Sarga 29
Kishkindha Kanda · Chapter 29
Sanskrit
1समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
2समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
3समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
4समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
5समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
6समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
7समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
8समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्। सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्4.29.1।। समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्। अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्4.29.2।। निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्4.29.3।। स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्4.29.4।। क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्4.29.5।। उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्4.29.6।। प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः4.29.7।। हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्। हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्4.29.8।।
9राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता। मित्राणां सङ्ग्रहश्शेषस्तं भवान्कर्तुमर्हति4.29.9।।
10यो हि मित्रेषु कालज्ञस्सततं साधु वर्तते4.29.10।। तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चाभि वर्धते।
11यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप4.29.11।। समवेतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते।
12तद्भवान्वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये4.29.12।। मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत्कर्तुमर्हति।
13सन्त्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे योऽनुवर्तते4.29.13।। सम्भ्रमाद्धि कृतोत्साहस्सोऽनर्थैर्नावरुध्यते।
14यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते4.29.14।। स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते।
15यदिदं मित्रकार्यं वीर नोमित्रकार्यमरिन्दम 4.29.15।। क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम्। तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिन्दम 4.29.16।।
16यदिदं मित्रकार्यं वीर नोमित्रकार्यमरिन्दम 4.29.15।। क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम्। तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिन्दम 4.29.16।।
17न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित्। त्वरमाणोऽपि सन्प्राज्ञस्तव राजन्वशानुगः4.29.17।।
18कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः। अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः4.29.18।।
19तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव। हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि4.29.19।।
20न हि तावद्भवेत्कालो व्यतीतश्चोदनादृते। चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत्कालव्यतिक्रमः4.29.20।।
21अकर्तुरपि कार्यस्य भवान्कर्ता हरीश्वर किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च धनेन च4.29.21।।
22शक्तिमानपिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर। कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किन्न सज्जसे4.29.22।।
23कामं खलु शरैश्शक्तस्सुरासुरमहोरगान्। वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञां हि काङ्क्षते4.29.23।।
24प्राणत्यागाविशङ्केन कृतं तेन तवप्रियम्। तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे4.29.24।।
25देवदानव गन्धर्वा नसुरास्समरुद्गणाः। न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमुत राक्षसाः4.29.25।।
26तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रियकृतस्तव। रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम्4.29.26।।
27नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे। कस्यचित्सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया4.29.27।।
28तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु। हरयोऽह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ4.29.28।।
29तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधु निवेदनम्। सुग्रीवस्सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम्4.29.29।।
30स सन्दिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम्। दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसङ्ग्रहे4.29.30।।
31यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः। समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्राणि तथा कुरु4.29.31।।
32ये त्वन्तपालाः प्लवगाश्शीघ्रगा व्यवसायिनः। समानयन्तु ते सैन्यं त्वरिताश्शासनान्मम4.29.32।। स्वयं चानन्तरं सैन्यं भवानेवानुपश्यतु।
33त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयान्नेह वानरः। तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा4.29.33।।
34हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम्। इति व्यवस्थां हरिपुङ्गवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्4.29.34।।
English
1Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
2Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
3Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
4Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
5Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
6Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
7Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
8Hanuman, son of the Windgod, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, wellmeaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
9'You have attained the kingdom. You have earned fame. The prosperity of your family has gone up. All that remains is to earn the goodwill of friends. Attend to that now.
10'The kingdom, glory and fame of a king who knows the value of time and conducts himself well towards his allies always grows.
11'He to whom the treasury, sceptre, allies and his own self all these are equally dear, enjoys a large kingdom.
12'Endowed with right conduct, you ought to duly answer the cause of your ally conforming to proper course of action.
13'Whoever sets aside his personal interest and works for the welfare of his ally with due enthusiasm and excitement will not be harmed.
14'He who exceeds the time limit in accomplishing a friend's task, and puts forth great effort later succeeds not.
15'O subduer of enemies we should do the brave deed of finding Vaidehi for the sake of your friend. O crusher of enemies this is your duty at present and it is already delayed.
16'O subduer of enemies we should do the brave deed of finding Vaidehi for the sake of your friend. O crusher of enemies this is your duty at present and it is already delayed.
17'O king a wise man (like Rama) who is aware of timely action would not tell you even if it is unduly delayed, even when he is in a hurry to get the work done, since he is staying in your kingdom (since he is dependant on you).
18'Rama is responsible in lending stability to you and to your wellknown family. He will continue to be your ally for a long time. Let it be known that his power is boundless and his virtues peerless.
19'O king pray accomplish his object the same way he has accomplished your own. You ought to issue orders to the foremost of the monkeys.
20'Time will not be deemed lapsed in vain if the work is sincerely taken up without delay and without pressure from your ally, Rama. If it is undertaken under pressure, it will be considered transgression of time.
21'O lord of monkeys help even a person who has not helped you. As such, do you need to be told that you should help one, with whose help you have earned wealth and kingdom?
22'O protector of the monkeys, you are powerful and you are prompt. Why don't you issue orders which will please Rama?
23'Indeed, Rama is fully capable of subduing gods, demons as well as nagas with his arrows. He is looking for your help in view of your promise.
24'He has done you a deed dear to you without hesitation, risking his own life.Let us help him in search of his Vaidehi whether she is on earth or in heaven.
25'Not gods, demons, gandharvas or even marutas, suras or yakshas can cause fright in him much less the rakshasas.
26'Therefore, O king of monkeys you ought to oblige Rama wholeheartedly exerting all your strength, as he has done your work.
27'O lord of monkeys commanded by you, each one of us or all of us together can ransack the underworld, the earth, or water or heaven.
28O sinless hero therefore issue your command. There are more than a crore of invincible monkeys. Determine now who should do and what and in which place. We are at your service'.
29Sugriva who had a great sense of duty, started applying his mind, when he heard the honest advice of Hanuman.
30He sent word to the ever diligent Nila, his favourite, to collect all cadres of army of the monkeys from all directions.
31'Let the entire army with leaders of different groups assemble here seperately. O chief of army act accordingly.
32'Let the swiftfooted monkeys, guardians of frontiers, army chiefs muster soon in obedience to my command. You (Nila) alone should personally supervise the work to be done next.
33For any monkey who fails to arrive here after fifteen nights, the punishment is death; there is no question about it.
34'In strict obedience to my orders, go with Angada to the elderly monkeys and inform them about my decision and order'. After making this arrangement valiant Sugriva entered his residence. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyninth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
Hindi
1पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
2पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
3पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
4पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
5पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
6पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
7पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
8पवनपुत्र हनुमान् ने मेघों, बिजली और बगुलों की कलरव से रहित, मनोहर चाँदनी से भरा निर्मल आकाश देखा। उन्होंने लक्ष्य किया कि प्रचुर धन और वैभव प्राप्त कर लेने के कारण सुग्रीव राज्य की देखभाल नहीं कर रहे। वे विषयभोगों में डूबे थे। अभीष्ट कार्य सिद्ध कर लेने के पश्चात् वे स्त्रियों — अपनी पत्नियों तथा जिनकी उन्हें कामना थी उन तारा — के सङ्ग के उपभोग में लगे थे। राज्य की चिन्ता न कर उसे उन मन्त्रियों को सौंपकर, जिनकी गतिविधियों पर वे दृष्टि नहीं रखते थे, वे दिन-रात (रमणीय उद्यान में) विहार करते थे। वे स्त्रियों के साथ वैसे ही क्रीड़ा कर रहे थे जैसे इन्द्र नन्दनवन में अप्सराओं के साथ करते हैं। अपने कर्तव्य और उत्तरदायित्व के प्रति सजग, समय पर कर्म के महत्त्व को जानने वाले और वाणी में निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीव के पास गए। उन्हें विश्वास में लेने का निश्चय कर हनुमान् ने प्रभावशाली, हितकर, मधुर और प्रिय रीति से सत्य और उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण और न्यायसंगत, स्नेह और प्रेम से भरे वचन कहे —
9'आपने राज्य प्राप्त कर लिया। आपने यश अर्जित किया। आपके कुल की समृद्धि बढ़ी। अब शेष है मित्रों का सद्भाव अर्जित करना। अब उसी पर ध्यान दीजिए।
10'जो राजा समय का मूल्य जानता है और अपने मित्रों के प्रति उचित आचरण करता है, उसका राज्य, वैभव और यश निरन्तर बढ़ता है।
11'जिसे कोष, दण्ड, मित्र और स्वयं अपना आप — ये सब समान रूप से प्रिय हैं, वही विशाल राज्य का उपभोग करता है।
12'सदाचार से सम्पन्न आपको उचित कार्यप्रणाली के अनुरूप अपने मित्र के प्रयोजन का यथोचित उत्तर देना चाहिए।
13'जो अपना स्वार्थ एक ओर रखकर पूर्ण उत्साह और तत्परता से अपने मित्र के हित के लिए कार्य करता है, उसका अनिष्ट नहीं होता।
14'जो मित्र का कार्य पूरा करने में समय की सीमा लाँघ देता है और बाद में महान् प्रयत्न करता है, वह सफल नहीं होता।
15'हे शत्रुदमन! अपने मित्र के लिए हमें वैदेही को खोज निकालने का पराक्रमपूर्ण कार्य करना चाहिए। हे शत्रुनाशक! इस समय यही आपका कर्तव्य है और इसमें पहले ही विलम्ब हो चुका है।
16'हे शत्रुदमन! अपने मित्र के लिए हमें वैदेही को खोज निकालने का पराक्रमपूर्ण कार्य करना चाहिए। हे शत्रुनाशक! इस समय यही आपका कर्तव्य है और इसमें पहले ही विलम्ब हो चुका है।
17'हे राजन्! (राम जैसा) बुद्धिमान् पुरुष, जो समय पर कर्म का महत्त्व जानता है, अनुचित विलम्ब होने पर भी और कार्य पूरा कराने की उतावली होने पर भी आपसे कुछ नहीं कहेगा, क्योंकि वे आपके राज्य में रह रहे हैं।
18'आपको और आपके सुप्रसिद्ध कुल को स्थिरता देने में राम का योगदान है। वे दीर्घकाल तक आपके मित्र बने रहेंगे। यह जान लीजिए कि उनका बल असीम और उनके गुण अनुपम हैं।
19'हे राजन्! जिस प्रकार उन्होंने आपका कार्य सिद्ध किया, उसी प्रकार कृपया उनका कार्य सिद्ध कीजिए। आपको वानरश्रेष्ठों को आदेश देना चाहिए।
20'यदि कार्य बिना विलम्ब और अपने मित्र राम के दबाव के बिना निष्ठापूर्वक हाथ में लिया जाए, तो समय व्यर्थ गया नहीं माना जाएगा। यदि वह दबाव में किया जाए तो वह समय का अतिक्रमण माना जाएगा।
21'हे वानरराज! उसकी भी सहायता कीजिए जिसने आपकी सहायता न की हो। फिर जिसकी सहायता से आपने धन और राज्य अर्जित किया, उसकी सहायता करनी चाहिए — यह कहने की क्या आवश्यकता?
22'हे वानररक्षक! आप बलवान् हैं और तत्पर हैं। फिर वे आदेश क्यों नहीं देते जिनसे राम प्रसन्न हों?
23'निस्सन्देह राम अपने बाणों से देवताओं, असुरों तथा नागों को भी वश में करने में पूर्ण समर्थ हैं। वे आपकी प्रतिज्ञा को देखते हुए आपकी सहायता की प्रतीक्षा कर रहे हैं।
24'उन्होंने अपने प्राणों को संकट में डालकर बिना हिचक आपका प्रिय कार्य किया। आइए, हम उनकी वैदेही की खोज में उनकी सहायता करें, चाहे वे पृथ्वी पर हों अथवा स्वर्ग में।
25'न देवता, न असुर, न गन्धर्व, न मरुद्गण, सुर अथवा यक्ष उनमें भय उत्पन्न कर सकते हैं, फिर राक्षसों की तो बात ही क्या।
26'अतः हे वानरराज! जैसे उन्होंने आपका कार्य किया, वैसे ही आपको भी अपनी समस्त शक्ति लगाकर पूरे मन से राम का उपकार करना चाहिए।
27'हे वानरराज! आपकी आज्ञा पाकर हममें से प्रत्येक अकेला अथवा हम सब मिलकर पाताल, पृथ्वी, जल अथवा स्वर्ग — कहीं भी छान मार सकते हैं।
28'हे निष्पाप वीर! अतः अपनी आज्ञा दीजिए। एक कोटि से भी अधिक अजेय वानर हैं। अब निश्चय कीजिए कि कौन क्या और किस स्थान पर करे। हम आपकी सेवा में हैं।'
29कर्तव्य के प्रति अत्यन्त सजग सुग्रीव हनुमान् का यह निष्कपट परामर्श सुनकर मन लगाकर विचार करने लगे।
30उन्होंने अपने प्रिय, सदा उद्यमशील नील को सन्देश भेजा कि सब दिशाओं से वानरसेना के समस्त दल एकत्र किए जाएँ।
31'भिन्न-भिन्न दलों के नायकों सहित समस्त सेना यहाँ अलग-अलग एकत्र हो। हे सेनापति! तदनुसार कार्य करो।
32'शीघ्रगामी वानर, सीमारक्षक और सेनानायक मेरी आज्ञा मानकर शीघ्र एकत्र हों। आगे जो कार्य करना है, उसकी देखरेख तुम्हें (नील को) स्वयं करनी चाहिए।
33जो वानर पन्द्रह रात्रि के पश्चात् यहाँ न पहुँचे, उसके लिए दण्ड मृत्यु है; इसमें कोई प्रश्न नहीं।
34'मेरी आज्ञा का कठोरता से पालन करते हुए अङ्गद के साथ वृद्ध वानरों के पास जाओ और उन्हें मेरे निर्णय तथा आदेश की सूचना दो।' यह व्यवस्था कर पराक्रमी सुग्रीव अपने भवन में चले गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकोनत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
2पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
3पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
4पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
5पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
6पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
7पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
8पवनपुत्र हनुमान्ले मेघ, बिजुली र बकुल्लाको कलरवबाट मुक्त, मनोहर जुनेलीले भरिएको निर्मल आकाश देखे। उनले याद गरे कि प्रशस्त धन र वैभव प्राप्त गरेकाले सुग्रीव राज्यको हेरचाह गरिरहेका छैनन्। उनी विषयभोगमा डुबेका थिए। अभीष्ट काम सिद्ध गरिसकेपछि उनी स्त्रीहरू — आफ्ना पत्नीहरू तथा जसको उनलाई कामना थियो ती तारा — को सङ्गको उपभोगमा लागेका थिए। राज्यको चिन्ता नगरी त्यो ती मन्त्रीहरूलाई सुम्पेर, जसका गतिविधिमा उनी नजर राख्दैनथे, उनी दिनरात (रमणीय उद्यानमा) विहार गर्थे। उनी स्त्रीहरूसँग त्यसरी नै क्रीडा गरिरहेका थिए जसरी इन्द्र नन्दनवनमा अप्सराहरूसँग गर्छन्। आफ्नो कर्तव्य र उत्तरदायित्वप्रति सजग, समयमा कर्मको महत्त्व जान्ने र वाणीमा निपुण हनुमान् वानरराज सुग्रीवकहाँ गए। उनलाई विश्वासमा लिने निश्चय गरी हनुमान्ले प्रभावशाली, हितकर, मीठो र प्रिय रीतिले सत्य र उपयोगी, सान्त्वनापूर्ण र न्यायसङ्गत, स्नेह र प्रेमले भरिएका वचन भने —
9'तपाईंले राज्य प्राप्त गर्नुभयो। तपाईंले यश आर्जन गर्नुभयो। तपाईंको कुलको समृद्धि बढ्यो। अब बाँकी छ मित्रहरूको सद्भाव आर्जन गर्नु। अब त्यसैमा ध्यान दिनुहोस्।
10'जुन राजाले समयको मूल्य जान्दछ र आफ्ना मित्रप्रति उचित आचरण गर्छ, उसको राज्य, वैभव र यश निरन्तर बढ्छ।
11'जसलाई कोष, दण्ड, मित्र र आफैँ — यी सबै समान रूपमा प्रिय छन्, उसैले विशाल राज्यको उपभोग गर्छ।
12'सदाचारले सम्पन्न तपाईंले उचित कार्यप्रणालीअनुरूप आफ्ना मित्रको प्रयोजनको यथोचित जवाफ दिनुपर्छ।
13'जसले आफ्नो स्वार्थ एकातिर राखेर पूर्ण उत्साह र तत्परताले आफ्ना मित्रको हितका लागि काम गर्छ, उसको अनिष्ट हुँदैन।
14'जसले मित्रको काम पूरा गर्न समयको सीमा नाघ्छ र पछि महान् प्रयत्न गर्छ, ऊ सफल हुँदैन।
15'हे शत्रुदमन! आफ्ना मित्रका लागि हामीले वैदेहीलाई खोजी निकाल्ने पराक्रमपूर्ण काम गर्नुपर्छ। हे शत्रुनाशक! यस बेला यही तपाईंको कर्तव्य हो र यसमा पहिले नै ढिलाइ भइसकेको छ।
16'हे शत्रुदमन! आफ्ना मित्रका लागि हामीले वैदेहीलाई खोजी निकाल्ने पराक्रमपूर्ण काम गर्नुपर्छ। हे शत्रुनाशक! यस बेला यही तपाईंको कर्तव्य हो र यसमा पहिले नै ढिलाइ भइसकेको छ।
17'हे राजन्! (रामजस्ता) बुद्धिमान् पुरुष, जसले समयमा कर्मको महत्त्व जान्दछ, अनुचित ढिलाइ भए पनि र काम पूरा गराउने हतार भए पनि तपाईंसँग केही भन्नेछैन, किनभने उहाँ तपाईंकै राज्यमा बसिरहनुभएको छ।
18'तपाईंलाई र तपाईंको सुप्रसिद्ध कुललाई स्थिरता दिनमा रामको योगदान छ। उहाँ लामो समयसम्म तपाईंको मित्र भइरहनुहुनेछ। यो जान्नुहोस् कि उहाँको बल असीम र गुण अनुपम छन्।
19'हे राजन्! जसरी उहाँले तपाईंको काम सिद्ध गर्नुभयो, त्यसरी नै कृपया उहाँको काम सिद्ध गर्नुहोस्। तपाईंले वानरश्रेष्ठहरूलाई आदेश दिनुपर्छ।
20'यदि काम ढिलाइविना र आफ्ना मित्र रामको दबाबविना निष्ठापूर्वक हातमा लिइयो भने समय व्यर्थ गएको मानिनेछैन। यदि त्यो दबाबमा गरियो भने त्यो समयको अतिक्रमण मानिनेछ।
21'हे वानरराज! जसले तपाईंको सहायता गरेको छैन, उसलाई पनि सहायता गर्नुहोस्। अनि जसको सहायताले तपाईंले धन र राज्य आर्जन गर्नुभयो, उसलाई सहायता गर्नुपर्छ — यो भन्नै किन पर्यो?
22'हे वानररक्षक! तपाईं बलवान् हुनुहुन्छ र तत्पर हुनुहुन्छ। अनि ती आदेश किन दिनुहुन्न जसले राम प्रसन्न हुनुहुन्छ?
23'निस्सन्देह राम आफ्ना बाणले देवता, असुर तथा नागहरूलाई पनि वशमा पार्न पूर्ण समर्थ हुनुहुन्छ। उहाँ तपाईंको प्रतिज्ञालाई हेरेर तपाईंको सहायताको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ।
24'उहाँले आफ्नो प्राण जोखिममा हालेर नहिचकिचाई तपाईंको प्रिय काम गर्नुभयो। आउनुहोस्, हामी उहाँकी वैदेहीको खोजीमा उहाँलाई सहयोग गरौँ, चाहे उनी पृथ्वीमा हुन् वा स्वर्गमा।
25'न देवता, न असुर, न गन्धर्व, न मरुद्गण, सुर वा यक्षले उहाँमा भय उत्पन्न गर्न सक्छन्, अनि राक्षसहरूको त कुरै के।
26'अतः हे वानरराज! जसरी उहाँले तपाईंको काम गर्नुभयो, त्यसरी नै तपाईंले पनि आफ्नो समस्त शक्ति लगाएर पूरा मनले रामको उपकार गर्नुपर्छ।
27'हे वानरराज! तपाईंको आज्ञा पाएर हामीमध्ये प्रत्येक एक्लै अथवा हामी सबै मिलेर पाताल, पृथ्वी, जल अथवा स्वर्ग — जहाँ पनि छानमार्न सक्छौँ।
28'हे निष्पाप वीर! अतः आफ्नो आज्ञा दिनुहोस्। एक करोडभन्दा बढी अजेय वानर छन्। अब निश्चय गर्नुहोस् कि कसले के र कुन ठाउँमा गरोस्। हामी तपाईंको सेवामा छौँ।'
29कर्तव्यप्रति अत्यन्त सजग सुग्रीव हनुमान्को यो निष्कपट परामर्श सुनेर मन लगाएर विचार गर्न थाले।
30उनले आफ्ना प्रिय, सधैँ उद्यमशील नीललाई सन्देश पठाए कि सबै दिशाबाट वानरसेनाका समस्त दल भेला गरियून्।
31'भिन्नभिन्न दलका नायकसहित समस्त सेना यहाँ अलगअलग भेला होस्। हे सेनापति! त्यसैअनुसार काम गर।
32'शीघ्रगामी वानर, सीमारक्षक र सेनानायकहरू मेरो आज्ञा मानेर चाँडै भेला होऊन्। अब जुन काम गर्नुपर्छ, त्यसको हेरचाह तिमीले (नीलले) आफैँ गर्नुपर्छ।
33जुन वानर पन्ध्र रातपछि यहाँ आइपुग्दैन, उसका लागि दण्ड मृत्यु हो; यसमा कुनै प्रश्न छैन।
34'मेरो आज्ञाको कडाइका साथ पालना गर्दै अङ्गदसँगै वृद्ध वानरहरूकहाँ जाऊ र तिनीहरूलाई मेरो निर्णय तथा आदेशको जानकारी देऊ।' यो व्यवस्था गरेर पराक्रमी सुग्रीव आफ्नो भवनभित्र गए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको उनन्तीसौँ सर्ग समाप्त भयो।