकी देखेँ। मैले रामलाई लक्ष्मणसहित पर्वतझैँ विशाल चार दाँत भएको हात्तीमा सवार देखेँ।
13'सेता माला र वस्त्र लगाएका पुरुषश्रेष्ठ ती दुवै दाजुभाइ आफ्नो तेजले देदीप्यमान भई जानकीको छेउमा पुगे।
14'तब जानकी पर्वतको अग्रभागबाट आकाशमा प्रतीक्षा गरिरहेका आफ्ना पतिले समातेर त्यस हात्तीको पीठमा आइन्।
15'त्यसपछि मैले देखेँ कि कमलनयनी सीता आफ्ना पतिको काखबाट उफ्रिन् र आफ्ना हत्केलाले चन्द्रमा र सूर्यलाई क्रीडापूर्वक सुम्सुम्याउन थालिन्।
16'त्यसपछि त्यो उत्तम हात्ती दुवै राजकुमार र विशालनयनी सीतालाई पीठमा लिएर लङ्का नगरीमा रोकिएको देखियो।
17'राम आफ्नी पत्नी सीतासहित आठ सेता साँढेले जोतिएको रथमा आउनुभयो।
18'पुरुषश्रेष्ठ पराक्रमी राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित सूर्यझैँ देखिने त्यस अद्भुत पुष्पक विमानमा उत्तर दिशातिर जानुभयो।
19'पुरुषश्रेष्ठ पराक्रमी राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित सूर्यझैँ देखिने त्यस अद्भुत पुष्पक विमानमा उत्तर दिशातिर जानुभयो।
20'यसरी मैले आफ्नो सपनामा भगवान् विष्णुसमान पराक्रमी रामलाई आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी सीतासहित देखेँ।
21'जसरी कुनै पापीले स्वर्ग पाउन सक्दैन, त्यसरी नै रामलाई देवता, असुर, राक्षस अथवा कसैले पनि जित्न सक्दैन।
22'मैले रावणको शरीर भुइँमा परेको देखेँ — तेलले लिपिएको, रातो वस्त्र लगाएको, कुमुदको माला धारण गरेको र मदिराले मत्त।
23'आज राति मैले (अर्को सपनामा) रावणलाई मुडुलो शिर, कालो वस्त्र लगाएको, पुष्पक विमानबाट भुइँमा खसेको र एउटी स्त्रीले घिसारिएको देखेँ।
24'उसले राता माला र अङ्गराग धारण गरेको थियो, उसको शरीर तेलले लिपिएको थियो। ऊ पिइरहेको थियो, हाँसिरहेको थियो र नाचिरहेको थियो; उसको मन र इन्द्रिय विक्षिप्त थिए। ऊ गधाले जोतिएको रथमा हिँडिरहेको थियो।
25'मैले राक्षसराज रावणलाई गधाले चलाइएको त्यस रथको पछाडि दक्षिण दिशामा दौडिरहेको देखेँ। ऊ टाउको निहुराएर खसिरहेको थियो र गधाको भयले विमूढ थियो।
26'मैले रावणलाई चाँडै उठ्दै गरेको देखेँ — विह्वल दशामा, भयले त्रस्त, मदमा पूर्णतः भ्रमित। ऊ प्रायः उन्मत्त भइसकेको थियो, नाङ्गो थियो र गाली बकिरहेको थियो। मलको कुण्डमा डुबेको र दुर्गन्ध छोड्दै ऊ नरकझैँ एउटा अन्धकारपूर्ण कक्षमा लोप भयो।
27'मैले रावणलाई चाँडै उठ्दै गरेको देखेँ — विह्वल दशामा, भयले त्रस्त, मदमा पूर्णतः भ्रमित। ऊ प्रायः उन्मत्त भइसकेको थियो, नाङ्गो थियो र गाली बकिरहेको थियो। मलको कुण्डमा डुबेको र दुर्गन्ध छोड्दै ऊ नरकझैँ एउटा अन्धकारपूर्ण कक्षमा लोप भयो।
28'रातो वस्त्र लगाएकी र भिजेको माटोले लिपिएको शरीर भएकी एउटी काली स्त्रीले दशग्रीव रावणलाई उसको घाँटीबाट समातेर दक्षिण दिशामा यमको निवासतिर घिसारिरहेकी देखियो।
29'त्यहाँ मैले निशाचर कुम्भकर्णलाई र रावणका छोराहरूलाई पनि देखेँ, जसका शरीर तेलले लिपिएका थिए।
30'दशग्रीव रावण (यस पटक) बँदेलमा सवार देखियो, इन्द्रजित् गोहीमा र कुम्भकर्ण ऊँटमा — सबै दक्षिण दिशातिर बढिरहेका थिए।
31'केवल विभीषण सेतो छत्रमुनि थिए, सेतो वस्त्र लगाएका, सेता माला र सेतो चन्दन धारण गरेका।
32'शङ्ख र दुन्दुभिको तथा गायक र नर्तकको ध्वनिले अभिनन्दित विभीषण एउटा सजिएको चार दाँत भएको हात्तीमा चढ्दै देखिए, जुन पर्वतझैँ विशाल थियो र गर्जने मेघझैँ चिच्याइरहेको थियो। उनी आफ्ना चार मन्त्रीसहित त्यहाँ उभिए र आकाशमार्गसम्म पुगे।
33'शङ्ख र दुन्दुभिको तथा गायक र नर्तकको ध्वनिले अभिनन्दित विभीषण एउटा सजिएको चार दाँत भएको हात्तीमा चढ्दै देखिए, जुन पर्वतझैँ विशाल थियो र गर्जने मेघझैँ चिच्याइरहेको थियो। उनी आफ्ना चार मन्त्रीसहित त्यहाँ उभिए र आकाशमार्गसम्म पुगे।
34'राक्षसहरूको एउटा विशाल समूह भेला भएको देखियो — मदिरा पिउँदै, राता माला र राता वस्त्र लगाएर, गाउँदै र बाजा बजाउँदै।
35'मैले घोडा, रथ र हात्तीले भरिएको यस मनोहर लङ्कालाई, त्यसका तोरण र गोपुरसहित भत्किँदै र समुद्रमा खस्दै देखेँ।
36'आफ्नो सपनामा मैले रावणद्वारा रक्षित यस लङ्का नगरीलाई रामका दूत एक बलशाली वानरले जलाइएको देखेँ।
37'सुकेर भस्म भइसकेको लङ्का नगरीका सबै राक्षसी तेलले मत्त भई नाचिरहेका थिए, हाँसिरहेका थिए र ठूलो स्वरमा चिच्याइरहेका थिए।
38'कुम्भकर्ण र अन्य राक्षसनायक राता वस्त्र लगाएर गोबरको कुण्डमा प्रवेश गरे।
39'(त्यसैले) यहाँबाट गइहाल। रामले तिमीहरू सबैको पूर्ण विनाश गरिदिनुहुनेछ — उहाँले आफ्नी पत्नी प्राप्त गर्नुहुनेछ र महाक्रोधमा अरूसहित तिमीहरू सबैको वध गरिदिनुहुनेछ।
40'राम यो सहनुहुनेछैन कि कसैले उहाँकी पूज्या, प्रिय पत्नीलाई, जसले उहाँसँगै वनवासको जीवन बिताएकी छिन्, अपमानित अथवा धम्क्याओस्।
41'यी क्रूर व्यङ्ग्य छोड। उनीसँग सौहार्दपूर्वक बोल। हामी वैदेहीसँग क्षमा माग्नेछौँ। मलाई यही कर्म उचित लाग्दछ।
42'जब कुनै राक्षसीले शोकपूर्ण दशामा यस्तो सपना देख्दछे, तब उनी शोकबाट मुक्त भई परम आनन्द प्राप्त गर्दछिन्।
43'हे राक्षसीहरू! यद्यपि तिमीहरूले पहिले उनलाई धम्क्याएका थियौ, तथापि अब उनीसँग (क्षमा) माग। हिचकिचाहटको के आवश्यकता? राक्षसहरूका लागि रामबाट चिन्ताको कारण छ।
44'हे राक्षसीहरू! मिथिलाकी यी जनकपुत्री, जो तिमीहरूलाई महान् सङ्कटबाट बचाउन समर्थ छिन्, तिमीहरूको नम्र व्यवहारले प्रसन्न हुनेछिन्।
45'उनको शरीरका लक्षण हेर। मिथिलाकी यी विशालनयनी राजकुमारीका अङ्गमा अलिकति पनि अशुभ छैन।
46'जो कष्टकी योग्य थिइनन्, ती देवीमाथि महान् कष्ट आइपरेको छ। त्यसैले उनको वर्णमा परिवर्तन आएको छ।
47'म देख्दछु कि वैदेहीका लागि सिद्धिको दिन नजिक आइसकेको छ। म राक्षसराजको विनाश र रामको विजय पनि देखिरहेकी छु।
48'यो सपना निस्सन्देह उनका विषयमा शुभ समाचारको शकुन नै थियो। हेर, कमलदलझैँ विशाल उनको (देब्रे) आँखा फर्फराइरहेको छ।
49'यी महान् वैदेहीको देब्रे काँध अचानक फर्फराउन थालेको छ, जसले सूचित गर्दछ कि उनलाई केही प्रसन्नताको अनुभव भइरहेको छ।
50'हात्तिनीको सुँडझैँ उनको उत्तम देब्रे तिघ्रा काँपिरहेको छ, मानौँ यसले सूचित गरिरहेको होस् कि राम उनको सामु उभिनुभएको छ।
51'त्यो पक्षी देखिन्छ जसले शुभ समाचार सूचित गर्ने उत्तम मीठो स्वर निकाल्दछ र बारम्बार रूखका पातमा प्रवेश गर्दछ — त्यो मनोहर पक्षी मानौँ सीतालाई बारम्बार आनन्दित हुन प्रेरित गरिरहेको होस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको सत्ताइसौँ सर्ग समाप्त भयो।