Sarga 39
Kishkindha Kanda · Chapter 39
Sanskrit
1इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः। बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम्।।4.39.1।।
2यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्वचित्। आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः।।4.39.2।। चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम्। त्वद्विधो वाऽपि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ।।4.39.3।।
3यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्वचित्। आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः।।4.39.2।। चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम्। त्वद्विधो वाऽपि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ।।4.39.3।।
4एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम्। जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम्।।4.39.4।।
5त्वत्सनाथ: सखे सङ्ख्ये जेताऽस्मि सकलानरीन्। त्वमेव मे सुहृतन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।4.39.5।।
6जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः। वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम्।।4.39.6।।
7न चिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैश्शरैः। पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवाऽहवे।।4.39.7।।
8एतस्मिन्नन्तरे चैव रजस्समभिवर्तत। उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम्।।4.39.8।।
9दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छता। चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना।।4.39.9।।
10ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः। कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः।।4.39.10।। निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः। कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता।।4.39.11।। नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः। हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः।।4.39.12।। तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः। पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः।।4.39.13।।
11ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः। कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः।।4.39.10।। निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः। कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता।।4.39.11।। नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः। हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः।।4.39.12।। तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः। पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः।।4.39.13।।
12ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः। कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः।।4.39.10।। निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः। कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता।।4.39.11।। नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः। हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः।।4.39.12।। तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः। पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः।।4.39.13।।
13ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः। कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः।।4.39.10।। निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः। कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता।।4.39.11।। नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः। हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः।।4.39.12।। तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः। पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः।।4.39.13।।
14कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा। वीरश्शतवलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत।।4.39.14।।
15ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता। अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत।।4.39.15।।
16तथाऽपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः। पिता रुमाया सम्प्राप्तस्सुग्रीवश्वशुरो विभुः।।4.39.16।।
17पद्मकेसरसङ्काशस्तरुणार्कनिभाननः। बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठस्सर्ववानरसत्तमः।।4.39.17।। अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः। पिता हनुमतश्रशीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत।।4.39.18।।
18पद्मकेसरसङ्काशस्तरुणार्कनिभाननः। बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठस्सर्ववानरसत्तमः।।4.39.17।। अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः। पिता हनुमतश्रशीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत।।4.39.18।।
19गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः। वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत।।4.39.19।।
20ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रश्शत्रुनिबर्हणः। वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत।।4.39.20।।
21महाचलनिभैर्घोरै: पनसो नाम यूथपः। आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः।।4.39.21।।
22नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाऽथ यूथपः। अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।।4.39.22।।
23ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः। आजगाम महावीर्यः पञ्चभि: कोटिभिर्वृतः।।4.39.23।।
24दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा। वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः।।4.39.24।।
25मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ। कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम्।।4.39.25।।
26गजश्च बलवान् वीर: कोटिभिस्तिसृभिर्वृतः। आजगाम महातेजा सुग्रीवस्य समीपतः।।4.39.26।।
27ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः। कोटिभिर्दशभिः प्राप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः।।4.39.27।।
28रुमण्वान्नाम विक्रान्तो वानरो वानरेश्वरम्। आययौ बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः।।4.39.28।।
29ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च। पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः।।4.39.29।।
30ततः पद्मसहस्रेण वृतश्शङ्कुशतेन च। युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः।।4.39.30।।
31ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः। पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत।।4.39.31।।
32इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत। एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैस्समावृतः।।4.39.32।।
33ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसन्निभः। अयुतेनावृतश्चैव सहस्रेण शतेन च।।4.39.33।।
34ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः। प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली।।4.39.34।।
35कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः। वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत।।4.39.35।।
36नलश्चापि महावीर्यस्संवृतो द्रुमवासिभिः। कोटीशतेन सम्प्राप्तस्सहस्रेण शतेन च।।4.39.36।।
37ततो दधिमुखश्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः। सम्प्राप्तोऽभिमतस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।।4.39.37।।
38शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च। एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः।।4.39.38।। आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च। यूथपा स्समनुप्राप्ता स्तेषां संख्या न विद्यते।।4.39.39।। आगताश्च विशिष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः।
39शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च। एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः।।4.39.38।। आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च। यूथपा स्समनुप्राप्ता स्तेषां संख्या न विद्यते।।4.39.39।। आगताश्च विशिष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः।
40आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः। अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव।।4.39.40।।
41कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बाहुशालिनः। शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्।।4.39.41।।
42अपरे वानरश्रेष्ठास्सङ्गम्य च यथोचितम्। सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलय स्तदा।।4.39.42।।
43सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तां वानररर्षभान्। निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।4.39.43।।
44यथासुखं पर्वतनिझरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः। निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे।।4.39.44।।
English
1On hearing Sugriva who stood with folded hands, Rama, the foremost among the upholders of righteousness, hugged him and said:
2'O scorcher of enemies, gentle Sugriva it will not be strange if Indra showers rain, if the Sun in the sky dispels darkness with his thousand rays, and if the Moon cools down the earth with his light, and a person like you helps his friend.
3'O scorcher of enemies, gentle Sugriva it will not be strange if Indra showers rain, if the Sun in the sky dispels darkness with his thousand rays, and if the Moon cools down the earth with his light, and a person like you helps his friend.
4'O gentle Sugriva this your help to me is not surprising. You always help your friends and speak in a pleasing manner.
5'O friend I will win over all enemies in war supported by you.You are a goodhearted friend and you alone should help me.
6Just as Anuhlada (son of Hiranyakasipu and brother of Prahlada) took away, Poulomi (Sachi, daughter of Puloma) deceiving Indra, this lowly demon took away Sita, daughter of the king of Videha.
7'I will kill Ravana with my sharp arrows just as Indra, (who had done a hundred sacrifices) killed the proud father of Poulomi.
8In the mean while the dust raised (by army of monkeys) all over obscured the intense heat from the sky and the radiance of the thousandrayed Sun.
9By the spreading of dust, the quarters were not visible.The earth including the mountains gardens and forests was shaken up.
10In a minute, the entire land was crowded with innumerable powerful monkeys of the size of mountains having sharp fangs.The monkey leaders with a hundred crore monkey followers, who could assume any form at their will mighty monkeys from the mountains, rivers and seas vanaras thundering like clouds and other free vanaras who were wanderers vanaras red in colour like the rising Sun, tawny coloured ones like the Moon some who were of the hue of white lotus filaments and some vanaras residing in mount Meru came there.
11In a minute, the entire land was crowded with innumerable powerful monkeys of the size of mountains having sharp fangs.The monkey leaders with a hundred crore monkey followers, who could assume any form at their will mighty monkeys from the mountains, rivers and seas vanaras thundering like clouds and other free vanaras who were wanderers vanaras red in colour like the rising Sun, tawny coloured ones like the Moon some who were of the hue of white lotus filaments and some vanaras residing in mount Meru came there.
12In a minute, the entire land was crowded with innumerable powerful monkeys of the size of mountains having sharp fangs.The monkey leaders with a hundred crore monkey followers, who could assume any form at their will mighty monkeys from the mountains, rivers and seas vanaras thundering like clouds and other free vanaras who were wanderers vanaras red in colour like the rising Sun, tawny coloured ones like the Moon some who were of the hue of white lotus filaments and some vanaras residing in mount Meru came there.
13In a minute, the entire land was crowded with innumerable powerful monkeys of the size of mountains having sharp fangs.The monkey leaders with a hundred crore monkey followers, who could assume any form at their will mighty monkeys from the mountains, rivers and seas vanaras thundering like clouds and other free vanaras who were wanderers vanaras red in colour like the rising Sun, tawny coloured ones like the Moon some who were of the hue of white lotus filaments and some vanaras residing in mount Meru came there.
14Then appeared the glorious warrior named Satavali, followed by ten thousand crore of monkeys.
15(Next came) the valiant father of Tara of golden complexion like mount Meru followed by ten thousand crore of vanaras.
16Likewise mighty father of Ruma, fatherinlaw of Sugriva, reached there accompanied by a thousand crore monkeys.
17Then arrived Kesari, the wise and illustrious monkey, foremost and the best among vanaras, father of Hanuman. He was of the colour of lotus filaments and his countenance was red like the early morning Sun. He was accompanied by many thousands of monkeys.
18Then arrived Kesari, the wise and illustrious monkey, foremost and the best among vanaras, father of Hanuman. He was of the colour of lotus filaments and his countenance was red like the early morning Sun. He was accompanied by many thousands of monkeys.
19Next arrived Gavaksha, king of Langurs (whose tail resembled the cow's), of fierceful courage surrounded by a thousand crore of vanaras.
20Dhumra, destroyer of enemies, came next followed by two thousand crore of bears of terrible speed.
21Similarly, the great warrior named Panasa, leader of the troop, reported with three crore dreadful vanaras of the size of huge mountains.
22Then appeared Nila of huge body, dark like a mountain of collyrium accompanied by ten crore vanaras.
23Then arrived the leader of five crore vanaras, the great warrior Gavaya who resembled a golden mountain.
24Then the strong Darimukha, leader of a thousand crore monkeys approached Sugriva.
25Two very powerful sons of Asvini, Mainda and Dvivida, appeared with a thousand crore vanaras.
26Strong and powerful Gaja also reached Sugriva with three crore vanaras.
27Glorious Jambavan, king of bears, stood before Sugriva with ten thousand crore vanaras.
28Sturdy and victorious vanara called Rumanvan came swiftly followed by a hundred crore vanaras.
29Then came Gandhamadana with a hundred thousand crore of vanaras following him.
30Then arrived the heir apparent, Angada, whose prowess is comparable to that of his father with him came a thousand padmas and a hundred sankus of followers.
31And Tara (brother of Ruma's father) of terrific valour shining like a star showed up at a distance with five crore vanaras.
32Then Indrajanu the troop leader and chief of vanaras appeared along with eleven crore monkeys.
33Thereafter Rambha of the colour of the rising Sun brought together an army of one thousand and one hundred ayuta troops.
34Thereafter the mighty hero, leader of the troop, by name Durmukha appeared with two crore vanaras.
35And Hanuman showed up surrounded by a thousand crore vanaras of frightful valour. They looked like the peaks of Kailasa mountain.
36Valiant Nala also arrived surrounded by a hundred crore and a hundred thousand treedwellers (monkeys).
37Then the illustrious Dadhimukha, great Sugriva's favourite leader reached with ten crore vanaras.
38Sarabha, Kumuda, Vahni and Ramhi and many other vanara troops who can assume any form at their will and others from all over the land, mountains and forest advanced towards Sugriva. All the outstanding vanaras of the earth came and covered the land.
39Sarabha, Kumuda, Vahni and Ramhi and many other vanara troops who can assume any form at their will and others from all over the land, mountains and forest advanced towards Sugriva. All the outstanding vanaras of the earth came and covered the land.
40The monkeys came leaping, jumping and roaring in enthusiasm and surrounded Sugriva just as clouds surround the Sun.
41The leaders of monkeys possesing sturdy shoulders made many kinds of noises and reported to Sugriva, bending their heads in reverence.
42Thereafter the vanaras came close to Sugriva freely and on reaching him stood, offering salutations with folded hands.
43Sugriva, knower of dharma, at once presented all the prominent vanaras to Rama, and standing with folded hands said.
44Sugriva told the chiefs to station the forces by the side of swift mountain streams, in forests, and hills and ascertain their exact number. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyninth sarga of Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Hindi
1हाथ जोड़कर खड़े सुग्रीव के वचन सुनकर धर्मधारियों में अग्रगण्य राम ने उन्हें गले लगाया और कहा —
2'हे शत्रुसन्तापक सौम्य सुग्रीव! यदि इन्द्र वर्षा करें, यदि आकाश में सूर्य अपनी सहस्र किरणों से अन्धकार दूर करें, यदि चन्द्रमा अपने प्रकाश से पृथ्वी को शीतल करें और तुम जैसा पुरुष अपने मित्र की सहायता करे — तो इसमें कुछ भी विचित्र नहीं।
3'हे शत्रुसन्तापक सौम्य सुग्रीव! यदि इन्द्र वर्षा करें, यदि आकाश में सूर्य अपनी सहस्र किरणों से अन्धकार दूर करें, यदि चन्द्रमा अपने प्रकाश से पृथ्वी को शीतल करें और तुम जैसा पुरुष अपने मित्र की सहायता करे — तो इसमें कुछ भी विचित्र नहीं।
4'हे सौम्य सुग्रीव! मेरे प्रति तुम्हारी यह सहायता आश्चर्यजनक नहीं। तुम सदा अपने मित्रों की सहायता करते हो और प्रिय वचन बोलते हो।
5'हे मित्र! तुम्हारे सहयोग से मैं युद्ध में समस्त शत्रुओं पर विजय पाऊँगा। तुम सुहृद् मित्र हो और तुम्हें ही मेरी सहायता करनी चाहिए।
6जैसे अनुह्लाद ने इन्द्र को छलकर पौलोमी (शची) का अपहरण किया, वैसे ही इस नीच राक्षस ने विदेहराज की पुत्री सीता का अपहरण किया।
7'जैसे शतक्रतु इन्द्र ने पौलोमी के गर्वीले पिता का वध किया, वैसे ही मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से रावण का वध करूँगा।'
8इसी बीच (वानरसेना द्वारा) चारों ओर उड़ाई गई धूल ने आकाश की प्रचण्ड तपन और सहस्ररश्मि सूर्य की कान्ति को ढँक दिया।
9धूल के फैलने से दिशाएँ दिखाई नहीं देती थीं। पर्वतों, उपवनों और वनों सहित पृथ्वी काँप उठी।
10क्षण भर में समस्त भूमि तीखी दाढ़ों वाले, पर्वतों के समान विशाल असंख्य बलवान् वानरों से भर गई। सौ करोड़ वानर अनुचरों वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ वानरनायक; पर्वतों, नदियों और समुद्रों से आए बलवान् वानर; मेघों के समान गरजते वानर तथा स्वच्छन्द विचरने वाले अन्य वानर; उदीयमान सूर्य के समान लाल वानर, चन्द्रमा के समान पिङ्गलवर्ण वानर, कुछ श्वेत कमलकेसर के वर्ण वाले तथा कुछ मेरु पर्वत पर रहने वाले वानर — सब वहाँ आ पहुँचे।
11क्षण भर में समस्त भूमि तीखी दाढ़ों वाले, पर्वतों के समान विशाल असंख्य बलवान् वानरों से भर गई। सौ करोड़ वानर अनुचरों वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ वानरनायक; पर्वतों, नदियों और समुद्रों से आए बलवान् वानर; मेघों के समान गरजते वानर तथा स्वच्छन्द विचरने वाले अन्य वानर; उदीयमान सूर्य के समान लाल वानर, चन्द्रमा के समान पिङ्गलवर्ण वानर, कुछ श्वेत कमलकेसर के वर्ण वाले तथा कुछ मेरु पर्वत पर रहने वाले वानर — सब वहाँ आ पहुँचे।
12क्षण भर में समस्त भूमि तीखी दाढ़ों वाले, पर्वतों के समान विशाल असंख्य बलवान् वानरों से भर गई। सौ करोड़ वानर अनुचरों वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ वानरनायक; पर्वतों, नदियों और समुद्रों से आए बलवान् वानर; मेघों के समान गरजते वानर तथा स्वच्छन्द विचरने वाले अन्य वानर; उदीयमान सूर्य के समान लाल वानर, चन्द्रमा के समान पिङ्गलवर्ण वानर, कुछ श्वेत कमलकेसर के वर्ण वाले तथा कुछ मेरु पर्वत पर रहने वाले वानर — सब वहाँ आ पहुँचे।
13क्षण भर में समस्त भूमि तीखी दाढ़ों वाले, पर्वतों के समान विशाल असंख्य बलवान् वानरों से भर गई। सौ करोड़ वानर अनुचरों वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ वानरनायक; पर्वतों, नदियों और समुद्रों से आए बलवान् वानर; मेघों के समान गरजते वानर तथा स्वच्छन्द विचरने वाले अन्य वानर; उदीयमान सूर्य के समान लाल वानर, चन्द्रमा के समान पिङ्गलवर्ण वानर, कुछ श्वेत कमलकेसर के वर्ण वाले तथा कुछ मेरु पर्वत पर रहने वाले वानर — सब वहाँ आ पहुँचे।
14तब शतबलि नामक यशस्वी योद्धा दस सहस्र करोड़ वानरों के साथ प्रकट हुए।
15(इसके पश्चात्) मेरु पर्वत के समान स्वर्णवर्ण तारा के पराक्रमी पिता दस सहस्र करोड़ वानरों के साथ आए।
16इसी प्रकार रुमा के बलवान् पिता, सुग्रीव के श्वशुर, एक सहस्र करोड़ वानरों के साथ वहाँ पहुँचे।
17तब हनुमान् के पिता, वानरों में अग्रगण्य और श्रेष्ठ, बुद्धिमान् और यशस्वी वानर केसरी आए। वे कमलकेसर के वर्ण वाले थे और उनका मुख प्रातःकाल के सूर्य के समान लाल था। वे अनेक सहस्र वानरों के साथ थे।
18तब हनुमान् के पिता, वानरों में अग्रगण्य और श्रेष्ठ, बुद्धिमान् और यशस्वी वानर केसरी आए। वे कमलकेसर के वर्ण वाले थे और उनका मुख प्रातःकाल के सूर्य के समान लाल था। वे अनेक सहस्र वानरों के साथ थे।
19इसके पश्चात् प्रचण्ड साहस वाले गोलाङ्गूलराज गवाक्ष एक सहस्र करोड़ वानरों से घिरे हुए आए।
20शत्रुनाशक धूम्र भयंकर वेग वाले दो सहस्र करोड़ भालुओं के साथ आए।
21इसी प्रकार पनस नामक महान् योद्धा, दलनायक, विशाल पर्वतों के समान तीन करोड़ भयंकर वानरों के साथ उपस्थित हुए।
22तब अञ्जन पर्वत के समान काले, विशालकाय नील दस करोड़ वानरों के साथ प्रकट हुए।
23तब स्वर्णपर्वत के समान दिखाई देने वाले महान् योद्धा गवय पाँच करोड़ वानरों के नायक बनकर आए।
24तब एक सहस्र करोड़ वानरों के नायक बलवान् दरीमुख सुग्रीव के पास पहुँचे।
25अश्विनीकुमारों के दो अत्यन्त बलवान् पुत्र मैन्द और द्विविद एक सहस्र करोड़ वानरों के साथ प्रकट हुए।
26बलिष्ठ और शक्तिशाली गज भी तीन करोड़ वानरों के साथ सुग्रीव के पास पहुँचे।
27यशस्वी ऋक्षराज जाम्बवान् दस सहस्र करोड़ वानरों के साथ सुग्रीव के समक्ष खड़े हुए।
28रुमण्वान् नामक बलिष्ठ, विजयी वानर सौ करोड़ वानरों के साथ शीघ्रता से आए।
29तब गन्धमादन एक लाख करोड़ वानरों को साथ लिए आए।
30तदनन्तर अपने पिता के समान पराक्रम वाले युवराज अङ्गद आए; उनके साथ एक सहस्र पद्म और सौ शङ्कु अनुचर थे।
31और तारे के समान चमकते प्रचण्ड पराक्रमी तार पाँच करोड़ वानरों के साथ दूर से दिखाई दिए।
32तब दलनायक और वानरप्रमुख इन्द्रजानु ग्यारह करोड़ वानरों के साथ प्रकट हुए।
33तदनन्तर उदीयमान सूर्य के वर्ण वाले रम्भ ने एक सहस्र एक सौ अयुत सेना एकत्र कर ली।
34तदनन्तर दुर्मुख नामक बलवान् वीर, दलनायक, दो करोड़ वानरों के साथ प्रकट हुए।
35और हनुमान् भयंकर पराक्रम वाले एक सहस्र करोड़ वानरों से घिरे प्रकट हुए। वे कैलास पर्वत के शिखरों के समान दिखाई देते थे।
36पराक्रमी नल भी सौ करोड़ और एक लाख वृक्षवासी वानरों से घिरे हुए आए।
37तब महात्मा सुग्रीव के प्रिय नायक यशस्वी दधिमुख दस करोड़ वानरों के साथ पहुँचे।
38शरभ, कुमुद, वह्नि और रंहि तथा इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ अन्य अनेक वानरदल तथा समस्त भूमि, पर्वतों और वनों से आए अन्य वानर सुग्रीव की ओर बढ़े। पृथ्वी के सब श्रेष्ठ वानर आकर भूमि पर छा गए।
39शरभ, कुमुद, वह्नि और रंहि तथा इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ अन्य अनेक वानरदल तथा समस्त भूमि, पर्वतों और वनों से आए अन्य वानर सुग्रीव की ओर बढ़े। पृथ्वी के सब श्रेष्ठ वानर आकर भूमि पर छा गए।
40वानर उछलते, कूदते और उत्साह में गर्जना करते हुए आए और सुग्रीव को वैसे ही घेर लिया जैसे मेघ सूर्य को घेर लेते हैं।
41दृढ़ कन्धों वाले वानरनायकों ने भाँति-भाँति की ध्वनियाँ कीं और आदरपूर्वक सिर झुकाकर सुग्रीव के समक्ष उपस्थित हुए।
42तदनन्तर वानर निःसंकोच सुग्रीव के समीप आए और पहुँचकर हाथ जोड़कर प्रणाम करते हुए खड़े हो गए।
43धर्मज्ञ सुग्रीव ने तत्काल उन सब प्रमुख वानरों का राम से परिचय कराया और हाथ जोड़कर खड़े होकर कहा —
44सुग्रीव ने नायकों से कहा कि सेनाओं को वेगवती पर्वतीय नदियों के तट पर, वनों में और पहाड़ियों पर ठहराया जाए और उनकी ठीक-ठीक संख्या निश्चित की जाए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकोनचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1हात जोडेर उभिएका सुग्रीवका वचन सुनेर धर्मधारीहरूमा अग्रगण्य रामले उनलाई अङ्गालो हाल्नुभयो र भन्नुभयो —
2'हे शत्रुसन्तापक सौम्य सुग्रीव! यदि इन्द्रले वर्षा गरून्, यदि आकाशमा सूर्यले आफ्ना हजार किरणले अन्धकार हटाऊन्, यदि चन्द्रमाले आफ्नो प्रकाशले पृथ्वीलाई शीतल पारून् र तिमीजस्तो पुरुषले आफ्नो मित्रलाई सहायता गरोस् — यसमा केही पनि अनौठो छैन।
3'हे शत्रुसन्तापक सौम्य सुग्रीव! यदि इन्द्रले वर्षा गरून्, यदि आकाशमा सूर्यले आफ्ना हजार किरणले अन्धकार हटाऊन्, यदि चन्द्रमाले आफ्नो प्रकाशले पृथ्वीलाई शीतल पारून् र तिमीजस्तो पुरुषले आफ्नो मित्रलाई सहायता गरोस् — यसमा केही पनि अनौठो छैन।
4'हे सौम्य सुग्रीव! मप्रति तिम्रो यो सहायता आश्चर्यजनक होइन। तिमी सधैँ आफ्ना मित्रलाई सहायता गर्छौ र प्रिय वचन बोल्छौ।
5'हे मित्र! तिम्रो सहयोगले म युद्धमा समस्त शत्रुमाथि विजय पाउनेछु। तिमी सुहृद् मित्र हौ र तिमीले नै मेरो सहायता गर्नुपर्छ।
6जसरी अनुह्लादले इन्द्रलाई छलेर पौलोमी (शची) को अपहरण गरे, त्यसरी नै यो नीच राक्षसले विदेहराजकी छोरी सीताको अपहरण गर्यो।
7'जसरी शतक्रतु इन्द्रले पौलोमीका गर्वीला पिताको वध गरे, त्यसरी नै म आफ्ना तीखा बाणले रावणको वध गर्नेछु।'
8यसैबीच (वानरसेनाले) चारैतिर उडाएको धूलोले आकाशको प्रचण्ड ताप र सहस्ररश्मि सूर्यको कान्ति ढाकिदियो।
9धूलो फैलिँदा दिशाहरू देखिँदैनथे। पर्वत, उपवन र वनसहित पृथ्वी काँपी।
10क्षणभरमै समस्त भूमि तीखा दाह्रा भएका, पर्वतझैँ विशाल असङ्ख्य बलवान् वानरले भरियो। सय करोड वानर अनुचर भएका, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने वानरनायकहरू; पर्वत, नदी र समुद्रबाट आएका बलवान् वानरहरू; मेघझैँ गर्जने वानर तथा स्वच्छन्द विचरण गर्ने अन्य वानरहरू; उदाउँदो सूर्यझैँ राता वानर, चन्द्रमाझैँ पिङ्गलवर्णका वानर, कति सेता कमलकेसरको वर्णका र कति मेरु पर्वतमा बस्ने वानर — सबै त्यहाँ आइपुगे।
11क्षणभरमै समस्त भूमि तीखा दाह्रा भएका, पर्वतझैँ विशाल असङ्ख्य बलवान् वानरले भरियो। सय करोड वानर अनुचर भएका, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने वानरनायकहरू; पर्वत, नदी र समुद्रबाट आएका बलवान् वानरहरू; मेघझैँ गर्जने वानर तथा स्वच्छन्द विचरण गर्ने अन्य वानरहरू; उदाउँदो सूर्यझैँ राता वानर, चन्द्रमाझैँ पिङ्गलवर्णका वानर, कति सेता कमलकेसरको वर्णका र कति मेरु पर्वतमा बस्ने वानर — सबै त्यहाँ आइपुगे।
12क्षणभरमै समस्त भूमि तीखा दाह्रा भएका, पर्वतझैँ विशाल असङ्ख्य बलवान् वानरले भरियो। सय करोड वानर अनुचर भएका, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने वानरनायकहरू; पर्वत, नदी र समुद्रबाट आएका बलवान् वानरहरू; मेघझैँ गर्जने वानर तथा स्वच्छन्द विचरण गर्ने अन्य वानरहरू; उदाउँदो सूर्यझैँ राता वानर, चन्द्रमाझैँ पिङ्गलवर्णका वानर, कति सेता कमलकेसरको वर्णका र कति मेरु पर्वतमा बस्ने वानर — सबै त्यहाँ आइपुगे।
13क्षणभरमै समस्त भूमि तीखा दाह्रा भएका, पर्वतझैँ विशाल असङ्ख्य बलवान् वानरले भरियो। सय करोड वानर अनुचर भएका, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने वानरनायकहरू; पर्वत, नदी र समुद्रबाट आएका बलवान् वानरहरू; मेघझैँ गर्जने वानर तथा स्वच्छन्द विचरण गर्ने अन्य वानरहरू; उदाउँदो सूर्यझैँ राता वानर, चन्द्रमाझैँ पिङ्गलवर्णका वानर, कति सेता कमलकेसरको वर्णका र कति मेरु पर्वतमा बस्ने वानर — सबै त्यहाँ आइपुगे।
14त्यसपछि शतबलि नामका यशस्वी योद्धा दस हजार करोड वानरसहित प्रकट भए।
15(त्यसपछि) मेरु पर्वतझैँ सुनौलो वर्णका ताराका पराक्रमी पिता दस हजार करोड वानरसहित आए।
16त्यसै गरी रुमाका बलवान् पिता, सुग्रीवका ससुरा, एक हजार करोड वानरसहित त्यहाँ पुगे।
17त्यसपछि हनुमान्का पिता, वानरहरूमा अग्रगण्य र श्रेष्ठ, बुद्धिमान् र यशस्वी वानर केसरी आए। उनी कमलकेसरको वर्णका थिए र उनको मुख बिहानको सूर्यझैँ रातो थियो। उनी अनेक हजार वानरसँगै थिए।
18त्यसपछि हनुमान्का पिता, वानरहरूमा अग्रगण्य र श्रेष्ठ, बुद्धिमान् र यशस्वी वानर केसरी आए। उनी कमलकेसरको वर्णका थिए र उनको मुख बिहानको सूर्यझैँ रातो थियो। उनी अनेक हजार वानरसँगै थिए।
19त्यसपछि प्रचण्ड साहस भएका गोलाङ्गूलराज गवाक्ष एक हजार करोड वानरले घेरिएर आए।
20शत्रुनाशक धूम्र भयंकर वेग भएका दुई हजार करोड भालुसहित आए।
21त्यसै गरी पनस नामका महान् योद्धा, दलनायक, विशाल पर्वतझैँ तीन करोड भयंकर वानरसहित उपस्थित भए।
22त्यसपछि अञ्जन पर्वतझैँ काला, विशालकाय नील दस करोड वानरसहित प्रकट भए।
23त्यसपछि सुनको पर्वतझैँ देखिने महान् योद्धा गवय पाँच करोड वानरका नायक भई आए।
24त्यसपछि एक हजार करोड वानरका नायक बलवान् दरीमुख सुग्रीवकहाँ पुगे।
25अश्विनीकुमारका दुई अत्यन्त बलवान् छोरा मैन्द र द्विविद एक हजार करोड वानरसहित प्रकट भए।
26बलिष्ठ र शक्तिशाली गज पनि तीन करोड वानरसहित सुग्रीवकहाँ पुगे।
27यशस्वी ऋक्षराज जाम्बवान् दस हजार करोड वानरसहित सुग्रीवको सामु उभिए।
28रुमण्वान् नामका बलिष्ठ, विजयी वानर सय करोड वानरसहित हतारिँदै आए।
29त्यसपछि गन्धमादन एक लाख करोड वानर लिएर आए।
30त्यसपछि आफ्ना बुबासमान पराक्रम भएका युवराज अङ्गद आए; उनीसँग एक हजार पद्म र सय शङ्कु अनुचर थिए।
31अनि ताराझैँ चम्किने प्रचण्ड पराक्रमी तार पाँच करोड वानरसहित टाढैबाट देखिए।
32त्यसपछि दलनायक र वानरप्रमुख इन्द्रजानु एघार करोड वानरसहित प्रकट भए।
33त्यसपछि उदाउँदो सूर्यको वर्णका रम्भले एक हजार एक सय अयुत सेना जम्मा गरे।
34त्यसपछि दुर्मुख नामका बलवान् वीर, दलनायक, दुई करोड वानरसहित प्रकट भए।
35अनि हनुमान् भयंकर पराक्रम भएका एक हजार करोड वानरले घेरिएर प्रकट भए। तिनीहरू कैलास पर्वतका शिखरझैँ देखिन्थे।
36पराक्रमी नल पनि सय करोड र एक लाख रूखवासी वानरले घेरिएर आए।
37त्यसपछि महात्मा सुग्रीवका प्रिय नायक यशस्वी दधिमुख दस करोड वानरसहित पुगे।
38शरभ, कुमुद, वह्नि र रंहि तथा इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने अन्य अनेक वानरदल तथा समस्त भूमि, पर्वत र वनबाट आएका अन्य वानरहरू सुग्रीवतिर बढे। पृथ्वीका सबै श्रेष्ठ वानर आएर भूमिमा छाए।
39शरभ, कुमुद, वह्नि र रंहि तथा इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने अन्य अनेक वानरदल तथा समस्त भूमि, पर्वत र वनबाट आएका अन्य वानरहरू सुग्रीवतिर बढे। पृथ्वीका सबै श्रेष्ठ वानर आएर भूमिमा छाए।
40वानरहरू उफ्रँदै, हामफाल्दै र उत्साहमा गर्जँदै आए र सुग्रीवलाई त्यसरी नै घेरे जसरी मेघले सूर्यलाई घेर्छन्।
41दह्रा काँध भएका वानरनायकहरूले भाँतीभाँतीका ध्वनि गरे र आदरपूर्वक शिर निहुराएर सुग्रीवको सामु उपस्थित भए।
42त्यसपछि वानरहरू निःसङ्कोच सुग्रीवको नजिक आए र पुगेर हात जोडी प्रणाम गर्दै उभिए।
43धर्मज्ञ सुग्रीवले तत्कालै ती सबै प्रमुख वानरको रामसँग परिचय गराए र हात जोडेर उभिँदै भने —
44सुग्रीवले नायकहरूलाई भने कि सेनाहरूलाई वेगवती पहाडी नदीका किनारमा, वनमा र पहाडमा राखियोस् र तिनको ठ्याक्कै सङ्ख्या निश्चित गरियोस्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको उनन्चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।