Sarga 13
Sundara Kanda · Chapter 13
Sanskrit
1विमानात्तु सुसम्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः। हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे।।5.13.1।।
2सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात्। अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः।।5.13.2।।
3भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम्। न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम्।।5.13.3।।
4पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा। नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः।।5.13.4।। लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम्।
5इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने।।5.13.5।। आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम्।
6किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा।।5.13.6।। उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम्।
7क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः।।5.13.7।। बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्।
8अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते।।5.13.8।। मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्।
9रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च।।5.13.9।। तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया।
10उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा।।5.13.10।। विवेष्टमाना पतिता सागरे जनकात्मजा।
11अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः।।5.13.11।। अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी।
12अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा।।5.13.12।। अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति।
13सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम्।।5.13.13।। रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता।
14हा राम लक्ष्मणेत्येवं हाऽयोध्ये चेति मैथिली।।5.13.14।। विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति।
15अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने।।5.13.15।। नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका।
16जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा।।5.13.16।। कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्।
17विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा।।5.13.17।। रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्।
18निवेद्यमाने दोषस्स्याद्दोषस्स्यादनिवेदने।।5.13.18।। कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे।
19अस्मिन्नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम्।।5.13.19।। भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत्।
20यदि सीतामदृष्ट्वाऽहं वानरेन्द्रपुरीमितः।।5.13.20।। गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति।
21ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति।।5.13.21।। प्रवेशश्चैव लङ्कायाः राक्षसानां च दर्शनम्।
22किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः।।5.13.22।। किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ।
23गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम्।।5.13.23।। न दृष्टेति मया सीता ततस्तक्ष्यति जीवितम्।
24परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम्।।5.13.24।। सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति।
25तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम्।।5.13.25।। भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः।
26विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति।।5.13.26।। भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति।
27पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः।।5.13.27।। कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः।
28कृतज्ञस्सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः।।5.13.28।। रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्।
29दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी।।5.13.29।। पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम्।
30वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता।।5.13.30।। पञ्चत्वं च गते राज्ञि ताराऽपि न भविष्यति।
31मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च।।5.13.31।। कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम्।
32भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः।।5.13.32।। शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च।
33सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना।।5.13.33।। लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः।
34न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः।।5.13.34।। क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः।
35सपुत्रदारास्सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः।।5.13.35।। शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च।
36विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा।।5.13.36।। उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः।
37घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति।।5.13.37।। इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम्।
38सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः।।5.13.38।। न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना।
39मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ।।5.13.39।। आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः।
40हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः।।5.13.40।। वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्। सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके।।5.13.41।।
41हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः।।5.13.40।। वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्। सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके।।5.13.41।।
42चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम्। उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः।।5.13.42।। शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च।
43इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः।।5.13.43।। सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम्।
44सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी।।5.13.44।। प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः।
45तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः।।5.13.45।। नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम्।
46यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम्।।5.13.46।। अङ्गदस्सह तैस्सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति।
47विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति।।5.13.47।। तस्मात्प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवितसङ्गमः।
48एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः।।5.13.48।। नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः।
49रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम्।।5.13.49।। काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति।
50अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम्।।5.13.50।। रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव।
51इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम्।।5.13.51।। ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः।
52यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम्।।5.13.52।। तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः।
53सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम्।।5.13.53।। अपश्यन् राघवो भार्यां निर्धहेत्सर्ववानरान्।
54इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः।।5.13.54।। न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः।
55अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा।।5.13.55।। इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया।
56वसून्रुद्रांस्तथाऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च।।5.13.56।। नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः।
57जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम्।।5.13.57।। सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने।
58सः मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः।।5.13.58।। उदतिष्ठन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः।
59नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै। नमोऽस्तु रुद्रेंद्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः।।5.13.59।।
60स तेभ्यस्तु नमस्कृत्य सुग्रीवाय च मारुतिः। दिशस्सर्वास्समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति।।5.13.60।।
61स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम्। उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः।।5.13.61।।
62ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला। अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता।।5.13.62।।
63रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान्। भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै।।5.13.63।। संक्षिप्तोऽयं मयाऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च।
64सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे। सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।। वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च। अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।। सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः। दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
65सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे। सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।। वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च। अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।। सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः। दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
66सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे। सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।। वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च। अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।। सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः। दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
67सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।। ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे। सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।। वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च। अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।। सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः। दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
68तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम्। द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम्।।5.13.68।।
69क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा। बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत्।।5.13.69।।
English
1Hanuman, the vanara leader, jumped from the aerial chariot to the boundary wall like a flash of lightning in the clouds.
2Going round the palace of Ravana, unable to see Janaka's daughter Sita, Hanuman spoke thus to himself:
3"I have thoroughly surveyed the entire city of Lanka to please Rama, but I am unable to find Sita of flawless beauty.
4"I have searched for Sita thoroughly in waterlogs, lakes, tanks, streams and rivers and all over the woods and among mountains that are difficult to reach. I have searched all over the land but have not been able to find Janaki.
5"Sampati, king of vultures had said that Sita is at Ravana's palace. But I have not been able to see her.
6"Can it be that Mythili, daughter of Janaka, dejected and helpless succumbed to the evil intentions of Ravana.
7"Or, perhaps she might have been dropped midway from the hold of Ravana while he was flying at great speed, afraid of the deadly arrows of Rama?
8"Or, perhaps while being borne away on the path frequented by siddhas, the beloved of Rama might have fallen down (dead), heart broken, on seeing the (vast) sea.
9"He thinks, on account of the high speed during the flight of Ravana under the pressure of his arms, the noble, largeeyed lady might have given up her life.
10"Surely, she might have fallen into the sea while wriggling in her effort to extricate herself from the hold of Ravana as he was flying over the sea.
11"Oh poor Sita, distanced from relations, while protecting her chastity helplessly she might have been devoured by cruel Ravana.
12"Or else, the pious, blackeyed Sita might have been eaten by the the cruelnatured wives of the lord of demons.
13"Or, she might have attained death, meditating on Rama, whose face resembles the fullmoon and eyes the lotus petals.
14"Or, Vaidehi, the princess of Mithila might have cast off her life grieving intensely and crying, 'Alas, Rama, alas, Lakshmana, alas, Ayodhya'. (Mithila is the name of the capital city and Videha is the country which was ruled by Janaka. Sita, the princess is known as Vaidehi, Mythili and Janaki).
15"Or, I think Sita might have been imprisoned in a cage like a myna in Ravana's palace. She will be surely crying.
16"How could Janaki, the daughter of Janaka, Rama's wife, the lady with a beautiful waist and eyes like lotus petals, come under the fold of Ravana?
17"Whether Janaki is lost or irretrievable or dead is not known The news should not be reported to Rama, who is very fond of his wife.
18"To carry or not to carry this news to Rama would be a mistake. What shall I do? I am facing a tough situation.
19"I wonder what the right course of action is when things have taken such a turn? What is proper for me to do? Hanuman once again deliberated.
20"If I return to Kishkinda without seeing Sita of what use is my effort? What have I accomplished? What will happen? (Dharma, Artha, Kama and Moksha are the four Purusharthas or accomplishments in life)
21"My crossing the ocean, my entry into Lanka and my survey of the demons are all futile.
22"What will Sugriva or even the vanaras and the two sons of Dasaratha say when I reach Kishkinda?
23"If I report the most unpleasant news that Sita was not found, Rama will give up his life.
24Hearing harsh, dreadful, cruel and sense-scorching evil tidings about Sita, Rama will not survive.
25"Seeing Rama in such a painful state, wise Lakshmana who has given his life to Rama, to whom he is deeply devoted will also not survive.
26"On hearing the death of both the brothers Bharata will also die. On seeing this Satrughna will also not live.
27Seeing their sons dead, the mothers Kausalya, Sumitra and Kaikeyi will surely not survive—there is no doubt.
28"On seeing that Rama has ended his life, the grateful and truthful monkey leader, Sugriva will give up his life.
29"Distressed, disheartened, pained and grieved on account of her husband's death, the virtuous lady Ruma (wife of Sugriva) will be unhappy and die.
30"Tara who is troubled by Vali's death and tortured with grief will not live when king Sugriva dies.
31"On account of his parents death and also because of Sugriva's calamity, Angada will give up his life.
32"The grief due to the death of their king will make the vanaras hit their heads with their palms and fists.
33"The vanaras who were reared by the king's kind words, gifts and care will give up their life.
34"The chiefs among vanaras together will not enjoy their life in the forest or mountains or caves.
35"Tormented by their king's death the vanaras with their wives, sons and ministers will drop down from the mountain peaks on the rough ground and die.
36"The vanaras will put an end to their lives by poisoning or by hanging or by selfimmolation or by killing themselves with weapons or by fasting unto death.
37"If I go there (without finding Sita), it will cause destruction of the Ikshvakus and vanaras would weep. It would be dreadful.
38"I will not go to the city of Kishkinda from here or to Sugriva without finding Mythili. It will not be possible for me to face him.
39Both the highsouled warrior princes treading a righteous path as well as the vanaras will survive with a hope of my return if I stay back.
40"If Janaki is not found I will stay here and live like a hermit subsisting on whatever is available on this sea shore, which has abundance of roots, fruits and water.
41"If Janaki is not found I will stay here and live like a hermit subsisting on whatever is available on this sea shore, which has abundance of roots, fruits and water.
42"I will prepare a pyre and enter the fire so that sea waves wash off the ashes or crows and beasts will eat up my body while i sit fasting unto death.
43"I shall enter water and drown myself to death if I am not able to find Janaki. I think this way of ending life has been suggested by great ascetics.
44My glory which had a good start (in the form of bringing Rama to Sugriva) and brought fortune to Sugriva and fame to me has been snapped as I could not find Sita.
45"I will remain an ascetic and do penance under the tree practising selfcontrol and not go back without seeing the blackeyed Sita.
46"Besides, if I go back without finding Sita all the vanaras including Angada will die.
47"If I commit suicide, I will earn numerous sins. By being alive, I can witness auspicious events. Therefore, I will live, for, happiness can come only to the living.
48The elephant among monkeys (Hanuman) worrying over and over again, holding his head for long could not reach the end of his grief.
49"I will kill Ravana, this mighty, tenheaded demon. Sita was indeed carried away by him. This (killing him) can be a fitting reply to his evil action. My desire would be fulfilled.
50"Or else, I shall carry him across the sea and put him before Rama like a bull as if he is a sacrificial prey to lord Siva."
51Distressed over his inability to find Sita, Hanuman's mind was overcome with anxiety and he started thinking further.
52"Till I find the virtuous Sita, wife of Rama in this Lanka, I shall keep searching everywhere again and again.
53"Had I brought Raghava following the words of Sampati, Rama would have burnt all vanaras unable to find his wife.
54"I will stay here itself, restricting my food and controlling my senses. Let not men and monkeys perish for my fault.
55"Here is the Ashoka grove with huge trees. I will go there. I have not looked for her in this place.
56"I shall offer salutations to Vasus, Rudras Adityas and Aswinis and proceed to increase (cause) the sorrow of the demons. (There are eight Vasus, eleven Rudras, twelve Adityas, two Ashwins and fortynine Windgods).
57"I will conquer all the ogres and pass them to Sita, the delight of the Ikshvaku family as an offering and give Rama to her as the fruit of her austerities."
58The brilliant son of the Windgod, Hanuman, whose senses were overwhelmed with worries, regained his senses in a short while and got up.
59"My salutations to Lakshmana, Rama and divine daughter of Janaka. Salutations to Rudra, Indra, Yama and Vayu. Salutations to Sun, Moon and Maruts"
60Having offered salutations to all gods as well as to Sugriva, he looked at all quarters and left for the Ashoka grove.
61Hanuman started thinking again about his task after reaching the auspicious Ashoka grove.
62'This Ashoka grove filled with many trees, guarded by many demons is carefully tended. It must be sacred.
63"The guards posted there are surely protecting the grove. The divinity pervading all over me (the wind) must also have been controlled as it is also not blowing violently. I have turned my body small for Rama's cause and also to save myself from Ravana.
64May all sages, gods, the selfborn Brahma, Windgod, Indra, the wielder of thunderbolt whose name is invoked in sacrifices, Yama, who carries a rope, Varuna give success and Lord Siva help me. May the Sun, Moon, Aswinis Marutas assist me. May the gods of the quarters and the lord of all beings help me to succeed. May those whom I could not see also bring success to me.
65May all sages, gods, the selfborn Brahma, Windgod, Indra, the wielder of thunderbolt whose name is invoked in sacrifices, Yama, who carries a rope, Varuna give success and Lord Siva help me. May the Sun, Moon, Aswinis Marutas assist me. May the gods of the quarters and the lord of all beings help me to succeed. May those whom I could not see also bring success to me.
66May all sages, gods, the selfborn Brahma, Windgod, Indra, the wielder of thunderbolt whose name is invoked in sacrifices, Yama, who carries a rope, Varuna give success and Lord Siva help me. May the Sun, Moon, Aswinis Marutas assist me. May the gods of the quarters and the lord of all beings help me to succeed. May those whom I could not see also bring success to me.
67May all sages, gods, the selfborn Brahma, Windgod, Indra, the wielder of thunderbolt whose name is invoked in sacrifices, Yama, who carries a rope, Varuna give success and Lord Siva help me. May the Sun, Moon, Aswinis Marutas assist me. May the gods of the quarters and the lord of all beings help me to succeed. May those whom I could not see also bring success to me.
68'Oh when and how would I behold that beautiful noble lady of stainless character, with a Moonlike face, prominent nose, white teeth, pleasant smile and with eyes like lotus petals?
69"How will I set my eyes on that gentle, frail and suffering thing now, who has been abducted by that mean, cruel sinner of dreadful look?" इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः। Thus ends the thirteenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1वानरनायक हनुमान् उस विमान से मेघों में बिजली की कौंध के समान प्राचीर पर कूद पड़े।
2रावण का भवन छान डालने पर भी जनक की पुत्री सीता को न देख पाकर हनुमान् मन ही मन इस प्रकार बोले —
3'राम को प्रसन्न करने के लिए मैंने समूची लङ्का नगरी भलीभाँति छान डाली, किन्तु निर्दोष सौन्दर्य वाली सीता को मैं नहीं पा सका।
4'मैंने जलाशयों, सरोवरों, तालाबों, झरनों और नदियों में तथा समस्त वनों और दुर्गम पर्वतों में सीता को भलीभाँति खोजा। मैंने सारी भूमि छान डाली, किन्तु जानकी को न पा सका।
5'गृध्रराज सम्पाति ने कहा था कि सीता रावण के भवन में हैं। किन्तु मैं उन्हें देख न सका।
6'कहीं ऐसा तो नहीं कि विषादग्रस्त और असहाय जनक की पुत्री मैथिली रावण की दुष्ट इच्छाओं के वश हो गई हों?
7'अथवा सम्भवतः राम के प्राणघातक बाणों से भयभीत रावण जब महान् वेग से उड़ रहा था, तब वे उसकी पकड़ से मार्ग में ही गिर पड़ी हों?
8'अथवा सिद्धों के मार्ग से ले जाई जाते समय राम की प्रिया (विशाल) समुद्र को देखकर हृदय फटने से नीचे गिर पड़ी हों (और प्राण त्याग दिए हों)।
9'उन्हें लगा कि रावण की उड़ान के तीव्र वेग से और उसकी भुजाओं के दबाव से उन आर्या विशालनयनी ने अपने प्राण त्याग दिए होंगे।
10'निश्चय ही जब वह समुद्र के ऊपर उड़ रहा था, तब रावण की पकड़ से छूटने के प्रयत्न में छटपटाती हुई वे समुद्र में गिर पड़ी होंगी।
11'हाय, बेचारी सीता! स्वजनों से दूर, असहाय होकर अपने सतीत्व की रक्षा करती हुई वे क्रूर रावण द्वारा खा ली गई होंगी।
12'अथवा उन पतिव्रता कृष्णनयनी सीता को राक्षसराज की क्रूरस्वभाव पत्नियों ने खा लिया होगा।
13'अथवा पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख और कमलदल के समान नेत्रों वाले राम का ध्यान करते हुए ही उन्होंने मृत्यु प्राप्त की होगी।
14'अथवा मिथिला की राजकुमारी वैदेही ने 'हा राम! हा लक्ष्मण! हा अयोध्या!' कहकर तीव्र शोक में विलाप करते हुए प्राण त्याग दिए होंगे। (मिथिला राजधानी नगरी का नाम है और विदेह वह देश है जिस पर जनक शासन करते थे। राजकुमारी सीता वैदेही, मैथिली और जानकी नामों से जानी जाती हैं।)
15'अथवा मैं सोचता हूँ कि सीता रावण के भवन में मैना के समान पिञ्जरे में बन्द कर दी गई होंगी। वे निश्चय ही रो रही होंगी।
16'सुन्दर कटि और कमलदल के समान नेत्रों वाली जनक की पुत्री जानकी, राम की पत्नी, रावण के वश में कैसे आ गईं?
17'जानकी खो गईं, अप्राप्य हो गईं अथवा मर गईं — यह ज्ञात नहीं। यह समाचार राम को नहीं सुनाना चाहिए, जो अपनी पत्नी से अत्यन्त प्रेम करते हैं।
18'यह समाचार राम तक पहुँचाना अथवा न पहुँचाना — दोनों ही भूल होगी। मैं क्या करूँ? मैं कठिन स्थिति में पड़ गया हूँ।
19'जब बात यहाँ तक पहुँच गई है, तब उचित कर्तव्य क्या है? मेरे लिए क्या करना उचित है?' — हनुमान् फिर विचार करने लगे।
20'यदि मैं सीता को देखे बिना किष्किन्धा लौटूँ, तो मेरे परिश्रम का क्या लाभ? मैंने क्या सिद्ध किया? आगे क्या होगा?
21'मेरा समुद्र लाँघना, मेरा लङ्का में प्रवेश और मेरा राक्षसों का निरीक्षण — सब व्यर्थ है।
22'जब मैं किष्किन्धा पहुँचूँगा, तब सुग्रीव अथवा वानर और दशरथ के दोनों पुत्र क्या कहेंगे?
23'यदि मैं यह अत्यन्त अप्रिय समाचार दूँ कि सीता नहीं मिलीं, तो राम अपने प्राण त्याग देंगे।
24'सीता के विषय में कठोर, भयङ्कर, क्रूर और चित्त को जलाने वाला यह अशुभ समाचार सुनकर राम जीवित न रहेंगे।
25'राम को ऐसी व्यथित दशा में देखकर बुद्धिमान् लक्ष्मण भी जीवित न रहेंगे, जिन्होंने अपना जीवन राम को समर्पित कर दिया है और जिनके प्रति वे गहरी भक्ति रखते हैं।
26'दोनों भाइयों की मृत्यु सुनकर भरत भी मर जाएँगे। यह देखकर शत्रुघ्न भी जीवित न रहेंगे।
27'अपने पुत्रों को मृत देखकर माताएँ कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी निश्चय ही जीवित न रहेंगी — इसमें सन्देह नहीं।
28'राम को प्राण त्यागते देखकर कृतज्ञ और सत्यनिष्ठ वानरनायक सुग्रीव भी अपने प्राण त्याग देंगे।
29'अपने पति की मृत्यु से व्यथित, हताश, पीड़ित और शोकाकुल साध्वी रुमा (सुग्रीव की पत्नी) दुःखी होकर मर जाएँगी।
30'वाली की मृत्यु से व्यथित और शोक से पीड़ित तारा, राजा सुग्रीव के मरने पर जीवित न रहेंगी।
31'अपने माता-पिता की मृत्यु के कारण तथा सुग्रीव पर आई विपत्ति के कारण अङ्गद भी प्राण त्याग देंगे।
32'अपने राजा की मृत्यु के शोक से वानर अपने सिरों को हथेलियों और मुक्कों से पीटेंगे।
33'राजा के मधुर वचनों, उपहारों और स्नेह से पले वे वानर अपने प्राण त्याग देंगे।
34'वानरों के नायक मिलकर न वन में, न पर्वत पर, न गुफाओं में — कहीं भी अपने जीवन का सुख न भोग सकेंगे।
35'अपने राजा की मृत्यु से सन्तप्त वानर अपनी पत्नियों, पुत्रों और मन्त्रियों सहित पर्वतशिखरों से ऊबड़-खाबड़ भूमि पर गिरकर प्राण त्याग देंगे।
36'वानर विष खाकर, फाँसी लगाकर, अग्निप्रवेश कर, अस्त्रों से अपना वध कर अथवा आमरण अनशन कर अपने जीवन का अन्त कर लेंगे।
37'यदि मैं (सीता को पाए बिना) वहाँ गया, तो इससे इक्ष्वाकुओं का विनाश होगा और वानर विलाप करेंगे। यह भयङ्कर होगा।
38'मैं मैथिली को पाए बिना यहाँ से किष्किन्धा नगरी को अथवा सुग्रीव के पास न जाऊँगा। उनका सामना करना मेरे लिए सम्भव न होगा।
39'यदि मैं यहीं रुक जाऊँ, तो धर्ममार्ग पर चलने वाले वे दोनों महात्मा वीर राजकुमार तथा वानर मेरे लौटने की आशा में जीवित रहेंगे।
40'यदि जानकी न मिलीं, तो मैं यहीं रहूँगा और इस समुद्रतट पर जो कुछ उपलब्ध हो, उसी पर तपस्वी के समान जीवन बिताऊँगा, जहाँ कन्द-मूल, फल और जल प्रचुर हैं।
41'यदि जानकी न मिलीं, तो मैं यहीं रहूँगा और इस समुद्रतट पर जो कुछ उपलब्ध हो, उसी पर तपस्वी के समान जीवन बिताऊँगा, जहाँ कन्द-मूल, फल और जल प्रचुर हैं।
42'मैं चिता बनाकर अग्नि में प्रवेश करूँगा, जिससे समुद्र की लहरें मेरी भस्म बहा ले जाएँ; अथवा आमरण अनशन करते बैठे रहने पर कौए और पशु मेरा शरीर खा जाएँ।
43'यदि मैं जानकी को न पा सका, तो जल में प्रवेश कर डूब मरूँगा। मैं समझता हूँ कि प्राण त्यागने का यह मार्ग महान् तपस्वियों ने बताया है।
44'मेरा वह यश, जिसका आरम्भ शुभ था (राम को सुग्रीव तक ले आने के रूप में), जिसने सुग्रीव को सौभाग्य और मुझे कीर्ति दी, अब सीता को न पाने से टूट गया है।
45'मैं तपस्वी बनकर संयम का पालन करते हुए वृक्ष के नीचे तप करूँगा और कृष्णनयनी सीता को देखे बिना न लौटूँगा।
46'इसके अतिरिक्त, यदि मैं सीता को पाए बिना लौटूँ, तो अङ्गद सहित सब वानर मर जाएँगे।
47'यदि मैं आत्महत्या करूँ, तो अनेक पाप अर्जित करूँगा। जीवित रहकर मैं शुभ घटनाओं का साक्षी बन सकता हूँ। अतः मैं जीवित रहूँगा, क्योंकि सुख जीवित को ही मिल सकता है।'
48वानरगज (हनुमान्) बार-बार चिन्ता करते हुए और दीर्घ काल तक सिर थामे रहकर भी अपने शोक का अन्त न पा सके।
49'मैं इस बलशाली दशमुख राक्षस रावण का वध करूँगा। सीता का अपहरण उसी ने किया है। यह (उसका वध) उसके दुष्कर्म का उचित उत्तर होगा। मेरी अभिलाषा पूर्ण हो जाएगी।
50'अथवा मैं उसे समुद्र के पार ले जाकर राम के सम्मुख वृषभ के समान डाल दूँगा, मानो वह भगवान् शिव के लिए बलिपशु हो।'
51सीता को न पा सकने से व्यथित हनुमान् का मन चिन्ता से भर गया और वे और भी विचार करने लगे।
52'जब तक मैं इस लङ्का में राम की पतिव्रता पत्नी सीता को न पा लूँ, तब तक बार-बार सर्वत्र खोजता रहूँगा।
53'यदि सम्पाति के वचन पर मैं राघव को यहाँ ले आया होता, तो अपनी पत्नी को न पाकर राम सब वानरों को भस्म कर देते।
54'मैं यहीं रहूँगा, अपना आहार सीमित कर और इन्द्रियों का संयम करके। मेरे दोष से मनुष्य और वानर नष्ट न हों।
55'यह अशोकवाटिका विशाल वृक्षों से भरी है। मैं वहाँ जाऊँगा। इस स्थान पर मैंने उन्हें नहीं खोजा है।
56'मैं वसुओं, रुद्रों, आदित्यों और अश्विनीकुमारों को प्रणाम कर राक्षसों का शोक बढ़ाने के लिए आगे बढ़ूँगा। (आठ वसु, ग्यारह रुद्र, बारह आदित्य, दो अश्विनीकुमार और उनचास मरुद्गण हैं।)
57'मैं सब राक्षसों को जीतकर इक्ष्वाकु कुल की आनन्दस्वरूपा सीता को भेंट के रूप में अर्पित करूँगा और उनके तप के फल के रूप में राम को उन्हें सौंप दूँगा।'
58चिन्ता से जिनकी इन्द्रियाँ अभिभूत थीं, उन तेजस्वी वायुपुत्र हनुमान् ने थोड़े ही काल में स्वस्थचित्त होकर उठकर कहा —
59'लक्ष्मण, राम और जनक की दिव्य पुत्री को मेरा प्रणाम। रुद्र, इन्द्र, यम और वायु को प्रणाम। सूर्य, चन्द्र और मरुद्गणों को प्रणाम।'
60सब देवताओं को तथा सुग्रीव को प्रणाम कर उन्होंने चारों ओर दृष्टि डाली और अशोकवाटिका की ओर प्रस्थान किया।
61उस मङ्गलमय अशोकवाटिका में पहुँचकर हनुमान् पुनः अपने कार्य के विषय में विचार करने लगे।
62'अनेक वृक्षों से भरी और अनेक राक्षसों द्वारा रक्षित यह अशोकवाटिका बड़ी सावधानी से सँवारी गई है। यह अवश्य पवित्र होगी।
63'यहाँ नियुक्त रक्षक निश्चय ही इस वाटिका की रक्षा कर रहे हैं। मुझमें व्याप्त देवता (वायु) भी अवश्य संयत हो गए हैं, क्योंकि वे भी प्रचण्ड रूप से नहीं बह रहे। राम के कार्य के लिए तथा रावण से अपनी रक्षा के लिए मैंने अपना शरीर छोटा कर लिया है।
64'सब ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञों में जिनका नाम लिया जाता है वे वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम और वरुण मुझे सफलता दें तथा भगवान् शिव मेरी सहायता करें। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार और मरुद्गण मेरी सहायता करें। दिशाओं के देवता और समस्त प्राणियों के स्वामी मुझे सिद्धि दें। जिन्हें मैं देख न सका, वे भी मुझे सफलता दें।
65'सब ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञों में जिनका नाम लिया जाता है वे वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम और वरुण मुझे सफलता दें तथा भगवान् शिव मेरी सहायता करें। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार और मरुद्गण मेरी सहायता करें। दिशाओं के देवता और समस्त प्राणियों के स्वामी मुझे सिद्धि दें। जिन्हें मैं देख न सका, वे भी मुझे सफलता दें।
66'सब ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञों में जिनका नाम लिया जाता है वे वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम और वरुण मुझे सफलता दें तथा भगवान् शिव मेरी सहायता करें। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार और मरुद्गण मेरी सहायता करें। दिशाओं के देवता और समस्त प्राणियों के स्वामी मुझे सिद्धि दें। जिन्हें मैं देख न सका, वे भी मुझे सफलता दें।
67'सब ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञों में जिनका नाम लिया जाता है वे वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम और वरुण मुझे सफलता दें तथा भगवान् शिव मेरी सहायता करें। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार और मरुद्गण मेरी सहायता करें। दिशाओं के देवता और समस्त प्राणियों के स्वामी मुझे सिद्धि दें। जिन्हें मैं देख न सका, वे भी मुझे सफलता दें।
68'हाय! उन निर्मल चरित्र वाली सुन्दरी आर्या को मैं कब और कैसे देख सकूँगा, जिनका मुख चन्द्रमा के समान है, नासिका उन्नत है, दाँत श्वेत हैं, मुस्कान मनोहर है और नेत्र कमलदल के समान हैं?
69'उस कोमल, दुर्बल और पीड़ित देवी पर मैं अब कैसे दृष्टि डाल सकूँगा, जिसका अपहरण उस नीच, क्रूर और भयङ्कर रूप वाले पापी ने किया है?' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का त्रयोदश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1वानरनायक हनुमान् त्यस विमानबाट मेघमा बिजुलीको चमकझैँ पर्खालमा हाम्फाले।
2रावणको भवन खोतलिसक्दा पनि जनककी छोरी सीतालाई देख्न नसकेर हनुमान् मनमनै यसरी बोले —
3'रामलाई प्रसन्न पार्न मैले सम्पूर्ण लङ्का नगरी राम्ररी खोतलेँ, तर निर्दोष सौन्दर्य भएकी सीतालाई म भेट्टाउन सकिनँ।
4'मैले जलाशय, तलाउ, पोखरी, झरना र नदीमा तथा सम्पूर्ण वन र दुर्गम पर्वतमा सीतालाई राम्ररी खोजेँ। मैले सारा भूमि खोतलेँ, तर जानकीलाई भेट्टाउन सकिनँ।
5'गृध्रराज सम्पातिले भनेका थिए कि सीता रावणको भवनमा छिन्। तर म उनलाई देख्न सकिनँ।
6'कतै यस्तो त भएन कि विषादग्रस्त र असहाय जनककी छोरी मैथिली रावणका दुष्ट इच्छाको वशमा परिन्?
7'अथवा सम्भवतः रामका प्राणघातक बाणबाट भयभीत रावण जब महान् वेगले उडिरहेको थियो, तब उनी उसको पकडबाट बाटैमा खसिन्?
8'अथवा सिद्धहरूको मार्गबाट लगिँदा रामकी प्रिया (विशाल) समुद्र देखेर मुटु फुटेर तल खसिन् (र प्राण त्यागिन्)।
9'उनलाई लाग्यो कि रावणको उडानको तीव्र वेगले र उसका पाखुराको दबाबले ती आर्या विशालनयनीले आफ्ना प्राण त्यागेकी होलिन्।
10'निश्चय नै जब ऊ समुद्रमाथि उडिरहेको थियो, तब रावणको पकडबाट छुट्ने प्रयत्नमा छटपटाउँदै उनी समुद्रमा खसेकी होलिन्।
11'हाय, बिचरी सीता! स्वजनबाट टाढा, असहाय भई आफ्नो सतीत्वको रक्षा गर्दागर्दै उनी क्रूर रावणले खाइएकी होलिन्।
12'अथवा ती पतिव्रता कृष्णनयनी सीतालाई राक्षसराजका क्रूरस्वभावका पत्नीहरूले खाएका होलान्।
13'अथवा पूर्ण चन्द्रमाझैँ मुख र कमलदलझैँ आँखा भएका रामको ध्यान गर्दागर्दै उनले मृत्यु प्राप्त गरेकी होलिन्।
14'अथवा मिथिलाकी राजकुमारी वैदेहीले 'हे राम! हे लक्ष्मण! हे अयोध्या!' भन्दै तीव्र शोकमा विलाप गर्दै प्राण त्यागेकी होलिन्। (मिथिला राजधानी नगरीको नाम हो र विदेह त्यो देश हो जसमाथि जनकले शासन गर्थे। राजकुमारी सीता वैदेही, मैथिली र जानकी नामले चिनिन्छिन्।)
15'अथवा म सोच्दछु कि सीता रावणको भवनमा मैनाझैँ पिँजरामा बन्द गरिएकी होलिन्। उनी निश्चय नै रोइरहेकी होलिन्।
16'सुन्दर कम्मर र कमलदलझैँ आँखा भएकी जनककी छोरी जानकी, रामकी पत्नी, रावणको वशमा कसरी परिन्?
17'जानकी हराइन्, अप्राप्य भइन् अथवा मरिन् — यो थाहा छैन। यो समाचार रामलाई सुनाउनु हुँदैन, जो आफ्नी पत्नीलाई अत्यन्त माया गर्नुहुन्छ।
18'यो समाचार रामसम्म पुर्याउनु अथवा नपुर्याउनु — दुवै भूल हुनेछ। म के गरूँ? म कठिन स्थितिमा परेको छु।
19'जब कुरा यहाँसम्म पुगिसक्यो, तब उचित कर्तव्य के हो? मेरा लागि के गर्नु उचित छ?' — हनुमान् फेरि विचार गर्न थाले।
20'यदि म सीतालाई नदेखी किष्किन्धा फर्कें भने, मेरो परिश्रमको के लाभ? मैले के सिद्ध गरेँ? अगाडि के हुनेछ?
21'मेरो समुद्र नाघ्नु, मेरो लङ्कामा प्रवेश र मेरो राक्षसहरूको निरीक्षण — सबै व्यर्थ छ।
22'जब म किष्किन्धा पुग्नेछु, तब सुग्रीव अथवा वानरहरू र दशरथका दुवै छोराले के भन्नेछन्?
23'यदि मैले यो अत्यन्त अप्रिय समाचार दिएँ कि सीता भेटिइनन् भने, रामले आफ्ना प्राण त्याग्नुहुनेछ।
24'सीताका विषयमा कठोर, भयङ्कर, क्रूर र चित्त जलाउने यो अशुभ समाचार सुनेर राम जीवित रहनुहुनेछैन।
25'रामलाई यस्तो व्यथित दशामा देखेर बुद्धिमान् लक्ष्मण पनि जीवित रहनुहुनेछैन, जसले आफ्नो जीवन रामलाई समर्पित गर्नुभएको छ र जसप्रति उहाँको गहिरो भक्ति छ।
26'दुवै दाजुभाइको मृत्यु सुनेर भरत पनि मर्नुहुनेछ। यो देखेर शत्रुघ्न पनि जीवित रहनुहुनेछैन।
27'आफ्ना छोरालाई मृत देखेर आमाहरू कौसल्या, सुमित्रा र कैकेयी निश्चय नै जीवित रहनुहुनेछैन — यसमा शङ्का छैन।
28'रामलाई प्राण त्यागेको देखेर कृतज्ञ र सत्यनिष्ठ वानरनायक सुग्रीवले पनि आफ्ना प्राण त्याग्नेछन्।
29'आफ्ना पतिको मृत्युले व्यथित, हताश, पीडित र शोकाकुल साध्वी रुमा (सुग्रीवकी पत्नी) दुःखी भई मर्नेछिन्।
30'वालीको मृत्युले व्यथित र शोकले पीडित तारा, राजा सुग्रीव मरेपछि जीवित रहनेछैनन्।
31'आफ्ना आमाबुबाको मृत्युका कारण तथा सुग्रीवमाथि आइपरेको विपत्तिका कारण अङ्गदले पनि प्राण त्याग्नेछन्।
32'आफ्ना राजाको मृत्युको शोकले वानरहरूले आफ्ना शिर हत्केला र मुड्कीले पिट्नेछन्।
33'राजाका मधुर वचन, उपहार र स्नेहले हुर्केका ती वानरले आफ्ना प्राण त्याग्नेछन्।
34'वानरहरूका नायक मिलेर न वनमा, न पर्वतमा, न गुफामा — कतै पनि आफ्नो जीवनको सुख भोग्न सक्नेछैनन्।
35'आफ्ना राजाको मृत्युले सन्तप्त वानरहरू आफ्ना पत्नी, छोरा र मन्त्रीसहित पर्वतशिखरबाट उबडखाबड भूमिमा खसेर प्राण त्याग्नेछन्।
36'वानरहरूले विष खाएर, झुन्डिएर, अग्निप्रवेश गरेर, अस्त्रले आफ्नो वध गरेर अथवा आमरण अनशन गरेर आफ्नो जीवनको अन्त गर्नेछन्।
37'यदि म (सीतालाई नभेट्टाईकन) त्यहाँ गएँ भने, यसले इक्ष्वाकुहरूको विनाश हुनेछ र वानरहरूले विलाप गर्नेछन्। यो भयङ्कर हुनेछ।
38'म मैथिलीलाई नभेट्टाईकन यहाँबाट किष्किन्धा नगरीमा अथवा सुग्रीवकहाँ जानेछैनँ। उनको सामना गर्न मेरा लागि सम्भव हुनेछैन।
39'यदि म यहीँ रोकिएँ भने, धर्ममार्गमा हिँड्ने ती दुवै महात्मा वीर राजकुमार तथा वानरहरू मेरो फिर्ताको आशामा जीवित रहनेछन्।
40'यदि जानकी भेटिइनन् भने, म यहीँ बस्नेछु र यस समुद्रतटमा जे उपलब्ध छ, त्यसैमा तपस्वीझैँ जीवन बिताउनेछु, जहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर छन्।
41'यदि जानकी भेटिइनन् भने, म यहीँ बस्नेछु र यस समुद्रतटमा जे उपलब्ध छ, त्यसैमा तपस्वीझैँ जीवन बिताउनेछु, जहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर छन्।
42'म चिता बनाएर आगोमा प्रवेश गर्नेछु, जसले गर्दा समुद्रका छालले मेरो खरानी बगाएर लगून्; अथवा आमरण अनशन गर्दै बसिरहँदा काग र पशुले मेरो शरीर खाऊन्।
43'यदि म जानकीलाई भेट्टाउन सकिनँ भने, पानीमा प्रवेश गरी डुबेर मर्नेछु। म ठान्दछु कि प्राण त्याग्ने यो मार्ग महान् तपस्वीहरूले बताएका हुन्।
44'मेरो त्यो यश, जसको आरम्भ शुभ थियो (रामलाई सुग्रीवकहाँ ल्याउने रूपमा), जसले सुग्रीवलाई सौभाग्य र मलाई कीर्ति दियो, अब सीतालाई नभेट्टाएकाले टुटिसकेको छ।
45'म तपस्वी बनेर संयमको पालन गर्दै रूखमुनि तप गर्नेछु र कृष्णनयनी सीतालाई नदेखी फर्कनेछैनँ।
46'यसबाहेक, यदि म सीतालाई नभेट्टाईकन फर्कें भने, अङ्गदसहित सबै वानर मर्नेछन्।
47'यदि मैले आत्महत्या गरेँ भने, अनेक पाप आर्जन गर्नेछु। जीवित रहेर म शुभ घटनाको साक्षी बन्न सक्छु। त्यसैले म जीवित रहनेछु, किनकि सुख जीवितलाई नै मिल्न सक्छ।'
48वानरगज (हनुमान्) बारम्बार चिन्ता गर्दै र लामो समयसम्म शिर समातेर बसे पनि आफ्नो शोकको अन्त पाउन सकेनन्।
49'म यस बलशाली दशमुख राक्षस रावणको वध गर्नेछु। सीताको अपहरण उसैले गरेको हो। यो (उसको वध) उसको दुष्कर्मको उचित उत्तर हुनेछ। मेरो अभिलाषा पूर्ण हुनेछ।
50'अथवा म उसलाई समुद्रपारि लगेर रामको सामु साँढेझैँ फ्याँकिदिनेछु, मानौँ ऊ भगवान् शिवका लागि बलिपशु होस्।'
51सीतालाई भेट्टाउन नसकेकाले व्यथित हनुमान्को मन चिन्ताले भरियो र उनी अझ विचार गर्न थाले।
52'जबसम्म म यस लङ्कामा रामकी पतिव्रता पत्नी सीतालाई भेट्टाउँदिनँ, तबसम्म बारम्बार सर्वत्र खोज्दै रहनेछु।
53'यदि सम्पातिका वचनमा मैले राघवलाई यहाँ ल्याएको भए, आफ्नी पत्नीलाई नभेट्टाएर रामले सबै वानरलाई भस्म पारिदिनुहुन्थ्यो।
54'म यहीँ बस्नेछु, आफ्नो आहार सीमित गरी र इन्द्रियको संयम गरी। मेरो दोषले मानिस र वानर नष्ट नहोऊन्।
55'यो अशोकवाटिका विशाल रूखले भरिएको छ। म त्यहाँ जानेछु। यस ठाउँमा मैले उनलाई खोजेको छैनँ।
56'म वसु, रुद्र, आदित्य र अश्विनीकुमारलाई प्रणाम गरी राक्षसहरूको शोक बढाउन अघि बढ्नेछु। (आठ वसु, एघार रुद्र, बाह्र आदित्य, दुई अश्विनीकुमार र उनन्चास मरुद्गण छन्।)
57'म सबै राक्षसलाई जितेर इक्ष्वाकु कुलकी आनन्दस्वरूपा सीतालाई भेटीका रूपमा अर्पण गर्नेछु र उनको तपको फलका रूपमा रामलाई उनलाई सुम्पनेछु।'
58चिन्ताले जसका इन्द्रिय अभिभूत थिए, ती तेजस्वी वायुपुत्र हनुमान्ले थोरै समयमै स्वस्थचित्त भई उठेर भने —
59'लक्ष्मण, राम र जनककी दिव्य छोरीलाई मेरो प्रणाम। रुद्र, इन्द्र, यम र वायुलाई प्रणाम। सूर्य, चन्द्र र मरुद्गणलाई प्रणाम।'
60सबै देवतालाई तथा सुग्रीवलाई प्रणाम गरी उनले चारैतिर दृष्टि दिए र अशोकवाटिकातिर प्रस्थान गरे।
61त्यस मङ्गलमय अशोकवाटिकामा पुगेर हनुमान् फेरि आफ्नो कार्यका विषयमा विचार गर्न थाले।
62'अनेक रूखले भरिएको र अनेक राक्षसले रक्षित यो अशोकवाटिका ठूलो सावधानीले सजाइएको छ। यो अवश्य पवित्र होला।
63'यहाँ नियुक्त रक्षकहरूले निश्चय नै यस वाटिकाको रक्षा गरिरहेका छन्। ममा व्याप्त देवता (वायु) पनि अवश्य संयत भइसकेका छन्, किनकि तिनी पनि प्रचण्ड रूपमा बगिरहेका छैनन्। रामको कार्यका लागि तथा रावणबाट आफ्नो रक्षाका लागि मैले आफ्नो शरीर सानो पारेको छु।
64'सबै ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञमा जसको नाम लिइन्छ ती वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम र वरुणले मलाई सफलता दिऊन् तथा भगवान् शिवले मेरो सहायता गरून्। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार र मरुद्गणले मेरो सहायता गरून्। दिशाका देवता र सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीले मलाई सिद्धि दिऊन्। जसलाई मैले देख्न सकिनँ, तिनले पनि मलाई सफलता दिऊन्।
65'सबै ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञमा जसको नाम लिइन्छ ती वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम र वरुणले मलाई सफलता दिऊन् तथा भगवान् शिवले मेरो सहायता गरून्। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार र मरुद्गणले मेरो सहायता गरून्। दिशाका देवता र सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीले मलाई सिद्धि दिऊन्। जसलाई मैले देख्न सकिनँ, तिनले पनि मलाई सफलता दिऊन्।
66'सबै ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञमा जसको नाम लिइन्छ ती वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम र वरुणले मलाई सफलता दिऊन् तथा भगवान् शिवले मेरो सहायता गरून्। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार र मरुद्गणले मेरो सहायता गरून्। दिशाका देवता र सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीले मलाई सिद्धि दिऊन्। जसलाई मैले देख्न सकिनँ, तिनले पनि मलाई सफलता दिऊन्।
67'सबै ऋषि, देवता, स्वयम्भू ब्रह्मा, वायुदेव, यज्ञमा जसको नाम लिइन्छ ती वज्रधारी इन्द्र, पाशधारी यम र वरुणले मलाई सफलता दिऊन् तथा भगवान् शिवले मेरो सहायता गरून्। सूर्य, चन्द्र, अश्विनीकुमार र मरुद्गणले मेरो सहायता गरून्। दिशाका देवता र सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीले मलाई सिद्धि दिऊन्। जसलाई मैले देख्न सकिनँ, तिनले पनि मलाई सफलता दिऊन्।
68'हाय! ती निर्मल चरित्र भएकी सुन्दरी आर्यालाई म कहिले र कसरी देख्न सक्नेछु, जसको मुख चन्द्रमाझैँ छ, नाक उन्नत छ, दाँत सेता छन्, मुस्कान मनोहर छ र आँखा कमलदलझैँ छन्?
69'ती कोमल, दुर्बल र पीडित देवीमाथि म अब कसरी दृष्टि दिन सक्नेछु, जसको अपहरण त्यस नीच, क्रूर र भयङ्कर रूप भएको पापीले गरेको छ?' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको तेह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।