Sarga 24
Sundara Kanda · Chapter 24
Sanskrit
1ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः। परुषं परुषा नार्य ऊचुस्तां वाक्यमप्रियम्।।5.24.1।।
2किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे। महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे।।5.24.2।।
3मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहुमन्यसे। प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि।।5.24.3।।
4त्रैलोक्यवसुभोक्तारं रावणं राक्षसेश्वरम्। भर्तारमुपसङ्गम्य विहरस्व यथासुखम्।।5.24.4।।
5मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने। राज्याद्भ्र्रष्टमसिद्धार्थं विक्लबं त्वमनिन्दिते।।5.24.5।।
6राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्।।5.24.6।।
7यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरथ सङ्गताः। नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतिभाति वः।।5.24.7।।
8न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति। कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः।।5.24.8।।
9दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः। तं नित्यमनुरक्तास्मि यथा सूर्यं सुवर्चला।।5.24.9।।
10यथा शची महाभागा शक्रं समुपतिष्ठति। अरुन्धती वसिष्ठं च रोहिणी शशिनं यथा।।5.24.10।। लोपामुद्रा यथागस्त्यं सुकन्या च्यवनं यथा। सावित्री सत्यवन्तं च कपिलं श्रीमती यथा।।5.24.11।। सौदासं मदयन्तीव केशिनी सगरं यथा। नैषधं दमयन्तीव भैमी पतिमनुव्रता।।5.24.12।। तथाऽहमिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुव्रता।
11यथा शची महाभागा शक्रं समुपतिष्ठति। अरुन्धती वसिष्ठं च रोहिणी शशिनं यथा।।5.24.10।। लोपामुद्रा यथागस्त्यं सुकन्या च्यवनं यथा। सावित्री सत्यवन्तं च कपिलं श्रीमती यथा।।5.24.11।। सौदासं मदयन्तीव केशिनी सगरं यथा। नैषधं दमयन्तीव भैमी पतिमनुव्रता।।5.24.12।। तथाऽहमिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुव्रता।
12यथा शची महाभागा शक्रं समुपतिष्ठति। अरुन्धती वसिष्ठं च रोहिणी शशिनं यथा।।5.24.10।। लोपामुद्रा यथागस्त्यं सुकन्या च्यवनं यथा। सावित्री सत्यवन्तं च कपिलं श्रीमती यथा।।5.24.11।। सौदासं मदयन्तीव केशिनी सगरं यथा। नैषधं दमयन्तीव भैमी पतिमनुव्रता।।5.24.12।। तथाऽहमिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुव्रता।
13सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः।।5.24.13।। भर्त्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः।
14अवलीनः स निर्वाक्यो हनूमान् शिंशुपाद्रुमे।।5.24.14।। यसीतां सन्तर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत् कपिः।
15तामभिक्रम्य सङ्कृद्धा वेपमानां समन्ततः।।5.24.15।। भृशं संलिलिहुर्दीप्तान् प्रलम्बान् दशनच्छदान्।
16ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान्।।5.24.16।। नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम्।
17सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर्वरानना।।5.24.17।। सबाष्पमप सर्पन्ती शिंशुपां तामुपागमत्।
18ततस्तां शिंशुपां सीता राक्षसीभिः समावृता।।5.24.18।। अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता।
19तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरधारिणीम्।।5.24.19।। भर्त्सयाञ्चक्रिरे सीतां राक्षस्यस्तां समन्ततः।
20ततस्तां विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना।।5.24.20।। अब्रवीत्कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी।
21सीते पर्याप्तमेतावद्भर्तुः स्नेहो निदर्शितः।।5.24.21।। सर्वात्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते
22परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः।।5.24.22।। ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि।
23रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।।5.24.23।। विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशमिव वासवम्। दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियदर्शनम्।।5.24.24।।
24रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।।5.24.23।। विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशमिव वासवम्। दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियदर्शनम्।।5.24.24।।
25मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा, रावणमाश्रय। दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता।।5.24.25।। अद्यप्रभृति सर्वेषां लोकानामीश्वरी भव।
26अग्नेः स्वाहा यथा देवी शची वेन्द्रस्य शोभने।।5.24.26।। किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा।
27एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि।।5.24.27।। अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम्।
28अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा।।5.24.28।। अब्रवीत्कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य गर्जती।
29बहून्यप्रियरूपाणि वचनानि सुदुर्मते।।5.24.29।। अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि।
30न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम्।।5.24.30।। आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम्। रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि।।5.24.31।।
31न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम्।।5.24.30।। आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम्। रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि।।5.24.31।।
32रावणस्य गृहे रुद्धामस्माभिस्तु सुरक्षिताम्। न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात्पुरन्दरः।।5.24.32।।
33कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि। अलमश्रुप्रपातेन त्यज शोकमनर्थकम्।।5.24.33।।
34भज प्रीतिं च हर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम्। सीते राक्षसराजेन सह क्रीड यथासुखम्।।5.24.34।।
35जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम्। यावन्न ते व्यतिक्रामेत्तावत्सुखमवाप्नुहि।।5.24.35।।
36उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च। सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे।।5.24.36।।
37स्त्री सहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि। रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।।5.24.37।।
38उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि। यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत्करिष्यसि।।5.24.38।।
39ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रोधमूर्छिता। भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत्।।5.24.39।।
40इमां हरिणलोलाक्षीं त्रासोत्कम्पिपयोधराम्। रावणेन हृतां दृष्टवा दौहृदो मे महानभूत्।।5.24.40।।
41यकृत्प्लीहमथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम्। आन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः।।5.24.41।।
42ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयाम किमास्यते।।5.24.42।।
43निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह। नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति।।5.24.43।।
44ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। विशस्येमां ततः सर्वाः समान् कुरुत पिण्डकान्।।5.24.44।।
45विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते। पेयमानीयतां क्षिप्रं लेह्यमुच्चावचं बहु।।5.24.45।।
46ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। अजामुख्या यदुक्तं हि तदेव मम रोचते।।5.24.46।।
47सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी। मानुषं मांसमास्वाद्य नृत्यामोऽथ निकुम्भिलाम्।।5.24.47।।
48एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा। राक्षसीभिः सुघोराभिर्दैर्यमुत्सृज्य रोदिति।।5.24.48।।
English
1Then the hideous ogresses approached Sita and spoke these harsh words in an unbecoming manner:
2'O Sita why don't you agree to dwell in Ravana's inner apartment furnished with fine bedsteads, and which is delightful?
3'You are a woman, wife of Rama, an ordinary mortal you are holding in high esteem. Withdraw your mind from Rama or else you will not survive.
4"Accept Ravana as your husband and after uniting with him enjoy all the pleasures of the three worlds.
5'O charming lady you have an irreproachable beauty and grace. Why do you think of human Rama only who has been dethroned from the kingdom. He is only a human being who is unsuccessful and distressful.'
6Hearing the words of the ogresses, Sita with eyes like lotus petals full of tears replied this way:
7"All of you joined together and spoke such words that are not acceptable to the world. Your sinful words of advice do not appeal to me.
8' A human being ought not to become wife of a demon. Devour me if you want. I refuse to accept your advice.'
9'Dejected or dethroned from the kingdom, Rama is my lawful husband. I will ever remain devoted to Rama as Suvarchala, wife of the Sungod is to him.
10'I am steadfast (in love) to my husband Rama, the foremost of the Ikshvaku family in the same manner as noble Sachi to Indra, Arundhati to Vasistha, Rohini to the Moon, Lopamudra to Agastya, Sukanya to sage Chyavana, Savitri to Satyavan, Srimati to Kapilamuni Madayanti to Soudasu, Kesini to king Sagara and Bhima's daughter Damayanti to her lord Nala, (the king of Nishadas)'.
11'I am steadfast (in love) to my husband Rama, the foremost of the Ikshvaku family in the same manner as noble Sachi to Indra, Arundhati to Vasistha, Rohini to the Moon, Lopamudra to Agastya, Sukanya to sage Chyavana, Savitri to Satyavan, Srimati to Kapilamuni Madayanti to Soudasu, Kesini to king Sagara and Bhima's daughter Damayanti to her lord Nala, (the king of Nishadas)'.
12'I am steadfast (in love) to my husband Rama, the foremost of the Ikshvaku family in the same manner as noble Sachi to Indra, Arundhati to Vasistha, Rohini to the Moon, Lopamudra to Agastya, Sukanya to sage Chyavana, Savitri to Satyavan, Srimati to Kapilamuni Madayanti to Soudasu, Kesini to king Sagara and Bhima's daughter Damayanti to her lord Nala, (the king of Nishadas)'.
13Hearing the reply of Sita, the ogresses ordered by Ravana and overtaken by anger again began to threaten Sita using harsh words.
14Hanuman who kept himself concealed on the simsupa tree speechlessly listened to the ogresses threatening Sita.
15Sita was trembling in fear. The enraged ogresses went on licking their lips hanging, again and again.
16The enraged ogresses immediately picked up the axes and rose up saying, 'she is unfit to have the demon king, Ravana as her husband'.
17As the charming Sita was threatened by the fierce ogresses, she moved towards the simsupa tree with eyes full of tears.
18Then the largeeyed Sita, drowned in sorrow surrounded by the ogresses went near the simsupa tree and stood there.
19The ogresses started intimidating Sita who was dressed in soiled clothes and emaciated with a dejected look on her face.
20Then a dark ogress called Vinata with a terryfying look, loathsome appearance and a large sunken belly said to Sita:
21'O Sita you have shown your love for your husband to this extent. It is enough. O auspicious lady anything carried to excess leads to adversity.
22"O Mythili I beseech you (to oblige Ravana). You have discharged your duty as a human being. Be happy. But you should also heed my advice which is, after all, salutary.
23'Accept as your husband the demon king Ravana, courageous and handsome like Indra, king of the gods generous, sacrificing and pleasing.
24'Accept as your husband the demon king Ravana, courageous and handsome like Indra, king of the gods generous, sacrificing and pleasing.
25'Leave the helpless human Rama and seek Ravana's refuge. O Vaidehi, using the heavenly unguents and adorned with imposing ornaments from now on, be the queen of all people.
26O beautiful Sita Just like Swaha, queen to the Firegod and Sachi to Indra, accept Ravana. Why are you still thinking of Rama who is helpless and whose life span is coming to an end soon.
27'If you do not heed our words of advice, all of us will eat you at this very moment.'
28Now Vikata another ogress with hanging breasts raised her fist up in anger and roared at Sita.
29O wicked Mythili! we have tolerated many unpleasant words uttered by you due to our kindness and mildness..
30'O Mythili you have heeded not our good and timely advice tendered in your interest. You have been brought to the other shore of the ocean and to the inner chambers of Ravana which is very difficult for others to access.
31'O Mythili you have heeded not our good and timely advice tendered in your interest. You have been brought to the other shore of the ocean and to the inner chambers of Ravana which is very difficult for others to access.
32'You are in Ravana's house, wellguarded by us. It is not possible even for Indra, destroyer of citadels, to come to your rescue (let alone Rama).
33'Mythili, act according to our advice. I am your wellwisher. Give up sorrow and stop shedding useless tears.
34'O Sita offer your love to Ravana, adore him and be happy. Give up this continuous dejection. Enjoy all pleasures along with the king of demons.
35'O timid Sita know that youth of women is fleeting and transient. Before it is over, enjoy all kinds of pleasures.
36'O lady of intoxicating eyes range in the company of the demon king, the delightful gardens and mountain ranges filled with gardens.
37'O beautiful Sita seven thousand ogresses will be at your beck and call. (Therefore) accept Ravana, the lord of all ogres as your husband.
38'O Mythili if you heed not my words of advice, I will pluck out your heart and eat it up'.
39Next spoke a fiercelooking ogress called Chandodari, overcome with anger taking up a huge trident and rotating.
40'I have developed a morbid desire to feast upon this woman with eyes flashing like doe's, whose breasts heave with stress and fear after she was abducted by Ravana.
41'I thought of feasting on your spleen, liver, heart, all the joints, head and intestines.'
42Next spoke an ogress called Praghasa, saying 'Why not we twist and squeeze the neck of this heartless lady. Why are you sitting idle still? Come on.'
43'Thereafter we will announce that such a human being is dead. Then Ravana will simply say 'eat her up'. There is no doubt .'
44Then an ogress called Ajamukhi said, 'Let her body be cut into lumps of equal pieces.
45'We shall share them. I do not like disputes in this regard. Go swiftly and get drinks and food to lick. Let the accompanying dishes of all variety and quality be brought.'
46Then an ogress called Surpanakha said, 'I too like the proposal of Ajamukhi.'
47'Get the wine quickly, destroyer of all sorrows. After relishing the human flesh we will start Nikumbhila dance.'
48Threatened by the ogresses in that manner, Sita who was like the daughter of a god, cried aloud. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः। Thus ends the twentyfourth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1तब उन भयङ्कर राक्षसियों ने सीता के पास आकर अनुचित ढंग से ये कठोर वचन कहे —
2'हे सीते! सुन्दर शय्याओं से सजे और मनोहर रावण के अन्तःपुर में रहने के लिए तू क्यों नहीं मानती?
3'तू एक स्त्री है, राम की पत्नी — एक साधारण मर्त्य मनुष्य को तू इतना ऊँचा मानती है। अपना मन राम से हटा ले, अन्यथा तू जीवित न बचेगी।
4'रावण को पति के रूप में स्वीकार कर और उनसे मिलकर तीनों लोकों के सब सुख भोग।
5'हे मनोहरी! तेरा सौन्दर्य और लावण्य निर्दोष है। तू राज्य से च्युत उस मनुष्य राम का ही ध्यान क्यों करती है? वह तो एक मनुष्य मात्र है, असफल और दुःखी।'
6राक्षसियों के वचन सुनकर आँसुओं से भरे कमलदल-सदृश नेत्रों वाली सीता ने इस प्रकार उत्तर दिया —
7'तुम सबने मिलकर ऐसे वचन कहे हैं जो संसार को स्वीकार्य नहीं। तुम्हारे ये पापपूर्ण उपदेश मुझे नहीं रुचते।
8'मनुष्य स्त्री को राक्षस की पत्नी नहीं बनना चाहिए। चाहो तो मुझे खा जाओ। मैं तुम्हारा उपदेश स्वीकार करने से इनकार करती हूँ।
9'खिन्न हों अथवा राज्य से च्युत, राम ही मेरे धर्मपति हैं। मैं राम के प्रति सदा वैसी ही समर्पित रहूँगी जैसी सूर्यदेव की पत्नी सुवर्चला उनके प्रति हैं।
10'मैं इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ अपने पति राम के प्रति उसी प्रकार दृढ़ (प्रेम में स्थित) हूँ जैसे आर्या शची इन्द्र के प्रति, अरुन्धती वसिष्ठ के प्रति, रोहिणी चन्द्रमा के प्रति, लोपामुद्रा अगस्त्य के प्रति, सुकन्या च्यवन ऋषि के प्रति, सावित्री सत्यवान् के प्रति, श्रीमती कपिलमुनि के प्रति, मदयन्ती सौदास के प्रति, केशिनी राजा सगर के प्रति और भीम की पुत्री दमयन्ती अपने स्वामी नल (निषादराज) के प्रति।'
11'मैं इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ अपने पति राम के प्रति उसी प्रकार दृढ़ (प्रेम में स्थित) हूँ जैसे आर्या शची इन्द्र के प्रति, अरुन्धती वसिष्ठ के प्रति, रोहिणी चन्द्रमा के प्रति, लोपामुद्रा अगस्त्य के प्रति, सुकन्या च्यवन ऋषि के प्रति, सावित्री सत्यवान् के प्रति, श्रीमती कपिलमुनि के प्रति, मदयन्ती सौदास के प्रति, केशिनी राजा सगर के प्रति और भीम की पुत्री दमयन्ती अपने स्वामी नल (निषादराज) के प्रति।'
12'मैं इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ अपने पति राम के प्रति उसी प्रकार दृढ़ (प्रेम में स्थित) हूँ जैसे आर्या शची इन्द्र के प्रति, अरुन्धती वसिष्ठ के प्रति, रोहिणी चन्द्रमा के प्रति, लोपामुद्रा अगस्त्य के प्रति, सुकन्या च्यवन ऋषि के प्रति, सावित्री सत्यवान् के प्रति, श्रीमती कपिलमुनि के प्रति, मदयन्ती सौदास के प्रति, केशिनी राजा सगर के प्रति और भीम की पुत्री दमयन्ती अपने स्वामी नल (निषादराज) के प्रति।'
13सीता का उत्तर सुनकर रावण द्वारा आज्ञप्त और क्रोध से अभिभूत वे राक्षसियाँ पुनः कठोर वचनों से सीता को धमकाने लगीं।
14शिंशपा वृक्ष पर छिपे हनुमान् सीता को धमकाती उन राक्षसियों को चुपचाप सुनते रहे।
15सीता भय से काँप रही थीं। क्रुद्ध राक्षसियाँ अपने लटकते ओष्ठ बार-बार चाटती जा रही थीं।
16क्रुद्ध राक्षसियों ने तत्काल कुल्हाड़ियाँ उठाईं और यह कहते हुए खड़ी हो गईं — 'यह राक्षसराज रावण को पति के रूप में पाने के योग्य नहीं है।'
17जब उन प्रचण्ड राक्षसियों ने मनोहर सीता को धमकाया, तब वे आँसुओं से भरे नेत्रों सहित शिंशपा वृक्ष की ओर बढ़ीं।
18तब शोक में डूबी विशालनयनी सीता राक्षसियों से घिरी शिंशपा वृक्ष के निकट जाकर खड़ी हो गईं।
19मैले वस्त्र पहने, कृश और म्लान मुख वाली सीता को वे राक्षसियाँ डराने लगीं।
20तब विनता नामक एक काली राक्षसी, जिसका रूप भयङ्कर और घृणित था तथा उदर विशाल और धँसा हुआ था, सीता से बोली —
21'हे सीते! तूने अपने पति के प्रति अपना प्रेम इतना दिखा दिया, बस। हे कल्याणी! अति किसी भी बात की विपत्ति लाती है।
22'हे मैथिली! मैं तुझसे प्रार्थना करती हूँ (कि रावण पर अनुग्रह कर)। तूने मनुष्य के रूप में अपना कर्तव्य निभा दिया। प्रसन्न रह। किन्तु तुझे मेरा उपदेश भी सुनना चाहिए, जो अन्ततः हितकर ही है।
23'देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी और सुन्दर, उदार, त्यागी और प्रिय राक्षसराज रावण को अपना पति स्वीकार कर।
24'देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी और सुन्दर, उदार, त्यागी और प्रिय राक्षसराज रावण को अपना पति स्वीकार कर।
25'असहाय मनुष्य राम को छोड़ और रावण की शरण ले। हे वैदेही! अब से दिव्य अङ्गराग लगाकर और भव्य आभूषणों से सजकर समस्त प्रजा की रानी बन।
26'हे सुन्दरी सीते! जैसे स्वाहा अग्निदेव की रानी हैं और शची इन्द्र की, वैसे ही रावण को स्वीकार कर। तू असहाय राम का ध्यान अब भी क्यों करती है, जिनकी आयु शीघ्र ही समाप्त होने वाली है?
27'यदि तूने हमारे उपदेश के वचन न माने, तो हम सब इसी क्षण तुझे खा जाएँगी।'
28अब लटकते स्तनों वाली विकटा नामक एक अन्य राक्षसी ने क्रोध में अपनी मुट्ठी ऊपर उठाई और सीता पर गरजी।
29'हे दुष्ट मैथिली! तेरे कहे अनेक अप्रिय वचन हमने अपनी दया और मृदुता के कारण सह लिए।
30'हे मैथिली! तेरे हित में दिए गए हमारे उत्तम और समयोचित उपदेश तूने नहीं सुने। तू समुद्र के उस पार और रावण के उन भीतरी कक्षों में लाई गई है, जहाँ पहुँचना दूसरों के लिए अत्यन्त कठिन है।
31'हे मैथिली! तेरे हित में दिए गए हमारे उत्तम और समयोचित उपदेश तूने नहीं सुने। तू समुद्र के उस पार और रावण के उन भीतरी कक्षों में लाई गई है, जहाँ पहुँचना दूसरों के लिए अत्यन्त कठिन है।
32'तू रावण के भवन में है, जिसकी रक्षा हम भलीभाँति करती हैं। तेरी रक्षा के लिए यहाँ पहुँचना पुरन्दर इन्द्र के लिए भी सम्भव नहीं (फिर राम की तो बात ही क्या)।
33'हे मैथिली! हमारे उपदेश के अनुसार आचरण कर। मैं तेरी हितैषी हूँ। शोक छोड़ और व्यर्थ आँसू बहाना बन्द कर।
34'हे सीते! रावण को अपना प्रेम दे, उनकी आराधना कर और सुखी हो। इस निरन्तर विषाद को छोड़। राक्षसराज के साथ सब भोगों का उपभोग कर।
35'हे भीरु सीते! जान ले कि स्त्रियों का यौवन क्षणभङ्गुर और अस्थिर होता है। उसके बीत जाने से पहले सब प्रकार के सुख भोग ले।
36'हे मादक नेत्रों वाली! राक्षसराज के सङ्ग उन मनोहर उद्यानों और उद्यानों से भरी पर्वतमालाओं में विचरण कर।
37'हे सुन्दरी सीते! सात सहस्र राक्षसियाँ तेरे सङ्केत पर उपस्थित रहेंगी। (अतः) समस्त राक्षसों के स्वामी रावण को अपना पति स्वीकार कर।
38'हे मैथिली! यदि तूने मेरे उपदेश के वचन न माने, तो मैं तेरा हृदय निकालकर खा जाऊँगी।'
39इसके पश्चात् चण्डोदरी नामक एक भयङ्कर रूप वाली राक्षसी क्रोध से अभिभूत होकर एक विशाल त्रिशूल उठाकर घुमाती हुई बोली —
40'रावण द्वारा अपहरण किए जाने के पश्चात् जिसके स्तन भय और उद्वेग से उठ-गिर रहे हैं और जिसके नेत्र हिरनी के समान चमकते हैं, उस स्त्री को खाने की मुझमें प्रबल लालसा जाग उठी है।
41'मैंने तेरी प्लीहा, यकृत, हृदय, सब सन्धियाँ, सिर और आँतें खाने का विचार किया है।'
42इसके पश्चात् प्रघसा नामक राक्षसी बोली — 'क्यों न हम इस निर्दय स्त्री की ग्रीवा मरोड़कर दबा दें? तुम सब अब भी क्यों बैठी हो? आओ।'
43'तत्पश्चात् हम घोषणा कर देंगी कि वह मनुष्य स्त्री मर गई। तब रावण बस इतना ही कहेंगे — 'खा जाओ इसे।' इसमें सन्देह नहीं।'
44तब अजामुखी नामक एक राक्षसी बोली — 'इसका शरीर बराबर टुकड़ों में काट दिया जाए।
45'हम उन्हें बाँट लेंगी। इस विषय में मुझे विवाद पसन्द नहीं। शीघ्र जाओ और पेय तथा चाटने योग्य पदार्थ ले आओ। सब प्रकार और गुण के साथ के व्यञ्जन भी लाए जाएँ।'
46तब शूर्पणखा नामक एक राक्षसी बोली — 'मुझे भी अजामुखी का प्रस्ताव पसन्द है।'
47'शीघ्र मदिरा लाओ, जो समस्त शोकों का नाश करने वाली है। मनुष्य के मांस का स्वाद लेकर हम निकुम्भिला नृत्य आरम्भ करेंगी।'
48इस प्रकार राक्षसियों द्वारा धमकाई जाने पर देवकन्या के समान सीता ऊँचे स्वर में रो पड़ीं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का चतुर्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1तब ती भयङ्कर राक्षसीहरूले सीताको छेउमा आएर अनुचित ढङ्गले यी कठोर वचन भने —
2'हे सीते! सुन्दर शय्याले सजिएको र मनोहर रावणको अन्तःपुरमा बस्न तँ किन मान्दिनस्?
3'तँ एउटी स्त्री होस्, रामकी पत्नी — एउटा साधारण मर्त्य मानिसलाई तँ यति उच्च मान्दछेस्। आफ्नो मन रामबाट हटा, अन्यथा तँ जीवित बाँच्नेछैनस्।
4'रावणलाई पतिका रूपमा स्वीकार गर र उनीसँग मिलेर तीनै लोकका सबै सुख भोग।
5'हे मनोहरी! तेरो सौन्दर्य र लावण्य निर्दोष छ। तँ राज्यबाट च्युत त्यस मानिस रामकै ध्यान किन गर्छेस्? ऊ त एउटा मानिस मात्र हो, असफल र दुःखी।'
6राक्षसीहरूका वचन सुनेर आँसुले भरिएका कमलदलसदृश आँखा भएकी सीताले यसरी उत्तर दिइन् —
7'तिमीहरू सबैले मिलेर यस्ता वचन भन्यौ जुन संसारलाई स्वीकार्य छैनन्। तिमीहरूका यी पापपूर्ण उपदेश मलाई मन पर्दैनन्।
8'मानिस स्त्रीले राक्षसकी पत्नी बन्नुहुँदैन। चाहन्छौ भने मलाई खाइदेऊ। म तिमीहरूको उपदेश स्वीकार गर्न इन्कार गर्दछु।
9'खिन्न होऊन् अथवा राज्यबाट च्युत, राम नै मेरा धर्मपति हुन्। म रामप्रति सधैँ त्यस्तै समर्पित रहनेछु जस्तै सूर्यदेवकी पत्नी सुवर्चला उनीप्रति छिन्।
10'म इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ आफ्ना पति रामप्रति त्यसै गरी दृढ (प्रेममा स्थित) छु जसरी आर्या शची इन्द्रप्रति, अरुन्धती वसिष्ठप्रति, रोहिणी चन्द्रमाप्रति, लोपामुद्रा अगस्त्यप्रति, सुकन्या च्यवन ऋषिप्रति, सावित्री सत्यवान्प्रति, श्रीमती कपिलमुनिप्रति, मदयन्ती सौदासप्रति, केशिनी राजा सगरप्रति र भीमकी छोरी दमयन्ती आफ्ना स्वामी नल (निषादराज) प्रति।'
11'म इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ आफ्ना पति रामप्रति त्यसै गरी दृढ (प्रेममा स्थित) छु जसरी आर्या शची इन्द्रप्रति, अरुन्धती वसिष्ठप्रति, रोहिणी चन्द्रमाप्रति, लोपामुद्रा अगस्त्यप्रति, सुकन्या च्यवन ऋषिप्रति, सावित्री सत्यवान्प्रति, श्रीमती कपिलमुनिप्रति, मदयन्ती सौदासप्रति, केशिनी राजा सगरप्रति र भीमकी छोरी दमयन्ती आफ्ना स्वामी नल (निषादराज) प्रति।'
12'म इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ आफ्ना पति रामप्रति त्यसै गरी दृढ (प्रेममा स्थित) छु जसरी आर्या शची इन्द्रप्रति, अरुन्धती वसिष्ठप्रति, रोहिणी चन्द्रमाप्रति, लोपामुद्रा अगस्त्यप्रति, सुकन्या च्यवन ऋषिप्रति, सावित्री सत्यवान्प्रति, श्रीमती कपिलमुनिप्रति, मदयन्ती सौदासप्रति, केशिनी राजा सगरप्रति र भीमकी छोरी दमयन्ती आफ्ना स्वामी नल (निषादराज) प्रति।'
13सीताको उत्तर सुनेर रावणले आज्ञा दिएका र क्रोधले अभिभूत ती राक्षसीहरू फेरि कठोर वचनले सीतालाई धम्क्याउन थाले।
14शिंशपा रूखमा लुकेका हनुमान् सीतालाई धम्क्याउँदै गरेका ती राक्षसीहरूलाई चुपचाप सुनिरहे।
15सीता भयले काँपिरहेकी थिइन्। क्रुद्ध राक्षसीहरू आफ्ना झुन्डिएका ओठ बारम्बार चाटिरहेका थिए।
16क्रुद्ध राक्षसीहरूले तत्कालै बन्चरा उठाए र यसो भन्दै उभिए — 'यिनी राक्षसराज रावणलाई पतिका रूपमा पाउनयोग्य छैनन्।'
17जब ती प्रचण्ड राक्षसीहरूले मनोहर सीतालाई धम्क्याए, तब उनी आँसुले भरिएका आँखासहित शिंशपा रूखतिर बढिन्।
18तब शोकमा डुबेकी विशालनयनी सीता राक्षसीहरूले घेरिएर शिंशपा रूखको नजिक गएर उभिइन्।
19मैला वस्त्र लगाएकी, कृश र म्लान मुख भएकी सीतालाई ती राक्षसीहरू डर देखाउन थाले।
20तब विनता नामक एक काली राक्षसी, जसको रूप भयङ्कर र घृणित थियो तथा पेट विशाल र धसिएको थियो, सीतासँग भनिन् —
21'हे सीते! तैँले आफ्ना पतिप्रति आफ्नो प्रेम यति देखाइस्, पुग्यो। हे कल्याणी! अति कुनै पनि कुराको विपत्ति ल्याउँछ।
22'हे मैथिली! म तँसँग प्रार्थना गर्दछु (कि रावणमाथि अनुग्रह गर्)। तैँले मानिसका रूपमा आफ्नो कर्तव्य निभाइस्। प्रसन्न रह। तर तैँले मेरो उपदेश पनि सुन्नुपर्छ, जुन अन्ततः हितकर नै हो।
23'देवराज इन्द्रसमान पराक्रमी र सुन्दर, उदार, त्यागी र प्रिय राक्षसराज रावणलाई आफ्नो पति स्वीकार गर्।
24'देवराज इन्द्रसमान पराक्रमी र सुन्दर, उदार, त्यागी र प्रिय राक्षसराज रावणलाई आफ्नो पति स्वीकार गर्।
25'असहाय मानिस रामलाई छोड् र रावणको शरण ले। हे वैदेही! अबदेखि दिव्य अङ्गराग लगाएर र भव्य आभूषणले सजिएर सम्पूर्ण प्रजाकी रानी बन्।
26'हे सुन्दरी सीते! जसरी स्वाहा अग्निदेवकी रानी हुन् र शची इन्द्रकी, त्यसरी नै रावणलाई स्वीकार गर्। तँ असहाय रामको ध्यान अझै किन गर्छेस्, जसको आयु चाँडै सकिन लागेको छ?
27'यदि तैँले हाम्रा उपदेशका वचन मानिनस् भने, हामी सबैले यसै क्षण तँलाई खाइदिनेछौँ।'
28अब झुन्डिएका स्तन भएकी विकटा नामक अर्की एक राक्षसीले क्रोधमा आफ्नो मुड्की माथि उठाइन् र सीतामाथि गर्जिइन्।
29'हे दुष्ट मैथिली! तैँले भनेका अनेक अप्रिय वचन हामीले आफ्नो दया र मृदुताका कारण सहिदियौँ।
30'हे मैथिली! तेरो हितमा दिइएका हाम्रा उत्तम र समयोचित उपदेश तैँले सुनिनस्। तँ समुद्रको पारि र रावणका ती भित्री कक्षमा ल्याइएकी छस्, जहाँ पुग्न अरूका लागि अत्यन्त कठिन छ।
31'हे मैथिली! तेरो हितमा दिइएका हाम्रा उत्तम र समयोचित उपदेश तैँले सुनिनस्। तँ समुद्रको पारि र रावणका ती भित्री कक्षमा ल्याइएकी छस्, जहाँ पुग्न अरूका लागि अत्यन्त कठिन छ।
32'तँ रावणको भवनमा छस्, जसको रक्षा हामी राम्ररी गर्दछौँ। तेरो रक्षाका लागि यहाँ पुग्न पुरन्दर इन्द्रलाई पनि सम्भव छैन (फेरि रामको त कुरै के)।
33'हे मैथिली! हाम्रो उपदेशअनुसार आचरण गर्। म तेरी हितैषी हुँ। शोक छोड् र व्यर्थ आँसु बगाउन बन्द गर्।
34'हे सीते! रावणलाई आफ्नो प्रेम दे, उनको आराधना गर् र सुखी बन्। यो निरन्तर विषाद छोड्। राक्षसराजसँग सबै भोगको उपभोग गर्।
35'हे भीरु सीते! थाहा पा कि स्त्रीहरूको यौवन क्षणभङ्गुर र अस्थिर हुन्छ। त्यो बित्नुभन्दा पहिले सबै प्रकारका सुख भोगिहाल्।
36'हे मादक आँखा भएकी! राक्षसराजको सङ्गतमा ती मनोहर उद्यान र उद्यानले भरिएका पर्वतमालामा विचरण गर्।
37'हे सुन्दरी सीते! सात हजार राक्षसी तेरो सङ्केतमा उपस्थित रहनेछन्। (त्यसैले) सम्पूर्ण राक्षसका स्वामी रावणलाई आफ्नो पति स्वीकार गर्।
38'हे मैथिली! यदि तैँले मेरा उपदेशका वचन मानिनस् भने, म तेरो मुटु निकालेर खाइदिनेछु।'
39त्यसपछि चण्डोदरी नामक एक भयङ्कर रूप भएकी राक्षसीले क्रोधले अभिभूत भई एउटा विशाल त्रिशूल उठाएर घुमाउँदै भनिन् —
40'रावणद्वारा अपहरण गरिएपछि जसका स्तन भय र उद्वेगले उठ्दैखस्दै छन् र जसका आँखा मृगीझैँ चम्किन्छन्, त्यस स्त्रीलाई खाने ममा प्रबल लालसा जागेको छ।
41'मैले तेरो प्लीहा, कलेजो, मुटु, सबै जोर्नी, टाउको र आन्द्रा खाने विचार गरेकी छु।'
42त्यसपछि प्रघसा नामक राक्षसी बोलिन् — 'किन नहामीले यस निर्दयी स्त्रीको घाँटी बटारेर थिचिदिऔँ? तिमीहरू सबै अझै किन बसिरहेका छौ? आऊ।'
43'त्यसपछि हामीले घोषणा गर्नेछौँ कि त्यो मानिस स्त्री मरी। तब रावणले बस यति मात्र भन्नेछन् — 'खाइदेऊ यसलाई।' यसमा शङ्का छैन।'
44तब अजामुखी नामक एक राक्षसी बोलिन् — 'यसको शरीर बराबर टुक्रामा काटियोस्।
45'हामी ती बाँडेर लिनेछौँ। यस विषयमा मलाई विवाद मन पर्दैन। चाँडै जाऊ र पेय तथा चाट्नयोग्य पदार्थ ल्याऊ। सबै प्रकार र गुणका साथका व्यञ्जन पनि ल्याइयोस्।'
46तब शूर्पणखा नामक एक राक्षसी बोलिन् — 'मलाई पनि अजामुखीको प्रस्ताव मन पर्यो।'
47'चाँडै मदिरा ल्याऊ, जुन सम्पूर्ण शोकको नाश गर्ने हो। मानिसको मासुको स्वाद लिएपछि हामी निकुम्भिला नृत्य सुरु गर्नेछौँ।'
48यसरी राक्षसीहरूले धम्क्याएपछि देवकन्याझैँ सीता ठूलो स्वरमा रोइन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको चौबीसौँ सर्ग समाप्त भयो।