Sarga 40
Kishkindha Kanda · Chapter 40
Sanskrit
1अथ राजा समृद्धार्थस्सुग्रीवः प्लवगेश्वरः। उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम्।।4.40.1।।
2आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः। वानरा वारणेन्द्रभा: ये मद्विषयवासिनः।।4.40.2।।
3त इमे बहुविक्रान्तैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः। आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसन्निभाः।।4.40.3।।
4ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः। पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः।।4.40.4।। पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः। कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किङ्कराः।।4.40.5।।
5ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः। पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः।।4.40.4।। पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः। कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किङ्कराः।।4.40.5।।
6निदेशवर्तिनस्सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः। अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिन्दम।।4.40.6।।
7त इमे बहुसाहस्रैरनीकै भीमविक्रमैः। आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसन्निभा:।।4.40.7।।
8यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम्। तत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि।।4.40.8।।
9काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः। तथापि तु यथातत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि।।4.40.9।।
10इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः। बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत्।।4.40.10।।
11ज्ञायतां मम वैदेही यदि जीवति वा न वा। स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः।।4.40.11।।
12अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च। प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया।।4.40.12।।
13नाहमस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः। त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर।।4.40.13।।
14त्वमेवाऽज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम्। त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः।।4.40.14।।
15सुहृद्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित्। भवानस्मध्दिते युक्त स्सुकृतार्थोऽर्थवित्तमः।।4.40.15।।
16एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम्। अब्रवीद्रामसान्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः।।4.40.16।। शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरः।
17सोमसूर्यात्मजै स्सार्धं वानरैर्वानरोत्तम।।4.40.17।। देशकालनयैर्युक्तः कार्या कार्यविनिश्चये। वृतश्शतसहश्रेण वानराणां तरस्विनाम्।।4.40.18।। अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम्।
18सोमसूर्यात्मजै स्सार्धं वानरैर्वानरोत्तम।।4.40.17।। देशकालनयैर्युक्तः कार्या कार्यविनिश्चये। वृतश्शतसहश्रेण वानराणां तरस्विनाम्।।4.40.18।। अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम्।
19तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च।।4.40.19।। मार्गध्वं गिरिशृङ्गेषु वनेषु च नदीषु च।
20नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा।।4.40.20।। कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्। सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्।।4.40.21।। महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्। ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्कालिकोसलान्।।4.40.22।। मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रांन्वङ्गां स्तथैव च। पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्।।4.40.23।।
21नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा।।4.40.20।। कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्। सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्।।4.40.21।। महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्। ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्कालिकोसलान्।।4.40.22।। मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रांन्वङ्गां स्तथैव च। पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्।।4.40.23।।
22नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा।।4.40.20।। कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्। सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्।।4.40.21।। महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्। ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्कालिकोसलान्।।4.40.22।। मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रांन्वङ्गां स्तथैव च। पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्।।4.40.23।।
23नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा।।4.40.20।। कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्। सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्।।4.40.21।। महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम्। ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्कालिकोसलान्।।4.40.22।। मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रांन्वङ्गां स्तथैव च। पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्।।4.40.23।।
24सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिस्ततस्ततः। रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम्।।4.40.24।।
25समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च। मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्।।4.40.25।। कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः। घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः।।4.40.26।। अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः। किराताः कर्ण चूडाश्च हेमाङ्गा: प्रियदर्शनाः।।4.40.27।। आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः। अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति शृताः।।4.40.28।। एतेषामाश्रयास्सर्वे विचेयाः कावनौकसः। गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च।।4.40.29।।
26समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च। मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्।।4.40.25।। कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः। घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः।।4.40.26।। अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः। किराताः कर्ण चूडाश्च हेमाङ्गा: प्रियदर्शनाः।।4.40.27।। आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः। अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति शृताः।।4.40.28।। एतेषामाश्रयास्सर्वे विचेयाः कावनौकसः। गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च।।4.40.29।।
27समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च। मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्।।4.40.25।। कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः। घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः।।4.40.26।। अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः। किराताः कर्ण चूडाश्च हेमाङ्गा: प्रियदर्शनाः।।4.40.27।। आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः। अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति शृताः।।4.40.28।। एतेषामाश्रयास्सर्वे विचेयाः कावनौकसः। गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च।।4.40.29।।
28समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च। मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्।।4.40.25।। कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः। घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः।।4.40.26।। अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः। किराताः कर्ण चूडाश्च हेमाङ्गा: प्रियदर्शनाः।।4.40.27।। आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः। अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति शृताः।।4.40.28।। एतेषामाश्रयास्सर्वे विचेयाः कावनौकसः। गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च।।4.40.29।।
29समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च। मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम्।।4.40.25।। कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः। घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः।।4.40.26।। अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः। किराताः कर्ण चूडाश्च हेमाङ्गा: प्रियदर्शनाः।।4.40.27।। आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः। अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति शृताः।।4.40.28।। एतेषामाश्रयास्सर्वे विचेयाः कावनौकसः। गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च।।4.40.29।।
30रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्। सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्।।4.40.30।। यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः। दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः।।4.40.31।। एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च। मार्गध्वं सहितास्सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम्।।4.40.32।।
31रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्। सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्।।4.40.30।। यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः। दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः।।4.40.31।। एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च। मार्गध्वं सहितास्सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम्।।4.40.32।।
32रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्। सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम्।।4.40.30।। यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः। दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः।।4.40.31।। एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च। मार्गध्वं सहितास्सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम्।।4.40.32।।
33ततो रक्तजलं शोणमगाधं शीघ्रगामिनम्। गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम्।।4.40.33।। तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च। रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.40.34।।
34ततो रक्तजलं शोणमगाधं शीघ्रगामिनम्। गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम्।।4.40.33।। तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च। रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.40.34।।
35तत स्समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ। ऊर्मिमन्तं समुद्रं च क्रोशन्तमनिलोद्धतम्।।4.40.35।।
36तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः। ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः।।4.40.36।।
37तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम्। अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्।।4.40.37।। ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम्। गत्वा प्रेक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्।।4.40.38।।
38तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम्। अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्।।4.40.37।। ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम्। गत्वा प्रेक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्।।4.40.38।।
39गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम्। तत्र कैलाससङ्काशं विहितं विश्वकर्मणा।।4.40.39।।
40तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः। शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः।।4.40.40।।
41ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति। निहता ब्रह्मतेजोभिरहन्यहनि राक्षसाः।।4.40.41।। अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः।
42ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरम्।।4.40.42।। गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ताहारमिवोर्मिभिः।
43तस्य मध्ये महान् श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः।।4.40.43।। दिव्यगन्धैः कुसुमितै राजितैश्च नगैर्वृतः। सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः।।4.40.44।। नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैस्समाकुलम्।
44तस्य मध्ये महान् श्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः।।4.40.43।। दिव्यगन्धैः कुसुमितै राजितैश्च नगैर्वृतः। सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः।।4.40.44।। नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैस्समाकुलम्।
45विबुधाश्चारणा यक्षाः किन्नराश्चाप्सरोगणाः।।4.40.45।। हृष्टास्समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः।
46क्षीरोदं समतिक्रम्य तदा द्रक्ष्यथ वानराः।।4.40.46।। जलोदं सागरं शीघ्रं सर्वभूतभयावहम्।
47तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत्।।4.40.47।। अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम्।
48तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम्।।4.40.48।। श्रूयते च समर्थानां दृष्ट्वा तद्बडबामुखम्।
49स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश।।4.40.49।। जातरूपशिलो नाम महान्कनकपर्वतः।
50तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम्।।4.40.50।। पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः। आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्।।4.40.51।। सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्।
51तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम्।।4.40.50।। पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः। आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम्।।4.40.51।। सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्।
52त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः।।4.40.52।। स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः।
53पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः।।4.40.53।। ततः परं हेममय श्श्रीमानुदयपर्वतः। तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता।।4.40.54।। जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका।
54पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः।।4.40.53।। ततः परं हेममय श्श्रीमानुदयपर्वतः। तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता।।4.40.54।। जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका।
55सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः।।4.40.55।। जातरूपमयैर्दिव्यै श्शोभते सूर्यसन्निभैः।
56तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्।।4.40.56।। शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम्।
57तत्रपूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे।।4.40.57।। द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः।
58त्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः।।4.40.58।। दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम्।
59तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः।।4.40.59।। प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः।
60अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते।।4.40.60।। यस्मिं स्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्राणभृतामपि।
61शैलस्य तस्य शृङ्गेषु कन्दरेषु वनेषु च।।4.40.61।। रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।
62काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः।।4.40.62।। आविष्टा तेजसा सन्ध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते।
63पूर्वमेतत्कृतं द्वारं पृथिव्या भुवनस्य च।।4.40.63।। सूर्यस्योदयनं चैव पर्वा ह्येषा दिगुच्यते।
64तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च।।4.40.64।। रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।
65ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता।।4.40.65।। रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता।
66शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च।।4.40.66।। ये च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी।
67एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः।।4.40.67।। अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्।
68अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च।।4.40.68।। मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम्।
69ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम।।4.40.69।। सिद्धार्थास्सन्निवर्तध्वमधिगम्य तु मैथिलीम्।
70महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः। अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्तास्सुखिनो भविष्यथ।।4.40.70।।
English
1Sugriva, lord of monkeys, who was supported by a massive army informed Rama, the tiger among men and a crusher of the enemy army
2'The vanaras living in my kingdom have come and have settled down. They are strong and huge like elephants and they can assume any form at will.
3'Dreadful monkeys, powerful monkeys of fierce valour who resemble demons in form, have arrived.
4Powerful vanaras who have earned fame for their valiant deeds in the past, those who are indefatigable and wellknown for their valour having gained preeminence through their efforts and living on several mountains, those who can move on the earth as well as water, crores of them have arrived.
5Powerful vanaras who have earned fame for their valiant deeds in the past, those who are indefatigable and wellknown for their valour having gained preeminence through their efforts and living on several mountains, those who can move on the earth as well as water, crores of them have arrived.
6'O Rama,the subduer of foes all of them will follow your command.They are engaged in seeking the wellbeing of elders and can fulfil your wish.
7'Dreadful monkeys who resemble demons have arrived along with thousands of fierce fighters.
8'O tiger among men announce the proper time for action. This army is at your command. Command them.
9This task is truly known to me in principle; even so, you may duly give the command as is proper.
10On hearing him, Rama, Dasaratha's son, hugged Sugriva with his arms and said:
11'O wise warrior I wish to know whether Vaidehi is alive or not. Let the kingdom of Ravana be found out.
12'On locating Vaidehi in the kingdom of Ravana I shall take up proper course of action in conjunction with you.
13'O lord of monkeys neither I nor my brother Lakshmana should command the monkeys. You are the right person to do it.
14'O king you have understood the task to be performed and, therefore, issue orders without the least hesitation.
15'You are my second friend (Lakshmana being the first). You are valiant as well as wise. You are aware of timely action. You are interested in my wellbeing. You are capable. You know my purpose. You are a startegic planner'. (The present purpose is to plan the course of action. That is artha. Sugriva knows this artha very well).
16'In response to Rama's desire, Sugriva beckoned a troopleader called Vinata who was wellbuilt and lofty like a mountain. And thundering like a cloud, said to him in the presence of Rama and wise Lakshmana:
17'O foremost of the vanaras march forward with the sons of Moon and Sun, followed by one lakh swift monkeys towards the eastern direction full of mountains, gardens, and forests. Endowed with political wisdom, you are capable of taking right decision in accordance with time and place.
18'O foremost of the vanaras march forward with the sons of Moon and Sun, followed by one lakh swift monkeys towards the eastern direction full of mountains, gardens, and forests. Endowed with political wisdom, you are capable of taking right decision in accordance with time and place.
19'Search for Sita in the abode of Ravana, on mountain peaks and river banks and in forests.
20'Look for Sita in the beautiful places on rivers Bhagirathi, Sarayu, Kausiki and Kalindi, on the great mountains adjacent to river Yamuna, banks of rivers Saraswati, Sindhu, Sona with crystalclear waters, the country of Mahim and Kalamahi adorned with mountains and forests. Proceed to Brahmamala, Videha, Malava, Kasi, Kosala and Maghada with great villages, the country of Pundram, Vanga, the country famous for silk worms and the land with silver caves. (It is the eastern direction of river Saravati between Himavat and Vindhya and not east of Kiskinda)
21'Look for Sita in the beautiful places on rivers Bhagirathi, Sarayu, Kausiki and Kalindi, on the great mountains adjacent to river Yamuna, banks of rivers Saraswati, Sindhu, Sona with crystalclear waters, the country of Mahim and Kalamahi adorned with mountains and forests. Proceed to Brahmamala, Videha, Malava, Kasi, Kosala and Maghada with great villages, the country of Pundram, Vanga, the country famous for silk worms and the land with silver caves. (It is the eastern direction of river Saravati between Himavat and Vindhya and not east of Kiskinda)
22'Look for Sita in the beautiful places on rivers Bhagirathi, Sarayu, Kausiki and Kalindi, on the great mountains adjacent to river Yamuna, banks of rivers Saraswati, Sindhu, Sona with crystalclear waters, the country of Mahim and Kalamahi adorned with mountains and forests. Proceed to Brahmamala, Videha, Malava, Kasi, Kosala and Maghada with great villages, the country of Pundram, Vanga, the country famous for silk worms and the land with silver caves. (It is the eastern direction of river Saravati between Himavat and Vindhya and not east of Kiskinda)
23'Look for Sita in the beautiful places on rivers Bhagirathi, Sarayu, Kausiki and Kalindi, on the great mountains adjacent to river Yamuna, banks of rivers Saraswati, Sindhu, Sona with crystalclear waters, the country of Mahim and Kalamahi adorned with mountains and forests. Proceed to Brahmamala, Videha, Malava, Kasi, Kosala and Maghada with great villages, the country of Pundram, Vanga, the country famous for silk worms and the land with silver caves. (It is the eastern direction of river Saravati between Himavat and Vindhya and not east of Kiskinda)
24'Search all over the place looking carefully here and there for Sita the beloved consort of Rama, daughterinlaw of Dasaratha.
25'There are people who have taken shelter in the deep pits in the midst of the sea, in deep valleys, mountains, cities and broad peaks of Mandara mountain and forests.All those regions should be thoroughly searched. There are innumerable inhabitants,such as strong cannibals, some who cover their ears, some who have ears extended up to the lips, some with dreadful metallic faces, some swiftmoving, onefooted indestructible beings. There are Kirata tribes of golden complexion and handsome looks whose tuft of hair is set to the sides so that it touches their ears. These Kiratas are Islanddwellers and they eat uncooked fish.They move in waters and are fierce, known as tigerlike men (Naravyagras because half of their body is human and other half is tiger in form). All the shelters of these forestdwellers should be searched well.Those who can be sent by crossing mountains, those who can leap (in air) and those who can swim through waters may be also dispatched.
26'There are people who have taken shelter in the deep pits in the midst of the sea, in deep valleys, mountains, cities and broad peaks of Mandara mountain and forests.All those regions should be thoroughly searched. There are innumerable inhabitants,such as strong cannibals, some who cover their ears, some who have ears extended up to the lips, some with dreadful metallic faces, some swiftmoving, onefooted indestructible beings. There are Kirata tribes of golden complexion and handsome looks whose tuft of hair is set to the sides so that it touches their ears. These Kiratas are Islanddwellers and they eat uncooked fish.They move in waters and are fierce, known as tigerlike men (Naravyagras because half of their body is human and other half is tiger in form). All the shelters of these forestdwellers should be searched well.Those who can be sent by crossing mountains, those who can leap (in air) and those who can swim through waters may be also dispatched.
27'There are people who have taken shelter in the deep pits in the midst of the sea, in deep valleys, mountains, cities and broad peaks of Mandara mountain and forests.All those regions should be thoroughly searched. There are innumerable inhabitants,such as strong cannibals, some who cover their ears, some who have ears extended up to the lips, some with dreadful metallic faces, some swiftmoving, onefooted indestructible beings. There are Kirata tribes of golden complexion and handsome looks whose tuft of hair is set to the sides so that it touches their ears. These Kiratas are Islanddwellers and they eat uncooked fish.They move in waters and are fierce, known as tigerlike men (Naravyagras because half of their body is human and other half is tiger in form). All the shelters of these forestdwellers should be searched well.Those who can be sent by crossing mountains, those who can leap (in air) and those who can swim through waters may be also dispatched.
28'There are people who have taken shelter in the deep pits in the midst of the sea, in deep valleys, mountains, cities and broad peaks of Mandara mountain and forests.All those regions should be thoroughly searched. There are innumerable inhabitants,such as strong cannibals, some who cover their ears, some who have ears extended up to the lips, some with dreadful metallic faces, some swiftmoving, onefooted indestructible beings. There are Kirata tribes of golden complexion and handsome looks whose tuft of hair is set to the sides so that it touches their ears. These Kiratas are Islanddwellers and they eat uncooked fish.They move in waters and are fierce, known as tigerlike men (Naravyagras because half of their body is human and other half is tiger in form). All the shelters of these forestdwellers should be searched well.Those who can be sent by crossing mountains, those who can leap (in air) and those who can swim through waters may be also dispatched.
29'There are people who have taken shelter in the deep pits in the midst of the sea, in deep valleys, mountains, cities and broad peaks of Mandara mountain and forests.All those regions should be thoroughly searched. There are innumerable inhabitants,such as strong cannibals, some who cover their ears, some who have ears extended up to the lips, some with dreadful metallic faces, some swiftmoving, onefooted indestructible beings. There are Kirata tribes of golden complexion and handsome looks whose tuft of hair is set to the sides so that it touches their ears. These Kiratas are Islanddwellers and they eat uncooked fish.They move in waters and are fierce, known as tigerlike men (Naravyagras because half of their body is human and other half is tiger in form). All the shelters of these forestdwellers should be searched well.Those who can be sent by crossing mountains, those who can leap (in air) and those who can swim through waters may be also dispatched.
30'Go beyond Java island filled with precious gems. It has seven kingdoms. It is adorned with gold and silver mines in abundance. There is a mountain Sisira (abode of Garuda) beyond Java Island. It touches the sky with its lofty cliffs. Gods and demons visit this mountain. You may look for illustrious Rama's consort in these inaccessible mountains, waterfalls and forests.
31'Go beyond Java island filled with precious gems. It has seven kingdoms. It is adorned with gold and silver mines in abundance. There is a mountain Sisira (abode of Garuda) beyond Java Island. It touches the sky with its lofty cliffs. Gods and demons visit this mountain. You may look for illustrious Rama's consort in these inaccessible mountains, waterfalls and forests.
32'Go beyond Java island filled with precious gems. It has seven kingdoms. It is adorned with gold and silver mines in abundance. There is a mountain Sisira (abode of Garuda) beyond Java Island. It touches the sky with its lofty cliffs. Gods and demons visit this mountain. You may look for illustrious Rama's consort in these inaccessible mountains, waterfalls and forests.
33'Therefrom reach out to the swiftflowing river Sona which has redcoloured waters. Then crossing the sea which is the abode of Siddhas and Charanas search the different rivers reaching the sea, and the picturesque and wonderful forests to trace the abode of Ravana who has stolen Sita.
34'Therefrom reach out to the swiftflowing river Sona which has redcoloured waters. Then crossing the sea which is the abode of Siddhas and Charanas search the different rivers reaching the sea, and the picturesque and wonderful forests to trace the abode of Ravana who has stolen Sita.
35'Then you may continue your search in the frightening islands of the sea as well as the sea which roars when stirred up by the wind.
36'Demons of huge bodies catch the shadows of passersby in that place as they have been hungry for long and have the permission of Brahma to do so.
37'Reach out to the great roaring ocean which looks like a black cloud at the time of dissolution, inhabited by great serpents.Go through the bank of the river, and touch the frightening sea named Lohita of red coloured water.You will see a huge silkcotton tree in that place.
38'Reach out to the great roaring ocean which looks like a black cloud at the time of dissolution, inhabited by great serpents.Go through the bank of the river, and touch the frightening sea named Lohita of red coloured water.You will see a huge silkcotton tree in that place.
39'You would see there a house of Garuda constructed by Visvakarma. It looks like the Kailasa mountain and is adorned with different kinds of gems.
40'There are frightening demons called Mandehas of different forms, fearsome as huge mountains hanging down the mountain peaks.
41'Those demons keep dropping down in water at the time of Sunrise every day, by the power of Gayatri mantras recited by brahmins scorched by the heat of the Sun. Again and again they keep hanging on to the cliffs.
42'You who are unassailable by the enemies, will see the milky ocean appearing like clouds, resembling a pearl necklace with its rows of waves.
43'In the midst of that ocean stands a majestic white mountain named Rishaba surrounded by trees filled with silver flowers emitting wonderful fragrance.There is also a lake named Sudarsana with glittering silver lotuses having gleaming golden filaments. Royal swans inhabit these surroundings.
44'In the midst of that ocean stands a majestic white mountain named Rishaba surrounded by trees filled with silver flowers emitting wonderful fragrance.There is also a lake named Sudarsana with glittering silver lotuses having gleaming golden filaments. Royal swans inhabit these surroundings.
45'The deities, called charanas, yakshas and kinneras, also apsarasas keep coming there to stoll by that lotus pond.
46'O monkeys going beyond the milky ocean you will see the seas most dreadful to all creatures.
47'Here is born Hayamukha, out of the fastspreading fire of anger of the ocean. Its movable and immovable creatures constitute his food.
48'You can hear the sounds of helpless oceanic creatures crying loudly on seeing the burning face of Vadava.
49'Thirteen yojanas to the north of this ocean of pure waters is a huge golden mountain called Jatarupasila.
50'O monkeys on top of the mountain you will see Ananta, a thousandhooded serpent seated, as bright as the Moon, robed in blue, with large eyes like lotus petals bearing the load of the earth, and revered by all beings.
51'O monkeys on top of the mountain you will see Ananta, a thousandhooded serpent seated, as bright as the Moon, robed in blue, with large eyes like lotus petals bearing the load of the earth, and revered by all beings.
52'Highsouled Ananta's flag is a threeheaded golden palm tree shining on an altar on top of the mountain.
53'The flag of Ananta is fixed by the gods in the eastern direction. Beyond that stands the famous golden mountain behind which the sun rises. Its golden peak with a divine altar spread over a hundred yojanas touches heaven.
54'The flag of Ananta is fixed by the gods in the eastern direction. Beyond that stands the famous golden mountain behind which the sun rises. Its golden peak with a divine altar spread over a hundred yojanas touches heaven.
55'The place looks beautiful with salas, palmyras, tamalas and karnikara trees in full bloom. These golden, divine flowers shine like the Sungod.
56'There is a huge golden peak called Saumanas of ten yojanas in height spread over a breadth of one yojana.
57'When the supreme being, Visnu took his three strides as Lord Vamana, he placed his first foot on this peak and the second on the peak of mount Meru.
58'The Sun circumabulates Jambu island and when he arrives at this lofty cliff of the mountain, it takes the northern direction and becomes visible to the world.
59'Over there the great ascetics Vaikhanasas and Valakhilyas appear like the radiating Sun.
60'The region in front of this mountain is called Sudarsana Island. This island is where the Sun who gives all beings the ability to see rises.
61You should search for Ravana and Vaidehi on the peak of that mountain, in the caves, in the forests here and there.
62'The early morning twilight appears bright red because of the glow of the golden mountain as well as of the great Sungod.
63'Here is the entrance for the earth as well as for all the worlds and since the Sun also rises from this place it is called the eastern direction.
64'You may look for Ravana and also for Vaidehi even behind the mountain on the plains and also near the mountain streams and caves all over.
65'Beyond, there is no Sun or Moon. Darkness pervades. It is neither accessible nor visible. It is guarded by the gods.
66'You should look for Janaki everywhere -- on the mountains, in the lakes and in the places not indicated by me.
67'O chieftains monkeys can go that far. We know not what lies beyond those boundaries where no Sun shines.
68'Reaching the mountain behind which the sun rises, look for Vaidehi and the home of Ravana and return by the month's end.
69'If you do not report within one month, you will be killed. May you see Maithili and come back after reaching the goal.
70'O monkeys go about the beloved quarter (east) of Indra bestowed with differnt kinds of forests and groves. Look out carefully for Rama's beloved Sita, spot her and return, you will live happily. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकांडे चत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortieth sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Hindi
1विशाल सेना से सुसज्जित वानरराज सुग्रीव ने नरश्रेष्ठ, शत्रुसेनासंहारक राम को सूचित किया —
2'मेरे राज्य में रहने वाले वानर आ पहुँचे हैं और डेरा डाल चुके हैं। वे बलवान् और हाथियों के समान विशाल हैं तथा इच्छानुसार रूप धारण कर सकते हैं।
3'भयंकर वानर, प्रचण्ड पराक्रम वाले बलवान् वानर, जो रूप में राक्षसों के समान हैं, आ पहुँचे हैं।
4अतीत में अपने वीरकर्मों से यश अर्जित करने वाले बलवान् वानर, जो अथक हैं और अपने पराक्रम के लिए विख्यात हैं, जिन्होंने अपने प्रयत्नों से श्रेष्ठता पाई है और जो अनेक पर्वतों पर रहते हैं, जो पृथ्वी पर भी और जल पर भी चल सकते हैं — ऐसे करोड़ों वानर आ पहुँचे हैं।
5अतीत में अपने वीरकर्मों से यश अर्जित करने वाले बलवान् वानर, जो अथक हैं और अपने पराक्रम के लिए विख्यात हैं, जिन्होंने अपने प्रयत्नों से श्रेष्ठता पाई है और जो अनेक पर्वतों पर रहते हैं, जो पृथ्वी पर भी और जल पर भी चल सकते हैं — ऐसे करोड़ों वानर आ पहुँचे हैं।
6'हे शत्रुदमन राम! वे सब आपकी आज्ञा का पालन करेंगे। वे गुरुजनों के हित में लगे रहते हैं और आपकी कामना पूर्ण कर सकते हैं।
7'राक्षसों के समान दिखाई देने वाले भयंकर वानर सहस्रों प्रचण्ड योद्धाओं के साथ आ पहुँचे हैं।
8'हे नरश्रेष्ठ! कर्म का उचित समय घोषित कीजिए। यह सेना आपकी आज्ञा में है। इन्हें आदेश दीजिए।
9यह कार्य सिद्धान्ततः मुझे भलीभाँति ज्ञात है; तथापि आप यथोचित रूप से आज्ञा दे सकते हैं।'
10यह सुनकर दशरथपुत्र राम ने सुग्रीव को अपनी भुजाओं में भर लिया और कहा —
11'हे बुद्धिमान् वीर! मैं जानना चाहता हूँ कि वैदेही जीवित हैं या नहीं। रावण का राज्य खोज निकाला जाए।
12'रावण के राज्य में वैदेही का पता लगने पर मैं तुम्हारे साथ मिलकर उचित मार्ग अपनाऊँगा।
13'हे वानरराज! न मुझे, न मेरे भाई लक्ष्मण को वानरों को आदेश देना चाहिए। यह करने के उपयुक्त व्यक्ति तुम हो।
14'हे राजन्! तुमने किए जाने वाले कार्य को समझ लिया है, अतः तनिक भी हिचक के बिना आज्ञा दो।
15'तुम मेरे दूसरे मित्र हो (लक्ष्मण पहले हैं)। तुम पराक्रमी हो और बुद्धिमान् भी। तुम समय पर कर्म का महत्त्व जानते हो। तुम मेरे हित में तत्पर हो। तुम समर्थ हो। तुम मेरा प्रयोजन जानते हो। तुम रणनीति के ज्ञाता हो।'
16राम की इच्छा के उत्तर में सुग्रीव ने विनत नामक एक दलनायक को बुलाया, जो हृष्ट-पुष्ट और पर्वत के समान ऊँचा था। मेघ के समान गरजते हुए उन्होंने राम और बुद्धिमान् लक्ष्मण के समक्ष उससे कहा —
17'हे वानरश्रेष्ठ! चन्द्रमा और सूर्य के पुत्रों के साथ, एक लाख शीघ्रगामी वानरों को लेकर पर्वतों, उपवनों और वनों से भरी पूर्व दिशा की ओर प्रस्थान करो। राजनीति में निपुण तुम देश और काल के अनुसार उचित निर्णय लेने में समर्थ हो।
18'हे वानरश्रेष्ठ! चन्द्रमा और सूर्य के पुत्रों के साथ, एक लाख शीघ्रगामी वानरों को लेकर पर्वतों, उपवनों और वनों से भरी पूर्व दिशा की ओर प्रस्थान करो। राजनीति में निपुण तुम देश और काल के अनुसार उचित निर्णय लेने में समर्थ हो।
19'रावण के धाम में, पर्वतशिखरों पर, नदीतटों पर और वनों में सीता की खोज करो।
20'भागीरथी, सरयू, कौशिकी और कालिन्दी के रमणीय स्थलों पर, यमुना के निकटवर्ती महापर्वतों पर, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिक के समान निर्मल जल वाली सोन के तटों पर, पर्वतों और वनों से सुशोभित मही तथा कालमही देश में सीता को खोजो। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा बड़े ग्रामों वाले मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशम के कीड़ों के लिए विख्यात देश तथा रजतगुफाओं वाली भूमि की ओर बढ़ो।
21'भागीरथी, सरयू, कौशिकी और कालिन्दी के रमणीय स्थलों पर, यमुना के निकटवर्ती महापर्वतों पर, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिक के समान निर्मल जल वाली सोन के तटों पर, पर्वतों और वनों से सुशोभित मही तथा कालमही देश में सीता को खोजो। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा बड़े ग्रामों वाले मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशम के कीड़ों के लिए विख्यात देश तथा रजतगुफाओं वाली भूमि की ओर बढ़ो।
22'भागीरथी, सरयू, कौशिकी और कालिन्दी के रमणीय स्थलों पर, यमुना के निकटवर्ती महापर्वतों पर, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिक के समान निर्मल जल वाली सोन के तटों पर, पर्वतों और वनों से सुशोभित मही तथा कालमही देश में सीता को खोजो। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा बड़े ग्रामों वाले मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशम के कीड़ों के लिए विख्यात देश तथा रजतगुफाओं वाली भूमि की ओर बढ़ो।
23'भागीरथी, सरयू, कौशिकी और कालिन्दी के रमणीय स्थलों पर, यमुना के निकटवर्ती महापर्वतों पर, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिक के समान निर्मल जल वाली सोन के तटों पर, पर्वतों और वनों से सुशोभित मही तथा कालमही देश में सीता को खोजो। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा बड़े ग्रामों वाले मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशम के कीड़ों के लिए विख्यात देश तथा रजतगुफाओं वाली भूमि की ओर बढ़ो।
24'राम की प्रिय पत्नी, दशरथ की पुत्रवधू सीता को यहाँ-वहाँ ध्यानपूर्वक देखते हुए सब स्थानों में खोजो।
25'समुद्र के मध्य गहरे गर्तों में, गहरी घाटियों, पर्वतों, नगरों तथा मन्दर पर्वत के विस्तृत शिखरों और वनों में आश्रय लिए हुए लोग हैं। उन सब प्रदेशों की भलीभाँति खोज की जाए। वहाँ असंख्य निवासी हैं — बलवान् नरभक्षी, कुछ जो अपने कान ओढ़ लेते हैं, कुछ जिनके कान ओठों तक फैले हैं, कुछ भयंकर धातुमुख वाले, कुछ शीघ्रगामी, एकपाद अविनाशी प्राणी। स्वर्णवर्ण और सुन्दर रूप वाली किरात जातियाँ हैं जिनकी शिखा कानों को छूती हुई बगल में बँधी रहती है। ये किरात द्वीपवासी हैं और कच्ची मछली खाते हैं। वे जल में विचरते हैं और भयंकर हैं, नरव्याघ्र कहलाते हैं। इन वनवासियों के सब आश्रय भलीभाँति खोजे जाएँ। जो पर्वत लाँघकर भेजे जा सकते हैं, जो (आकाश में) छलाँग लगा सकते हैं और जो जल तैरकर पार कर सकते हैं, उन्हें भी भेजा जाए।
26'समुद्र के मध्य गहरे गर्तों में, गहरी घाटियों, पर्वतों, नगरों तथा मन्दर पर्वत के विस्तृत शिखरों और वनों में आश्रय लिए हुए लोग हैं। उन सब प्रदेशों की भलीभाँति खोज की जाए। वहाँ असंख्य निवासी हैं — बलवान् नरभक्षी, कुछ जो अपने कान ओढ़ लेते हैं, कुछ जिनके कान ओठों तक फैले हैं, कुछ भयंकर धातुमुख वाले, कुछ शीघ्रगामी, एकपाद अविनाशी प्राणी। स्वर्णवर्ण और सुन्दर रूप वाली किरात जातियाँ हैं जिनकी शिखा कानों को छूती हुई बगल में बँधी रहती है। ये किरात द्वीपवासी हैं और कच्ची मछली खाते हैं। वे जल में विचरते हैं और भयंकर हैं, नरव्याघ्र कहलाते हैं। इन वनवासियों के सब आश्रय भलीभाँति खोजे जाएँ। जो पर्वत लाँघकर भेजे जा सकते हैं, जो (आकाश में) छलाँग लगा सकते हैं और जो जल तैरकर पार कर सकते हैं, उन्हें भी भेजा जाए।
27'समुद्र के मध्य गहरे गर्तों में, गहरी घाटियों, पर्वतों, नगरों तथा मन्दर पर्वत के विस्तृत शिखरों और वनों में आश्रय लिए हुए लोग हैं। उन सब प्रदेशों की भलीभाँति खोज की जाए। वहाँ असंख्य निवासी हैं — बलवान् नरभक्षी, कुछ जो अपने कान ओढ़ लेते हैं, कुछ जिनके कान ओठों तक फैले हैं, कुछ भयंकर धातुमुख वाले, कुछ शीघ्रगामी, एकपाद अविनाशी प्राणी। स्वर्णवर्ण और सुन्दर रूप वाली किरात जातियाँ हैं जिनकी शिखा कानों को छूती हुई बगल में बँधी रहती है। ये किरात द्वीपवासी हैं और कच्ची मछली खाते हैं। वे जल में विचरते हैं और भयंकर हैं, नरव्याघ्र कहलाते हैं। इन वनवासियों के सब आश्रय भलीभाँति खोजे जाएँ। जो पर्वत लाँघकर भेजे जा सकते हैं, जो (आकाश में) छलाँग लगा सकते हैं और जो जल तैरकर पार कर सकते हैं, उन्हें भी भेजा जाए।
28'समुद्र के मध्य गहरे गर्तों में, गहरी घाटियों, पर्वतों, नगरों तथा मन्दर पर्वत के विस्तृत शिखरों और वनों में आश्रय लिए हुए लोग हैं। उन सब प्रदेशों की भलीभाँति खोज की जाए। वहाँ असंख्य निवासी हैं — बलवान् नरभक्षी, कुछ जो अपने कान ओढ़ लेते हैं, कुछ जिनके कान ओठों तक फैले हैं, कुछ भयंकर धातुमुख वाले, कुछ शीघ्रगामी, एकपाद अविनाशी प्राणी। स्वर्णवर्ण और सुन्दर रूप वाली किरात जातियाँ हैं जिनकी शिखा कानों को छूती हुई बगल में बँधी रहती है। ये किरात द्वीपवासी हैं और कच्ची मछली खाते हैं। वे जल में विचरते हैं और भयंकर हैं, नरव्याघ्र कहलाते हैं। इन वनवासियों के सब आश्रय भलीभाँति खोजे जाएँ। जो पर्वत लाँघकर भेजे जा सकते हैं, जो (आकाश में) छलाँग लगा सकते हैं और जो जल तैरकर पार कर सकते हैं, उन्हें भी भेजा जाए।
29'समुद्र के मध्य गहरे गर्तों में, गहरी घाटियों, पर्वतों, नगरों तथा मन्दर पर्वत के विस्तृत शिखरों और वनों में आश्रय लिए हुए लोग हैं। उन सब प्रदेशों की भलीभाँति खोज की जाए। वहाँ असंख्य निवासी हैं — बलवान् नरभक्षी, कुछ जो अपने कान ओढ़ लेते हैं, कुछ जिनके कान ओठों तक फैले हैं, कुछ भयंकर धातुमुख वाले, कुछ शीघ्रगामी, एकपाद अविनाशी प्राणी। स्वर्णवर्ण और सुन्दर रूप वाली किरात जातियाँ हैं जिनकी शिखा कानों को छूती हुई बगल में बँधी रहती है। ये किरात द्वीपवासी हैं और कच्ची मछली खाते हैं। वे जल में विचरते हैं और भयंकर हैं, नरव्याघ्र कहलाते हैं। इन वनवासियों के सब आश्रय भलीभाँति खोजे जाएँ। जो पर्वत लाँघकर भेजे जा सकते हैं, जो (आकाश में) छलाँग लगा सकते हैं और जो जल तैरकर पार कर सकते हैं, उन्हें भी भेजा जाए।
30'रत्नों से भरे यवद्वीप के आगे जाओ। उसमें सात राज्य हैं। वह प्रचुर स्वर्ण और रजत की खानों से सुशोभित है। यवद्वीप के आगे शिशिर नामक पर्वत है। वह अपने ऊँचे शिखरों से आकाश छूता है। देवता और असुर इस पर्वत पर आते-जाते हैं। इन दुर्गम पर्वतों, झरनों और वनों में तुम यशस्वी राम की पत्नी को खोज सकते हो।
31'रत्नों से भरे यवद्वीप के आगे जाओ। उसमें सात राज्य हैं। वह प्रचुर स्वर्ण और रजत की खानों से सुशोभित है। यवद्वीप के आगे शिशिर नामक पर्वत है। वह अपने ऊँचे शिखरों से आकाश छूता है। देवता और असुर इस पर्वत पर आते-जाते हैं। इन दुर्गम पर्वतों, झरनों और वनों में तुम यशस्वी राम की पत्नी को खोज सकते हो।
32'रत्नों से भरे यवद्वीप के आगे जाओ। उसमें सात राज्य हैं। वह प्रचुर स्वर्ण और रजत की खानों से सुशोभित है। यवद्वीप के आगे शिशिर नामक पर्वत है। वह अपने ऊँचे शिखरों से आकाश छूता है। देवता और असुर इस पर्वत पर आते-जाते हैं। इन दुर्गम पर्वतों, झरनों और वनों में तुम यशस्वी राम की पत्नी को खोज सकते हो।
33'वहाँ से लाल जल वाली वेगवती सोन नदी तक पहुँचो। फिर सिद्धों और चारणों के निवास उस समुद्र को पार कर समुद्र में मिलने वाली विभिन्न नदियों तथा रमणीय और अद्भुत वनों में सीता का हरण करने वाले रावण के धाम का पता लगाने के लिए खोज करो।
34'वहाँ से लाल जल वाली वेगवती सोन नदी तक पहुँचो। फिर सिद्धों और चारणों के निवास उस समुद्र को पार कर समुद्र में मिलने वाली विभिन्न नदियों तथा रमणीय और अद्भुत वनों में सीता का हरण करने वाले रावण के धाम का पता लगाने के लिए खोज करो।
35'तदनन्तर तुम समुद्र के भयंकर द्वीपों में तथा वायु से क्षुब्ध होकर गरजते समुद्र में अपनी खोज जारी रख सकते हो।
36'उस स्थान पर विशालकाय राक्षस राहगीरों की छाया पकड़ लेते हैं, क्योंकि वे दीर्घकाल से भूखे हैं और उन्हें ब्रह्मा से ऐसा करने की अनुमति मिली है।
37'प्रलयकाल के काले मेघ के समान दिखाई देने वाले, महासर्पों से भरे उस गरजते महासागर तक पहुँचो। नदी के तट से होकर जाओ और लाल जल वाले लोहित नामक भयंकर समुद्र तक पहुँचो। उस स्थान पर तुम एक विशाल शाल्मलि वृक्ष देखोगे।
38'प्रलयकाल के काले मेघ के समान दिखाई देने वाले, महासर्पों से भरे उस गरजते महासागर तक पहुँचो। नदी के तट से होकर जाओ और लाल जल वाले लोहित नामक भयंकर समुद्र तक पहुँचो। उस स्थान पर तुम एक विशाल शाल्मलि वृक्ष देखोगे।
39'वहाँ तुम विश्वकर्मा द्वारा बनाया गया गरुड़ का भवन देखोगे। वह कैलास पर्वत के समान दिखाई देता है और भाँति-भाँति के रत्नों से अलंकृत है।
40'वहाँ मन्देह नामक भयंकर राक्षस हैं, भिन्न-भिन्न रूपों वाले, विशाल पर्वतों के समान डरावने, जो पर्वतशिखरों से लटके रहते हैं।
41'सूर्य के ताप से तपे ब्राह्मणों द्वारा उच्चरित गायत्री मन्त्रों के प्रभाव से वे राक्षस प्रतिदिन सूर्योदय के समय जल में गिरते रहते हैं। और बार-बार वे शिखरों पर लटक जाते हैं।
42'शत्रुओं के लिए अजेय तुम मेघों के समान दिखाई देते क्षीरसागर को देखोगे, जो अपनी लहरों की पंक्तियों से मोतियों के हार के समान लगता है।
43'उस सागर के मध्य ऋषभ नामक एक भव्य श्वेत पर्वत खड़ा है, जो अद्भुत सुगन्ध फैलाने वाले रजतपुष्पों से भरे वृक्षों से घिरा है। वहाँ सुदर्शन नामक एक सरोवर भी है जिसमें चमकते स्वर्णकेसर वाले चमचमाते रजतकमल हैं। राजहंस इस परिवेश में निवास करते हैं।
44'उस सागर के मध्य ऋषभ नामक एक भव्य श्वेत पर्वत खड़ा है, जो अद्भुत सुगन्ध फैलाने वाले रजतपुष्पों से भरे वृक्षों से घिरा है। वहाँ सुदर्शन नामक एक सरोवर भी है जिसमें चमकते स्वर्णकेसर वाले चमचमाते रजतकमल हैं। राजहंस इस परिवेश में निवास करते हैं।
45'चारण, यक्ष और किन्नर नामक देवगण तथा अप्सराएँ भी उस कमलसरोवर के पास विहार करने आती रहती हैं।
46'हे वानरो! क्षीरसागर से आगे बढ़ने पर तुम समस्त प्राणियों के लिए अत्यन्त भयंकर समुद्रों को देखोगे।
47'यहीं समुद्र के तीव्रता से फैलते क्रोध की अग्नि से हयमुख (वडवानल) उत्पन्न हुआ है। उसके चराचर प्राणी ही उसका आहार हैं।
48'वडवा के जलते मुख को देखकर असहाय समुद्री प्राणियों का उच्च स्वर में क्रन्दन तुम सुन सकते हो।
49'निर्मल जल वाले इस समुद्र से तेरह योजन उत्तर में जातरूपशिला नामक एक विशाल स्वर्णपर्वत है।
50'हे वानरो! उस पर्वत के शिखर पर तुम सहस्रफण वाले शेष अनन्त को विराजमान देखोगे — चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, नीलवस्त्रधारी, कमलदल के समान विशाल नेत्रों वाले, पृथ्वी का भार धारण करने वाले और समस्त प्राणियों द्वारा पूजित।
51'हे वानरो! उस पर्वत के शिखर पर तुम सहस्रफण वाले शेष अनन्त को विराजमान देखोगे — चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, नीलवस्त्रधारी, कमलदल के समान विशाल नेत्रों वाले, पृथ्वी का भार धारण करने वाले और समस्त प्राणियों द्वारा पूजित।
52'महात्मा अनन्त की ध्वजा तीन शिखर वाला स्वर्णताल वृक्ष है, जो उस पर्वत के शिखर पर एक वेदी पर सुशोभित है।
53'अनन्त की ध्वजा देवताओं ने पूर्व दिशा में स्थापित की है। उसके आगे वह विख्यात स्वर्णपर्वत खड़ा है जिसके पीछे से सूर्य उदय होते हैं। सौ योजन में फैली दिव्य वेदी सहित उसका स्वर्णशिखर स्वर्ग को छूता है।
54'अनन्त की ध्वजा देवताओं ने पूर्व दिशा में स्थापित की है। उसके आगे वह विख्यात स्वर्णपर्वत खड़ा है जिसके पीछे से सूर्य उदय होते हैं। सौ योजन में फैली दिव्य वेदी सहित उसका स्वर्णशिखर स्वर्ग को छूता है।
55'पूर्ण खिले साल, ताल, तमाल और कर्णिकार वृक्षों से वह स्थान सुन्दर लगता है। ये स्वर्णिम, दिव्य पुष्प सूर्यदेव के समान चमकते हैं।
56'वहाँ सौमनस नामक एक विशाल स्वर्णशिखर है, जो दस योजन ऊँचा और एक योजन चौड़ा है।
57'जब परमपुरुष विष्णु ने वामन रूप में तीन पग रखे, तब उन्होंने अपना पहला पग इसी शिखर पर और दूसरा मेरु के शिखर पर रखा था।
58'सूर्य जम्बूद्वीप की परिक्रमा करते हैं और जब वे इस पर्वत के उस ऊँचे शिखर पर पहुँचते हैं, तब उत्तर दिशा की ओर मुड़कर संसार को दिखाई देने लगते हैं।
59'वहाँ महातपस्वी वैखानस और वालखिल्य दीप्तिमान् सूर्य के समान प्रतीत होते हैं।
60'इस पर्वत के सामने का प्रदेश सुदर्शन द्वीप कहलाता है। यही वह द्वीप है जहाँ समस्त प्राणियों को दृष्टि देने वाले सूर्य उदय होते हैं।
61उस पर्वत के शिखर पर, गुफाओं में, यहाँ-वहाँ के वनों में तुम्हें रावण और वैदेही की खोज करनी चाहिए।
62'उस स्वर्णपर्वत की तथा महान् सूर्यदेव की आभा से प्रातःकाल की सन्ध्या चटक लाल दिखाई देती है।
63'यहीं पृथ्वी का तथा समस्त लोकों का द्वार है और चूँकि सूर्य भी इसी स्थान से उदय होते हैं, अतः इसे पूर्व दिशा कहते हैं।
64'तुम पर्वत के पीछे मैदानों में तथा सब ओर पर्वतीय झरनों और गुफाओं के पास भी रावण को और वैदेही को खोज सकते हो।
65'उसके आगे न सूर्य हैं, न चन्द्रमा। वहाँ अन्धकार छाया है। वह न पहुँच के योग्य है, न दिखाई देता है। उसकी रक्षा देवता करते हैं।
66'तुम्हें जानकी को सर्वत्र खोजना चाहिए — पर्वतों पर, सरोवरों में तथा उन स्थानों में भी जो मैंने नहीं बताए।
67'हे नायको! वानर वहीं तक जा सकते हैं। उन सीमाओं के आगे क्या है, यह हम नहीं जानते, जहाँ सूर्य का प्रकाश नहीं पहुँचता।
68'जिस पर्वत के पीछे से सूर्य उदय होते हैं, वहाँ पहुँचकर वैदेही और रावण के धाम की खोज करो और मास के अन्त तक लौट आओ।
69'यदि तुम एक मास के भीतर समाचार न दो तो तुम्हारा वध होगा। तुम मैथिली को देखकर और लक्ष्य सिद्ध कर लौटो।
70'हे वानरो! भाँति-भाँति के वनों और उपवनों से सम्पन्न इन्द्र की प्रिय दिशा (पूर्व) में जाओ। राम की प्रिया सीता को ध्यान से खोजो, उन्हें ढूँढ़ निकालो और लौट आओ; तुम सुखपूर्वक जीवित रहोगे।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1विशाल सेनाले सुसज्जित वानरराज सुग्रीवले नरश्रेष्ठ, शत्रुसेनासंहारक रामलाई सूचित गरे —
2'मेरो राज्यमा बस्ने वानरहरू आइपुगेका छन् र डेरा जमाइसकेका छन्। तिनीहरू बलवान् र हात्तीझैँ विशाल छन् तथा इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्छन्।
3'भयंकर वानर, प्रचण्ड पराक्रम भएका बलवान् वानर, जो रूपमा राक्षसझैँ छन्, आइपुगेका छन्।
4अतीतमा आफ्ना वीरकर्मले यश आर्जन गरेका बलवान् वानरहरू, जो अथक छन् र आफ्नो पराक्रमका लागि विख्यात छन्, जसले आफ्ना प्रयत्नले श्रेष्ठता पाएका छन् र जो अनेक पर्वतमा बस्छन्, जो पृथ्वीमा पनि र जलमा पनि हिँड्न सक्छन् — त्यस्ता करोडौँ वानर आइपुगेका छन्।
5अतीतमा आफ्ना वीरकर्मले यश आर्जन गरेका बलवान् वानरहरू, जो अथक छन् र आफ्नो पराक्रमका लागि विख्यात छन्, जसले आफ्ना प्रयत्नले श्रेष्ठता पाएका छन् र जो अनेक पर्वतमा बस्छन्, जो पृथ्वीमा पनि र जलमा पनि हिँड्न सक्छन् — त्यस्ता करोडौँ वानर आइपुगेका छन्।
6'हे शत्रुदमन राम! तिनीहरू सबैले तपाईंको आज्ञाको पालन गर्नेछन्। तिनीहरू गुरुजनको हितमा लागिरहन्छन् र तपाईंको कामना पूरा गर्न सक्छन्।
7'राक्षसझैँ देखिने भयंकर वानरहरू हजारौँ प्रचण्ड योद्धासहित आइपुगेका छन्।
8'हे नरश्रेष्ठ! कर्मको उचित समय घोषणा गर्नुहोस्। यो सेना तपाईंको आज्ञामा छ। यिनलाई आदेश दिनुहोस्।
9यो काम सिद्धान्ततः मलाई राम्ररी थाहा छ; तापनि तपाईंले यथोचित रूपमा आज्ञा दिन सक्नुहुन्छ।'
10यो सुनेर दशरथपुत्र रामले सुग्रीवलाई आफ्ना पाखुरामा बेर्नुभयो र भन्नुभयो —
11'हे बुद्धिमान् वीर! म जान्न चाहन्छु कि वैदेही जीवित छिन् कि छैनन्। रावणको राज्य खोजी निकालियोस्।
12'रावणको राज्यमा वैदेहीको पत्ता लागेपछि म तिमीसँग मिलेर उचित बाटो अपनाउनेछु।
13'हे वानरराज! न मलाई, न मेरा भाइ लक्ष्मणलाई वानरहरूलाई आदेश दिनुपर्छ। यो गर्न उपयुक्त व्यक्ति तिमी हौ।
14'हे राजन्! तिमीले गर्नुपर्ने काम बुझिसकेका छौ, अतः अलिकति पनि नहिचकिचाई आज्ञा देऊ।
15'तिमी मेरा दोस्रा मित्र हौ (लक्ष्मण पहिला हुन्)। तिमी पराक्रमी छौ र बुद्धिमान् पनि। तिमी समयमा कर्मको महत्त्व जान्दछौ। तिमी मेरो हितमा तत्पर छौ। तिमी समर्थ छौ। तिमी मेरो प्रयोजन जान्दछौ। तिमी रणनीतिका ज्ञाता हौ।'
16रामको इच्छाको जवाफमा सुग्रीवले विनत नामका एक दलनायकलाई बोलाए, जो हृष्टपुष्ट र पर्वतझैँ अग्ला थिए। मेघझैँ गर्जँदै उनले राम र बुद्धिमान् लक्ष्मणको सामु उनीसँग भने —
17'हे वानरश्रेष्ठ! चन्द्रमा र सूर्यका छोराहरूसँग, एक लाख शीघ्रगामी वानर लिएर पर्वत, उपवन र वनले भरिएको पूर्व दिशातिर प्रस्थान गर। राजनीतिमा निपुण तिमी देश र कालअनुसार उचित निर्णय लिन सक्षम छौ।
18'हे वानरश्रेष्ठ! चन्द्रमा र सूर्यका छोराहरूसँग, एक लाख शीघ्रगामी वानर लिएर पर्वत, उपवन र वनले भरिएको पूर्व दिशातिर प्रस्थान गर। राजनीतिमा निपुण तिमी देश र कालअनुसार उचित निर्णय लिन सक्षम छौ।
19'रावणको धाममा, पर्वतशिखरमा, नदीका किनारमा र वनमा सीताको खोजी गर।
20'भागीरथी, सरयू, कौशिकी र कालिन्दीका रमणीय स्थलमा, यमुनानजिकका महापर्वतमा, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिकझैँ निर्मल पानी भएकी सोनका किनारमा, पर्वत र वनले सुशोभित मही तथा कालमही देशमा सीतालाई खोज। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा ठूला गाउँ भएका मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशमका किराका लागि विख्यात देश तथा चाँदीका गुफा भएको भूमितिर बढ।
21'भागीरथी, सरयू, कौशिकी र कालिन्दीका रमणीय स्थलमा, यमुनानजिकका महापर्वतमा, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिकझैँ निर्मल पानी भएकी सोनका किनारमा, पर्वत र वनले सुशोभित मही तथा कालमही देशमा सीतालाई खोज। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा ठूला गाउँ भएका मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशमका किराका लागि विख्यात देश तथा चाँदीका गुफा भएको भूमितिर बढ।
22'भागीरथी, सरयू, कौशिकी र कालिन्दीका रमणीय स्थलमा, यमुनानजिकका महापर्वतमा, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिकझैँ निर्मल पानी भएकी सोनका किनारमा, पर्वत र वनले सुशोभित मही तथा कालमही देशमा सीतालाई खोज। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा ठूला गाउँ भएका मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशमका किराका लागि विख्यात देश तथा चाँदीका गुफा भएको भूमितिर बढ।
23'भागीरथी, सरयू, कौशिकी र कालिन्दीका रमणीय स्थलमा, यमुनानजिकका महापर्वतमा, सरस्वती, सिन्धु तथा स्फटिकझैँ निर्मल पानी भएकी सोनका किनारमा, पर्वत र वनले सुशोभित मही तथा कालमही देशमा सीतालाई खोज। ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी, कोसल तथा ठूला गाउँ भएका मगध, पुण्ड्र देश, वङ्ग, रेशमका किराका लागि विख्यात देश तथा चाँदीका गुफा भएको भूमितिर बढ।
24'रामकी प्रिय पत्नी, दशरथकी बुहारी सीतालाई यताउता ध्यानपूर्वक हेर्दै सबै ठाउँमा खोज।
25'समुद्रको बीचमा गहिरा खाडलमा, गहिरा उपत्यका, पर्वत, नगर तथा मन्दर पर्वतका फराकिला शिखर र वनमा आश्रय लिएका मानिस छन्। ती सबै प्रदेशको राम्ररी खोजी गरियोस्। त्यहाँ असङ्ख्य बासिन्दा छन् — बलवान् नरभक्षी, कति जसले आफ्ना कान ओढ्छन्, कति जसका कान ओठसम्म फैलिएका छन्, कति भयंकर धातुमुख भएका, कति शीघ्रगामी, एकखुट्टे अविनाशी प्राणी। सुनौलो वर्ण र सुन्दर रूप भएका किरात जातिहरू छन् जसको शिखा कान छुने गरी छेउमा बाँधिएको हुन्छ। यी किरात द्वीपवासी हुन् र काँचो माछा खान्छन्। तिनीहरू पानीमा विचरण गर्छन् र भयंकर छन्, नरव्याघ्र भनिन्छन्। यी वनवासीका सबै आश्रय राम्ररी खोजियून्। जो पर्वत नाघेर पठाउन सकिन्छन्, जो (आकाशमा) हामफाल्न सक्छन् र जो पानी पौडेर पार गर्न सक्छन्, तिनीहरूलाई पनि पठाइयोस्।
26'समुद्रको बीचमा गहिरा खाडलमा, गहिरा उपत्यका, पर्वत, नगर तथा मन्दर पर्वतका फराकिला शिखर र वनमा आश्रय लिएका मानिस छन्। ती सबै प्रदेशको राम्ररी खोजी गरियोस्। त्यहाँ असङ्ख्य बासिन्दा छन् — बलवान् नरभक्षी, कति जसले आफ्ना कान ओढ्छन्, कति जसका कान ओठसम्म फैलिएका छन्, कति भयंकर धातुमुख भएका, कति शीघ्रगामी, एकखुट्टे अविनाशी प्राणी। सुनौलो वर्ण र सुन्दर रूप भएका किरात जातिहरू छन् जसको शिखा कान छुने गरी छेउमा बाँधिएको हुन्छ। यी किरात द्वीपवासी हुन् र काँचो माछा खान्छन्। तिनीहरू पानीमा विचरण गर्छन् र भयंकर छन्, नरव्याघ्र भनिन्छन्। यी वनवासीका सबै आश्रय राम्ररी खोजियून्। जो पर्वत नाघेर पठाउन सकिन्छन्, जो (आकाशमा) हामफाल्न सक्छन् र जो पानी पौडेर पार गर्न सक्छन्, तिनीहरूलाई पनि पठाइयोस्।
27'समुद्रको बीचमा गहिरा खाडलमा, गहिरा उपत्यका, पर्वत, नगर तथा मन्दर पर्वतका फराकिला शिखर र वनमा आश्रय लिएका मानिस छन्। ती सबै प्रदेशको राम्ररी खोजी गरियोस्। त्यहाँ असङ्ख्य बासिन्दा छन् — बलवान् नरभक्षी, कति जसले आफ्ना कान ओढ्छन्, कति जसका कान ओठसम्म फैलिएका छन्, कति भयंकर धातुमुख भएका, कति शीघ्रगामी, एकखुट्टे अविनाशी प्राणी। सुनौलो वर्ण र सुन्दर रूप भएका किरात जातिहरू छन् जसको शिखा कान छुने गरी छेउमा बाँधिएको हुन्छ। यी किरात द्वीपवासी हुन् र काँचो माछा खान्छन्। तिनीहरू पानीमा विचरण गर्छन् र भयंकर छन्, नरव्याघ्र भनिन्छन्। यी वनवासीका सबै आश्रय राम्ररी खोजियून्। जो पर्वत नाघेर पठाउन सकिन्छन्, जो (आकाशमा) हामफाल्न सक्छन् र जो पानी पौडेर पार गर्न सक्छन्, तिनीहरूलाई पनि पठाइयोस्।
28'समुद्रको बीचमा गहिरा खाडलमा, गहिरा उपत्यका, पर्वत, नगर तथा मन्दर पर्वतका फराकिला शिखर र वनमा आश्रय लिएका मानिस छन्। ती सबै प्रदेशको राम्ररी खोजी गरियोस्। त्यहाँ असङ्ख्य बासिन्दा छन् — बलवान् नरभक्षी, कति जसले आफ्ना कान ओढ्छन्, कति जसका कान ओठसम्म फैलिएका छन्, कति भयंकर धातुमुख भएका, कति शीघ्रगामी, एकखुट्टे अविनाशी प्राणी। सुनौलो वर्ण र सुन्दर रूप भएका किरात जातिहरू छन् जसको शिखा कान छुने गरी छेउमा बाँधिएको हुन्छ। यी किरात द्वीपवासी हुन् र काँचो माछा खान्छन्। तिनीहरू पानीमा विचरण गर्छन् र भयंकर छन्, नरव्याघ्र भनिन्छन्। यी वनवासीका सबै आश्रय राम्ररी खोजियून्। जो पर्वत नाघेर पठाउन सकिन्छन्, जो (आकाशमा) हामफाल्न सक्छन् र जो पानी पौडेर पार गर्न सक्छन्, तिनीहरूलाई पनि पठाइयोस्।
29'समुद्रको बीचमा गहिरा खाडलमा, गहिरा उपत्यका, पर्वत, नगर तथा मन्दर पर्वतका फराकिला शिखर र वनमा आश्रय लिएका मानिस छन्। ती सबै प्रदेशको राम्ररी खोजी गरियोस्। त्यहाँ असङ्ख्य बासिन्दा छन् — बलवान् नरभक्षी, कति जसले आफ्ना कान ओढ्छन्, कति जसका कान ओठसम्म फैलिएका छन्, कति भयंकर धातुमुख भएका, कति शीघ्रगामी, एकखुट्टे अविनाशी प्राणी। सुनौलो वर्ण र सुन्दर रूप भएका किरात जातिहरू छन् जसको शिखा कान छुने गरी छेउमा बाँधिएको हुन्छ। यी किरात द्वीपवासी हुन् र काँचो माछा खान्छन्। तिनीहरू पानीमा विचरण गर्छन् र भयंकर छन्, नरव्याघ्र भनिन्छन्। यी वनवासीका सबै आश्रय राम्ररी खोजियून्। जो पर्वत नाघेर पठाउन सकिन्छन्, जो (आकाशमा) हामफाल्न सक्छन् र जो पानी पौडेर पार गर्न सक्छन्, तिनीहरूलाई पनि पठाइयोस्।
30'रत्नले भरिएको यवद्वीपभन्दा पर जाऊ। त्यसमा सात राज्य छन्। त्यो प्रशस्त सुन र चाँदीका खानीले सुशोभित छ। यवद्वीपभन्दा पर शिशिर नामको पर्वत छ। त्यसले आफ्ना अग्ला शिखरले आकाश छुन्छ। देवता र असुरहरू यस पर्वतमा आउजाउ गर्छन्। यी दुर्गम पर्वत, झरना र वनमा तिमीले यशस्वी रामकी पत्नीलाई खोज्न सक्छौ।
31'रत्नले भरिएको यवद्वीपभन्दा पर जाऊ। त्यसमा सात राज्य छन्। त्यो प्रशस्त सुन र चाँदीका खानीले सुशोभित छ। यवद्वीपभन्दा पर शिशिर नामको पर्वत छ। त्यसले आफ्ना अग्ला शिखरले आकाश छुन्छ। देवता र असुरहरू यस पर्वतमा आउजाउ गर्छन्। यी दुर्गम पर्वत, झरना र वनमा तिमीले यशस्वी रामकी पत्नीलाई खोज्न सक्छौ।
32'रत्नले भरिएको यवद्वीपभन्दा पर जाऊ। त्यसमा सात राज्य छन्। त्यो प्रशस्त सुन र चाँदीका खानीले सुशोभित छ। यवद्वीपभन्दा पर शिशिर नामको पर्वत छ। त्यसले आफ्ना अग्ला शिखरले आकाश छुन्छ। देवता र असुरहरू यस पर्वतमा आउजाउ गर्छन्। यी दुर्गम पर्वत, झरना र वनमा तिमीले यशस्वी रामकी पत्नीलाई खोज्न सक्छौ।
33'त्यहाँबाट रातो पानी भएकी वेगवती सोन नदीसम्म पुग। त्यसपछि सिद्ध र चारणहरूको निवास त्यो समुद्र पार गरेर समुद्रमा मिल्ने विभिन्न नदी तथा रमणीय र अद्भुत वनमा सीताको हरण गर्ने रावणको धामको पत्ता लगाउन खोजी गर।
34'त्यहाँबाट रातो पानी भएकी वेगवती सोन नदीसम्म पुग। त्यसपछि सिद्ध र चारणहरूको निवास त्यो समुद्र पार गरेर समुद्रमा मिल्ने विभिन्न नदी तथा रमणीय र अद्भुत वनमा सीताको हरण गर्ने रावणको धामको पत्ता लगाउन खोजी गर।
35'त्यसपछि तिमीले समुद्रका भयंकर द्वीपमा तथा वायुले क्षुब्ध भई गर्जने समुद्रमा आफ्नो खोजी जारी राख्न सक्छौ।
36'त्यस ठाउँमा विशालकाय राक्षसहरूले बटुवाको छायाँ समात्छन्, किनभने तिनीहरू लामो समयदेखि भोका छन् र तिनीहरूलाई ब्रह्माबाट त्यसो गर्ने अनुमति मिलेको छ।
37'प्रलयकालको कालो मेघझैँ देखिने, महासर्पले भरिएको त्यो गर्जने महासागरसम्म पुग। नदीको किनारबाट जाऊ र रातो पानी भएको लोहित नामको भयंकर समुद्रसम्म पुग। त्यस ठाउँमा तिमीले एउटा विशाल शाल्मलि रूख देख्नेछौ।
38'प्रलयकालको कालो मेघझैँ देखिने, महासर्पले भरिएको त्यो गर्जने महासागरसम्म पुग। नदीको किनारबाट जाऊ र रातो पानी भएको लोहित नामको भयंकर समुद्रसम्म पुग। त्यस ठाउँमा तिमीले एउटा विशाल शाल्मलि रूख देख्नेछौ।
39'त्यहाँ तिमीले विश्वकर्माले बनाएको गरुडको भवन देख्नेछौ। त्यो कैलास पर्वतझैँ देखिन्छ र भाँतीभाँतीका रत्नले अलङ्कृत छ।
40'त्यहाँ मन्देह नामका भयंकर राक्षस छन्, भिन्नभिन्न रूपका, विशाल पर्वतझैँ डरलाग्दा, जो पर्वतशिखरबाट झुन्डिरहन्छन्।
41'सूर्यको तापले तातेका ब्राह्मणहरूले उच्चारण गरेका गायत्री मन्त्रको प्रभावले ती राक्षस हरेक दिन सूर्योदयको समयमा पानीमा खस्दै रहन्छन्। अनि बारम्बार तिनीहरू शिखरमा झुन्डिन्छन्।
42'शत्रुहरूका लागि अजेय तिमीले मेघझैँ देखिने क्षीरसागर देख्नेछौ, जुन आफ्ना छालका पङ्क्तिले मोतीको हारझैँ देखिन्छ।
43'त्यो सागरको बीचमा ऋषभ नामको एउटा भव्य सेतो पर्वत उभिएको छ, जुन अद्भुत सुगन्ध फैलाउने चाँदीका फूलले भरिएका रूखले घेरिएको छ। त्यहाँ सुदर्शन नामको एउटा पोखरी पनि छ जसमा चम्किला सुनका केसर भएका टल्कने चाँदीका कमल छन्। राजहाँसहरू यस परिवेशमा बस्छन्।
44'त्यो सागरको बीचमा ऋषभ नामको एउटा भव्य सेतो पर्वत उभिएको छ, जुन अद्भुत सुगन्ध फैलाउने चाँदीका फूलले भरिएका रूखले घेरिएको छ। त्यहाँ सुदर्शन नामको एउटा पोखरी पनि छ जसमा चम्किला सुनका केसर भएका टल्कने चाँदीका कमल छन्। राजहाँसहरू यस परिवेशमा बस्छन्।
45'चारण, यक्ष र किन्नर नामका देवगण तथा अप्सराहरू पनि त्यो कमलपोखरीनजिक विहार गर्न आइरहन्छन्।
46'हे वानरहरू! क्षीरसागरभन्दा पर बढेपछि तिमीहरूले समस्त प्राणीका लागि अत्यन्त भयंकर समुद्रहरू देख्नेछौ।
47'यहीँ समुद्रको तीव्रताले फैलिने क्रोधको अग्निबाट हयमुख (वडवानल) उत्पन्न भएको छ। त्यसका चराचर प्राणी नै त्यसको आहार हुन्।
48'वडवाको बलिरहेको मुख देखेर असहाय समुद्री प्राणीहरूको उच्च स्वरको क्रन्दन तिमीले सुन्न सक्छौ।
49'निर्मल पानी भएको यस समुद्रबाट तेह्र योजन उत्तरमा जातरूपशिला नामको एउटा विशाल सुनको पर्वत छ।
50'हे वानरहरू! त्यो पर्वतको टुप्पोमा तिमीहरूले हजार फणा भएका शेष अनन्तलाई विराजमान देख्नेछौ — चन्द्रमाझैँ उज्ज्वल, नीलवस्त्रधारी, कमलदलझैँ विशाल आँखा भएका, पृथ्वीको भार धारण गर्ने र समस्त प्राणीद्वारा पूजित।
51'हे वानरहरू! त्यो पर्वतको टुप्पोमा तिमीहरूले हजार फणा भएका शेष अनन्तलाई विराजमान देख्नेछौ — चन्द्रमाझैँ उज्ज्वल, नीलवस्त्रधारी, कमलदलझैँ विशाल आँखा भएका, पृथ्वीको भार धारण गर्ने र समस्त प्राणीद्वारा पूजित।
52'महात्मा अनन्तको ध्वजा तीन शिखर भएको सुनको ताल रूख हो, जुन त्यो पर्वतको टुप्पोमा एउटा वेदीमा शोभायमान छ।
53'अनन्तको ध्वजा देवताहरूले पूर्व दिशामा स्थापित गरेका छन्। त्यसभन्दा पर त्यो विख्यात सुनको पर्वत उभिएको छ जसको पछाडिबाट सूर्य उदाउँछन्। सय योजनमा फैलिएको दिव्य वेदीसहित त्यसको सुनको शिखरले स्वर्ग छुन्छ।
54'अनन्तको ध्वजा देवताहरूले पूर्व दिशामा स्थापित गरेका छन्। त्यसभन्दा पर त्यो विख्यात सुनको पर्वत उभिएको छ जसको पछाडिबाट सूर्य उदाउँछन्। सय योजनमा फैलिएको दिव्य वेदीसहित त्यसको सुनको शिखरले स्वर्ग छुन्छ।
55'पूर्ण फुलेका साल, ताल, तमाल र कर्णिकार रूखले त्यो ठाउँ सुन्दर देखिन्छ। ती सुनौला, दिव्य फूल सूर्यदेवझैँ चम्किन्छन्।
56'त्यहाँ सौमनस नामको एउटा विशाल सुनको शिखर छ, जुन दस योजन अग्लो र एक योजन फराकिलो छ।
57'जब परमपुरुष विष्णुले वामन रूपमा तीन पाइला चाले, तब उहाँले आफ्नो पहिलो पाइला यसै शिखरमा र दोस्रो मेरुको शिखरमा राख्नुभयो।
58'सूर्यले जम्बूद्वीपको परिक्रमा गर्छन् र जब उनी यस पर्वतको त्यो अग्लो शिखरमा पुग्छन्, तब उत्तर दिशातिर मोडिएर संसारलाई देखिन थाल्छन्।
59'त्यहाँ महातपस्वी वैखानस र वालखिल्यहरू दीप्तिमान् सूर्यझैँ देखिन्छन्।
60'यस पर्वतको अगाडिको प्रदेशलाई सुदर्शन द्वीप भनिन्छ। यही त्यो द्वीप हो जहाँ समस्त प्राणीलाई दृष्टि दिने सूर्य उदाउँछन्।
61त्यो पर्वतको शिखरमा, गुफामा, यताउताका वनमा तिमीहरूले रावण र वैदेहीको खोजी गर्नुपर्छ।
62'त्यो सुनको पर्वतको तथा महान् सूर्यदेवको आभाले बिहानको सन्ध्या चहकिलो रातो देखिन्छ।
63'यहीँ पृथ्वीको तथा समस्त लोकको ढोका छ र सूर्य पनि यही ठाउँबाट उदाउने भएकाले यसलाई पूर्व दिशा भनिन्छ।
64'तिमीहरूले पर्वतको पछाडि मैदानमा तथा सबैतिर पहाडी झरना र गुफानजिक पनि रावणलाई र वैदेहीलाई खोज्न सक्छौ।
65'त्यसभन्दा पर न सूर्य छन्, न चन्द्रमा। त्यहाँ अन्धकार छाएको छ। त्यो न पहुँचयोग्य छ, न देखिन्छ। त्यसको रक्षा देवताहरूले गर्छन्।
66'तिमीहरूले जानकीलाई सर्वत्र खोज्नुपर्छ — पर्वतमा, पोखरीमा तथा ती ठाउँमा पनि जुन मैले बताइनँ।
67'हे नायकहरू! वानरहरू त्यहाँसम्म मात्र जान सक्छन्। ती सीमाभन्दा पर के छ, हामी जान्दैनौँ, जहाँ सूर्यको प्रकाश पुग्दैन।
68'जुन पर्वतको पछाडिबाट सूर्य उदाउँछन्, त्यहाँ पुगेर वैदेही र रावणको धामको खोजी गर र महिनाको अन्त्यसम्ममा फर्केर आऊ।
69'यदि तिमीहरूले एक महिनाभित्र समाचार दिएनौ भने तिमीहरूको वध हुनेछ। तिमीहरू मैथिलीलाई देखेर र लक्ष्य सिद्ध गरेर फर्क।
70'हे वानरहरू! भाँतीभाँतीका वन र उपवनले सम्पन्न इन्द्रको प्रिय दिशा (पूर्व) मा जाऊ। रामकी प्रिया सीतालाई ध्यानपूर्वक खोज, उनलाई फेला पार र फर्केर आऊ; तिमीहरू सुखपूर्वक बाँच्नेछौ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।