Sarga 28
Kishkindha Kanda · Chapter 28
Sanskrit
1स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन्माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्4.28.1।।
2अयं स कालस्सम्प्राप्तस्समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैस्संवृतं गिरिसन्निभैः4.28.2।।
3नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्4.28.3।।
4शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलङ्कर्तुं दिवाकरम्4.28.4।।
5सन्ध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिक पाण्डरैः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्4.28.5।।
6मन्दमारुत निश्वासं सन्ध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्4.28.6।।
7एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसन्तप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति4.28.7।।
8मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः4.28.8।।
9एष फुल्लार्जुनश्शैलः केतकैरधिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते4.28.9।।
10मेघकृष्णाजिनधरा: धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः4.28.10।।
11कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिवताडितम्। अन्तस्त्सतनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्4.28.11।।
12नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मा। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी4.28.12।।
13इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः4.28.13।।
14चिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्पितान्गिरिसानुषु4.28.14।। मम शोकाभिभूतस्य कामसन्दीपनान् स्थितान्।
15रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नरास्स्वदेशान्4.28.15।।
16सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति4.28.16।।
17क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित्क्वचित्पर्वतसन्निरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य4.28.17।।
18व्यामिश्रितं सार्जकदम्बपुष्पै र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाश्शीघ्रतरं वहन्ति4.28.18।।
19रसाकुलं षट्पदसन्निकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्4.28.19।।
20विद्युत्पताकास्सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसन्निकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादाः मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः4.28.20।।
21वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि। वनानि निर्वृष्टवलाहकानि पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति4.28.21।।
22समुद्वहन्त स्सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः। महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति4.28.22।।
23मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः। वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य4.28.23।।
24बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन। गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन4.28.24।।
25निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति। हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति4.28.25।।
26जाता वनान्ताश्शिखिसम्प्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः। जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा4.28.26।।
27वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीनाश्शिखिनः प्लवङ्गमाः4.28.27।।
28प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु। प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्रा स्सार्धं मयूरै स्समदा नदन्ति4.28.28।।
29धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः। क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति4.28.29।।
30अङ्गारचूर्णोत्करसन्निकाशैः फलैस्सुपर्याप्तरसैस्समृद्धैः। जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखाः निलीयमाना इव षट्पदौघैः4.28.30।।
31तटित्पताकाभिरलङ्कृताना मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्। विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वानरणानाम्4.28.31।।
32मार्गानुगश्शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य। युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसन्निवृत्तः4.28.32।।
33क्वचित्प्रगीता इव षट्पदौघैः क्वचित्प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः। क्वचित्प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः4.28.33।।
34कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या वनान्तभूमिर्नववारिपूर्णा। मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै रापानभूमिप्रतिमा विभाति4.28.34।।
35मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्। हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गा स्सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति4.28.35।।
36षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम्। आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्4.28.36।।
37क्वचित्प्रनृत्तै: क्वचिदुन्नदद्भिः क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः। व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्तम्4.28.37।।
38स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धाः विहाय निद्रां चिरसन्निरुद्धाम्। अनेकरूपाकृतिवर्णनादाः नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति4.28.38।।
39नद्यस्समुद्वाहितचक्रवाका स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा। दृप्ता नवप्राभृतपूर्णभोगाः द्रुतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति4.28.39।।
40नीलेषु नीला: प्रविभान्ति सक्ताः मेघेषु मेघा नववारिपूर्णाः। दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धा श्शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः4.28.40।।
41प्रहृष्टसन्नादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि। चरन्ति नीपार्जुनवासितानि गजास्सुरम्याणि वनान्तराणि4.28.41।।
42नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पतन्तिः4.28.42।।
43मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा। रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैस्सुरेन्द्रः4.28.43।।
44मेघास्समुद्धूतसमुद्रनादाः महाजलौघैर्गगनावलम्बाः। नदीस्तटाकानि सरांसि वापी र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति4.28.44।।
45वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वातास्समुदीर्णघोषाः। प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्योजलैर्विप्रतिपन्नमार्गाः4.28.45।।
46नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्रा स्सुरेन्द्रदत्तै: पवनोपनीतैः। घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति4.28.46।।
47घनोपगूढं गगनं सतारं न भास्करो दर्शनमभ्युपैति। नवैर्जलौघैर्धरणी विसृप्ता तमो विलिप्ता न दिशः प्रकाशाः4.28.47।।
48महान्ति कूटानि महीधराणां धाराभिधौतान्यधिकं विभान्ति। महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः4.28.48।।
49शैलोपलप्रस्खलमानवेगा श्शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः। गुहासु सन्नादितबर्हिणासु हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति4.28.49।।
50शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाताः निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्। मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते4.28.50।।
51सुरतामर्दविच्छिन्नास्स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः। पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधारास्समन्तत:4.28.51।।
52निलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः4.28.52।।
53वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः4.28.53।।
54मासि प्रोष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयस्सामगानामुपस्थितः4.28.54।।
55निवृत्तकर्मायतनो नूनं सञ्चितसञ्चयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः4.28.55।।
56नूनमापूर्यमाणायास्सर्वव्या वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः4.28.56।।
57इमास्फीतगुणा वर्षास्सुग्रीवस्सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः4.28.57।।
58अहं तु हृतदारश्च राज्याच्य महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण।।4.28.58।।
59शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महान् शत्रुरपारं प्रतिभाति मे4.28.59।।
60अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किञ्चिदीरितम्4.28.60।।
61अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैस्समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम्4.28.61।।
62स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्। उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः4.28.62।।
63तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादममनुपालयन्4.28.63।।
64उपकारेण वीरस्तु प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः4.28.64।।
65अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनश्शुभम्4.28.65।।
66यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः4.28.66।।
English
1After the killing of Vali and installation of Sugriva as king, Rama arrived at mountain Malyavan to reside.He said to Lakshmana:
2'Now that the rainy season has started, see the sky covered with mountainlike (huge) clouds.
3'The sky has drained the water from the oceans through the Sun's rays and has borne it for nine months (from Kartika to Asarha) in its womb. It delivers water which is the base for all juices.
4'It is possible to climb up to the sky on the stairs formed by the clouds and decorate the Sungod with garlands made of kutaja and arjuna flowers.
5'The sky looks as though its wounds are dressed with pale white moistureladen bandage cloths of clouds, red in the border, tinged as they are with the glow of twilight.
6'The sky with its gentle winds as its sighs, its ash coloured clouds (suggestive of a pale face) painted with red sandalpaste in the form of glow of twilight appears like a passionate lover.
7'This earth scorched by the heat and then flooded with fresh rain water, radiating heat, appears like my Sita shedding tears burning with grief.
8'The winds released from the wombs of clouds, cool as the delicate touch of white lotuses,charged with the fragrance of ketaka flowers can be inhaled through the hollow of one's palms.
9'This mountain scented by the fragrance of arjuna and ketaka flowers is bathed in rain water just as Sugriva, tranquilled by the destruction of the enemy is consecrated in streams of (sacred) waters.
10'The mountains are covered with dark clouds which appear like the hide of the antelope. Streams of rain water flowing are like the sacred threads hanging down the shoulder and the sounds of wind filling the caves resemble the recitation of Vedas by priests. (These mountains are comparable to the brahmacharins engaged in the recitation of Vedas wearing antelopeskin and sacred threads).
11'The sky lashed with lightnings with whips of gold and emitting groans in the form of peals of thunder, appears as though crying in severe pain.
12'The triggering of lightning in the dark clouds appears to me like austere Vaidehi struggling helplessly to get free from the lap of Ravana.
13'Smeared as it were with dense clouds and therefore blocked the directions in which planets including the Moon cease to appear are favourable to lovers. The Moon is said to accenuate the pangs of separation from one's ladylove. Hence the quarters in which the Moon and the stars are hidden by clouds, have been favourable to the lovelorn.
14'O Saumitri look at the kutaja flowers standing on the mountain slopes withered by the heat. They welcome the fresh showers of rain and rekindle passion in me even though my heart is overwhelmed with grief.
15'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. The expeditions of kings have come to a stop and the travellers return to their native land.
16'Desirous of living in Manasa lake swans have set out on their journey and the chakravaka birds are now united with their mates. The carts move not on the roads damaged by heavy rains.
17'The sky which is visible here is not visible there due to clouds scattered. It looks bright (blue) here and dull there. It appears like an unruffled ocean interspersed with hills here and there.
18'The mountainstreams of rainwater mingled with sarja and kadamba flowers carry fresh water swiftly to the ocean along with the deposits of red mineral rocks of the mountain. Hark, the peacock cries.
19'The black bees like jambu fruits full of sweet juice. People share them to their hearts content, while the mango fruits which take multiple colours on getting ripened drop on the ground shaken by the wind.
20The clouds that resemble high mountain peaks, having their banners of lightning with rows of herons as garlands give out loud peals of thunder like elephants in rut trumpet in battlearray.
21'The tender green grass of the forest is shining with rainwater, the peacocks are having dance festival and the forests look more enchanting in the afternoon.
22'The huge rumbling clouds on the high mountain peaks carry heavy load of water. Now they rest and now resume their journey accompanied by herons.
23'The happy rows of herons flying in the sky to meet the clouds, appear like a long garland of choice white lotuses strung together hanging in the sky.
24'The earth shines with freshgrown, tender grass speckled here and there with small Indragopa insects. It appears like a woman wearing a parrotgreen veil sprinkled with red lac dye.
25'Sleep steals over Lord Visnu. The rivers run swiftly to the sea, the female herons fly to catch the clouds joyfully. The young bride eagerly approaches her dear lord. (It is believed that Lord Visnu goes to sleep during chaturmasya, ie. from Asarh to Kartik)
26'Peacocks dance in the forest. The branches of the kadamba trees get filled with flowers. Bulls long for union with the cows. The earth looks beautiful with green crops and trees.
27'The clouds are raining. The rivers are flowing. Proud elephants are trumpeting. Those separated from their loved ones are brooding. The monkeys are quiet and the peacocks are dancing.
28'The lordly elephants get intoxicated with the fragrance of ketaki flowers, the noise of waterfalls and the cackle of peacocks and they give out a shrill trumpet.
29'Having sucked honey from the flowercups filled with honey, the bees are shedding their drunkenness slowly and hanging on the branches of kadamba trees, smitten with showers.
30'The branches of jambu trees profusely filled with fruits appear like piled up balls of charcoal, while swarms of bees rest on the branches on the jambu trees.
31'The rainclouds decorated with banners of lightning and giving out peals of thunder shine like elephants in rut trumpeting, eager to fight in battle.
32'Intoxicated elephants on their march along the mountain in the forest, hear the thundering sounds of clouds and suspecting it to be the call of proud elephants to fight turn back.
33'Swarms of bees hum here. Peacocks dance there. Intoxicated elephants sport in water in other places. (Thus) the forest shows its many features.
34'The forest region with its various types of trees like kadamba, sarja and arjuna trees and full of fresh water shines like a tavern where girls in the form of peahens dance in excitement.
35'Thirsty birds rejoice drinking exceedingly pure water held in leafcups offered by Indra (in the form of rain), which looks like pearls collected in the leafcups. As the drops fall on them the hue of their wings seems to change (fade).
36'The sweet humming of bees like the music of string instruments (Vina), the croaking of frogs, the rumbling of clouds sounding like the beating of drums make it appear as if a musical concert has started in the forest.
37'Here the peacocks are dancing and there they are singing. Elsewhere they are reclining on treetops with their big plumage hanging down. It appears as though the peacocks have started a musical concert in the forest.
38'Frogs of different forms, colours and sounds are croaking, awakened from their long sleep by the thunders of clouds and flow of fresh rainwater.
39'Washing away their broken banks which obstruct their way to the sea, the bloated rivers like proud young ladies with chakravaka birds borne on their surface ,which look like protruberant breasts, rush swiftly to meet their lord, the sea, chosen for full enjoyment with the gifts of flowers.
40'Dark clouds filled with fresh water, leaning on dark clouds appear like boulders of rock, scorched with wild fire with their bases yet firmly rooted shining.
41'Elephants roam the forestland inhabited by peacocks making noise out of joy, where the grassy land is filled with crawling Indragopa insects and the fragrance of kadamba and arjuna blossoms.
42'The bees have quit the lotus filaments destroyed by the rain and happily move quickly towards fresh filaments of kadamba flowers.
43'Intoxicated elephants roam the forest. Mighty bulls rejoice. Kings of beasts (lions) lounge. Mountains look beautiful. Kings relax. While Indra, lord of the gods, sports with clouds.
44'With their big torrents, clouds hanging over the sky, drowning the roar of the sea, make the rivers, ponds, lakes and tanks overflow and flood the entire earth.
45'Torrents of rain pour at great speed. Winds roar. Rivers flow swiftly changing their direction due to breach in the banks
46'The mountains are consecrated with waterpitchers of clouds brought by the winds, offered by Lord Indra. Just as kings, consecrated by men, display their majesty, the mountains exhibit their form and glory. (Clouds are compared with water pots)
47'Ennveloped by clouds, the Sun and stars are not visible. The earth glides with the flow of fresh waters. The directions are not clear, covered by darkness.
48'The huge mountain peaks are washed by the heavy downpour of rain which look like long strings of pearls hanging.
49'The waterfalls rushing down the rocks on the huge mountains and flowing through caves, and peacocks singing create an image of broken and scattered chains of pearls.
50'The fast flow of waterfalls spread over vast areas completely wash the surroundings of the mountain peaks. It appears like chains of pearls collected in the lap of huge caves.
51'The strings of incomparable waterfalls all over the mountain appear as though pearls from the chains of sexually indulgent celestial women are dropping down from heaven, broken through physical friction.
52'The time of the setting Sun (as he remains invisible the whole day) is known only by the birds reaching out to their dwellings for rest, and by the closing of lotuses and blossoming jasmines.
53'Expeditions by kings come to a stop. The army returns. The flow of water blocks the roads. It suspends enmity (between states).
54'The month of Bhadrapada meant for the recitation of the Vedas by brahmins and for those desirous of singing Sama Veda has started.
55'Surely Bharata, king of Kosala, would have completed the collection of all his requirement before the commencement of the month of Asarh.
56'Just as the cheerful voices of people of Ayodhya rise as soon as they see me returning, certainly the speed of river Sarayu is rising, filled with rain water.
57'Having defeated his enemy, Sugriva with his wife during the rainy season is wellestablished in the kingdom, abounding in merits.
58'O Lakshmana I have lost my wife. I have been dethroned from the mighty kingdom. I am sinking like a river bank overflowed.
59'My sorrow which increases, the rains which make it hard to cover distances and Ravana the great enemyall these appear difficult to conquer.
60Seeing this suspension of the expedition and the very difficult roads, and since Sugriva is faithful to me, I said nothing.
61'Since Sugriva has gone through great difficulties and is reunited with his wives after a long time and since our task is great, I did not desire to speak to him now.
62After resting and realizing that the time has come, Sugriva will himself recognize the help rendered—of this there is no doubt.
63'O Lakshmana of auspicious qualities I will wait for the proper time to appease Sugriva as well as the rivers.
64A hero should in return help whoever has helped him. An ungrateful person hurts the heart of the virtuous by not returning the assistance.'
65Having heard this, Lakshmana expressed his considered opinion with due respect to handsome Rama:
66'O Rama come Autumn, Sugriva will soon do all that you desire. Bear with the rains. Stay steadfast (in your determination) to destroy the enemy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किंधाकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyeighth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
Hindi
1वालि के वध और सुग्रीव के राज्याभिषेक के पश्चात् राम निवास के लिए माल्यवान् पर्वत पर पहुँचे। उन्होंने लक्ष्मण से कहा —
2'अब वर्षाकाल आरम्भ हो गया है, आकाश को पर्वत के समान (विशाल) मेघों से ढँका देखो।
3'आकाश ने सूर्य की किरणों के द्वारा समुद्रों से जल खींचा और नौ मास तक (कार्तिक से आषाढ़ तक) उसे अपने गर्भ में धारण किया। अब वह समस्त रसों के आधार उस जल को प्रसव कर रहा है।
4'मेघों से बनी सीढ़ियों से आकाश पर चढ़ना और कुटज तथा अर्जुन के पुष्पों की मालाओं से सूर्यदेव को सजाना सम्भव है।
5'आकाश ऐसा दिखाई देता है मानो उसके घाव मेघों की श्वेत, आर्द्र पट्टियों से बाँधे गए हों, जिनके किनारे सन्ध्या की आभा से रँगकर लाल हो गए हैं।
6'मन्द वायु जिसकी आहें हैं और सन्ध्या की आभा के रूप में लाल चन्दन से लिपे राखवर्ण के मेघ जिसका विवर्ण मुख हैं, ऐसा यह आकाश किसी कामातुर प्रेमी के समान प्रतीत होता है।
7'ग्रीष्म से तपी और फिर नवीन वर्षाजल से भीगकर भाप छोड़ती यह पृथ्वी शोक से जलती और आँसू बहाती मेरी सीता के समान लगती है।
8'मेघों के गर्भ से निकली वायु, श्वेत कमलों के कोमल स्पर्श के समान शीतल और केतकी के पुष्पों की सुगन्ध से भरी, अञ्जलि में भरकर सूँघी जा सकती है।
9'अर्जुन और केतकी के पुष्पों की सुगन्ध से सुवासित यह पर्वत वर्षाजल से वैसे ही नहलाया जा रहा है जैसे शत्रु के नाश से शान्त हुए सुग्रीव (पवित्र) जलधाराओं से अभिषिक्त किए गए।
10'पर्वत काले मेघों से ढँके हैं जो कृष्णमृग के चर्म के समान लगते हैं। बहती वर्षाजल की धाराएँ कन्धे से लटकते यज्ञोपवीत के समान हैं और गुफाओं को भरती वायु की ध्वनि पुरोहितों के वेदपाठ के समान है।
11'स्वर्ण के कोड़ों के समान बिजलियों से पिटा और गर्जन के रूप में कराहता आकाश ऐसा प्रतीत होता है मानो तीव्र पीड़ा से रो रहा हो।
12'काले मेघों में बिजली का कौंधना मुझे रावण की गोद से छूटने के लिए असहाय होकर छटपटाती तपस्विनी वैदेही के समान लगता है।
13'घने मेघों से मानो लिपी हुई और इसीलिए अवरुद्ध वे दिशाएँ, जिनमें चन्द्रमा सहित ग्रह दिखाई नहीं देते, प्रेमियों के लिए अनुकूल हैं। कहा जाता है कि चन्द्रमा प्रियतमा के वियोग की पीड़ा बढ़ाता है। अतः जिन दिशाओं में चन्द्रमा और तारे मेघों से ढँके हैं, वे विरहियों के लिए अनुकूल हुई हैं।
14'हे सौमित्रि! पर्वतढालों पर खड़े ग्रीष्म से मुरझाए कुटज के पुष्पों को देखो। वे नवीन वर्षा की बौछारों का स्वागत करते हैं और यद्यपि मेरा हृदय शोक से अभिभूत है, तथापि वे मुझमें भी अनुराग जगा देते हैं।
15'अब धूल बैठ गई है और कुहरा लिए वायु शीतल है। ग्रीष्म का ताप समाप्त हो गया। राजाओं के अभियान रुक गए हैं और पथिक अपनी जन्मभूमि लौट रहे हैं।
16'मानसरोवर में निवास की इच्छा से हंस यात्रा पर निकल पड़े हैं और चक्रवाक अब अपने साथियों से मिल गए हैं। भारी वर्षा से बिगड़े मार्गों पर गाड़ियाँ नहीं चलतीं।
17'यहाँ जो आकाश दिखाई देता है, वह वहाँ बिखरे मेघों के कारण नहीं दिखता। कहीं वह उज्ज्वल (नीला) है, कहीं धुँधला। वह यहाँ-वहाँ पहाड़ियों से युक्त शान्त समुद्र के समान प्रतीत होता है।
18'सर्ज और कदम्ब के पुष्पों से मिश्रित वर्षाजल की पर्वतीय धाराएँ पर्वत की लाल खनिज शिलाओं के अवसाद के साथ नवीन जल को वेग से समुद्र की ओर ले जा रही हैं। सुनो, मयूर बोल रहा है।
19'भ्रमरों को मीठे रस से भरे जामुन के फल प्रिय हैं। लोग उन्हें मन भरकर बाँटकर खाते हैं, जबकि पकने पर अनेक रंग धारण करने वाले आम के फल वायु से हिलकर भूमि पर गिरते हैं।
20ऊँचे पर्वतशिखरों के समान दिखाई देने वाले मेघ, बिजली की पताकाएँ और बगुलों की पंक्तियों की मालाएँ धारण किए, युद्ध की व्यूहरचना में मदमत्त हाथियों की चिंघाड़ के समान गम्भीर गर्जना करते हैं।
21'वन की कोमल हरी घास वर्षाजल से चमक रही है, मयूर नृत्योत्सव मना रहे हैं और अपराह्न में वन और भी मनोहर लगते हैं।
22'ऊँचे पर्वतशिखरों पर गरजते विशाल मेघ जल का भारी बोझ ढो रहे हैं। कभी वे विश्राम करते हैं, कभी बगुलों के साथ फिर यात्रा आरम्भ कर देते हैं।
23'मेघों से मिलने के लिए आकाश में उड़ती बगुलों की प्रसन्न पंक्तियाँ ऐसी लगती हैं मानो श्वेत कमलों की चुनी हुई लम्बी माला गूँथकर आकाश में लटका दी गई हो।
24'नवीन उगी कोमल घास से और यहाँ-वहाँ बिखरे छोटे इन्द्रगोप कीटों से पृथ्वी शोभित है। वह लाल लाक्षारस छिड़के हुए शुकवर्ण हरे दुपट्टे पहने स्त्री के समान लगती है।
25'भगवान् विष्णु को निद्रा आ रही है। नदियाँ वेग से समुद्र की ओर दौड़ रही हैं। बगुलियाँ आनन्दपूर्वक मेघों को पकड़ने उड़ रही हैं। नववधू उत्सुक होकर अपने प्रिय स्वामी के पास जा रही है।
26'वन में मयूर नाच रहे हैं। कदम्ब वृक्षों की शाखाएँ फूलों से भर गई हैं। वृषभ गौओं के सङ्ग की कामना करते हैं। हरी फसलों और वृक्षों से पृथ्वी सुन्दर लगती है।
27'मेघ बरस रहे हैं। नदियाँ बह रही हैं। मदमत्त हाथी चिंघाड़ रहे हैं। प्रियजनों से बिछुड़े लोग उदास हैं। वानर मौन हैं और मयूर नाच रहे हैं।
28'केतकी के पुष्पों की सुगन्ध, झरनों की ध्वनि और मयूरों की केका से गजराज मत्त हो उठते हैं और तीखी चिंघाड़ करते हैं।
29'मधु से भरे पुष्पपात्रों से मधु पीकर भ्रमर धीरे-धीरे अपना मद उतार रहे हैं और बौछारों से आहत होकर कदम्ब वृक्षों की शाखाओं पर लटके हैं।
30'फलों से लदी जामुन की शाखाएँ अङ्गारों के ढेर के समान लगती हैं, जबकि भ्रमरों के झुण्ड जामुन की शाखाओं पर बैठे हैं।
31'बिजली की पताकाओं से सजे और गर्जना करते वर्षामेघ रणभूमि में युद्ध के लिए उत्सुक चिंघाड़ते मदमत्त हाथियों के समान शोभा पाते हैं।
32'वन में पर्वत के सहारे चलते मत्त हाथी मेघों की गर्जना सुनकर उसे प्रतिद्वन्द्वी मदमत्त हाथियों की युद्धचुनौती समझकर पीछे मुड़ जाते हैं।
33'यहाँ भ्रमरों के झुण्ड गुञ्जार कर रहे हैं। वहाँ मयूर नाच रहे हैं। अन्यत्र मत्त हाथी जल में क्रीड़ा कर रहे हैं। इस प्रकार वन अपने अनेक रूप दिखा रहा है।
34'कदम्ब, सर्ज और अर्जुन जैसे नाना प्रकार के वृक्षों से युक्त और नवीन जल से भरा यह वनप्रदेश उस मदिरालय के समान शोभित है जहाँ मयूरी रूपी युवतियाँ उन्मत्त होकर नृत्य कर रही हों।
35'प्यासे पक्षी इन्द्र द्वारा (वर्षा के रूप में) दिए गए अत्यन्त निर्मल जल को पत्तों के दोनों में भरा पीकर आनन्दित होते हैं; वह जल पत्तों के दोनों में एकत्र मोतियों के समान दिखता है। बूँदें उन पर गिरने से उनके पंखों का रंग मानो बदल (फीका पड़) जाता है।
36'वीणा के संगीत के समान भ्रमरों का मधुर गुञ्जन, मेढकों का टर्राना और दुन्दुभि की थाप के समान मेघों की गर्जना — इनसे ऐसा लगता है मानो वन में संगीत की सभा आरम्भ हो गई हो।
37'यहाँ मयूर नाच रहे हैं, वहाँ गा रहे हैं। अन्यत्र वे अपने बड़े पंख लटकाए वृक्षों की चोटियों पर विश्राम कर रहे हैं। ऐसा प्रतीत होता है मानो मयूरों ने वन में संगीत की सभा आरम्भ कर दी हो।
38'मेघों की गर्जना और नवीन वर्षाजल के प्रवाह से अपनी दीर्घ निद्रा से जागे भिन्न-भिन्न आकार, रंग और स्वर वाले मेढक टर्रा रहे हैं।
39'समुद्र तक अपने मार्ग को रोकने वाले टूटे तटों को बहाती हुई, उमड़ी हुई नदियाँ उन गर्विणी युवतियों के समान हैं जिनके वक्ष पर उभरे स्तनों के समान चक्रवाक पक्षी तैर रहे हों; वे पुष्पों के उपहार लेकर पूर्ण भोग के लिए वरे गए अपने स्वामी समुद्र से मिलने वेग से दौड़ रही हैं।
40'नवीन जल से भरे काले मेघ, काले मेघों पर टिके हुए, दावाग्नि से झुलसी किन्तु जड़ों से दृढ़ता से जमी चमकती शिलाओं के समान प्रतीत होते हैं।
41'हाथी उस वनभूमि में विचरते हैं जहाँ मयूर आनन्द से केका कर रहे हैं, जहाँ घास से भरी भूमि रेंगते इन्द्रगोप कीटों से भरी है और जहाँ कदम्ब तथा अर्जुन के फूलों की सुगन्ध फैली है।
42'भ्रमर वर्षा से नष्ट हुए कमलों के केसर छोड़कर प्रसन्नतापूर्वक कदम्ब पुष्पों के नवीन केसरों की ओर शीघ्रता से जा रहे हैं।
43'मत्त हाथी वन में विचरते हैं। बलवान् वृषभ आनन्दित हैं। मृगराज सिंह विश्राम कर रहे हैं। पर्वत सुन्दर लगते हैं। राजा विश्राम कर रहे हैं। और देवराज इन्द्र मेघों के साथ क्रीड़ा कर रहे हैं।
44'आकाश में छाए मेघ अपनी विशाल धाराओं से समुद्र की गर्जना को भी दबाते हुए नदियों, तालाबों, सरोवरों और पोखरों को उमड़ा देते हैं और समस्त पृथ्वी को जलमग्न कर देते हैं।
45'वर्षा की धाराएँ महान् वेग से बरस रही हैं। वायु गरज रही है। तट टूटने से नदियाँ अपनी दिशा बदलकर वेग से बह रही हैं।
46'वायु द्वारा लाए गए और देवराज इन्द्र द्वारा अर्पित मेघरूपी जलकलशों से पर्वतों का अभिषेक हो रहा है। जैसे मनुष्यों द्वारा अभिषिक्त राजा अपना वैभव प्रकट करते हैं, वैसे ही पर्वत अपना रूप और गौरव प्रकट कर रहे हैं।
47'मेघों से ढँके होने के कारण सूर्य और तारे दिखाई नहीं देते। पृथ्वी नवीन जल के प्रवाह से बह रही है। अन्धकार से ढँकी दिशाएँ स्पष्ट नहीं हैं।
48'विशाल पर्वतशिखर भारी वर्षा की धाराओं से धुल रहे हैं, जो लटकती मोतियों की लम्बी लड़ियों के समान दिखाई देती हैं।
49'विशाल पर्वतों की शिलाओं पर से वेग से गिरते और गुफाओं में से बहते झरने तथा गाते मयूर टूटकर बिखरी मोतियों की लड़ियों का दृश्य उपस्थित करते हैं।
50'दूर-दूर तक फैले झरनों का तीव्र प्रवाह पर्वतशिखरों के आसपास के सब भाग को पूर्णतः धो देता है। वह विशाल गुफाओं की गोद में एकत्र मोतियों की लड़ियों के समान लगता है।
51'पर्वत पर सब ओर बहते अनुपम झरनों की धाराएँ ऐसी प्रतीत होती हैं मानो कामक्रीड़ा में लीन दिव्य स्त्रियों के हारों से घर्षण के कारण टूटकर स्वर्ग से मोती गिर रहे हों।
52'सूर्य के अस्त होने का समय (क्योंकि वे सारा दिन अदृश्य रहते हैं) केवल विश्राम के लिए अपने घोंसलों की ओर लौटते पक्षियों से, कमलों के मुँदने से और मालतियों के खिलने से जाना जाता है।
53'राजाओं के अभियान रुक गए हैं। सेनाएँ लौट आई हैं। जल के प्रवाह ने मार्ग रोक दिए हैं। इसने (राज्यों के बीच) वैर को स्थगित कर दिया है।
54'ब्राह्मणों के वेदपाठ और सामगान के इच्छुकों के लिए नियत भाद्रपद मास आरम्भ हो गया है।
55'निश्चय ही कोसलराज भरत ने आषाढ़ मास आरम्भ होने से पहले अपनी समस्त आवश्यक सामग्री का संग्रह पूरा कर लिया होगा।
56'जैसे मुझे लौटते देखते ही अयोध्यावासियों के हर्षपूर्ण स्वर ऊँचे उठते हैं, वैसे ही वर्षाजल से भरी सरयू का वेग निश्चय ही बढ़ रहा होगा।
57'शत्रु को पराजित कर सुग्रीव इस वर्षाकाल में अपनी पत्नी के साथ गुणों से समृद्ध राज्य में भलीभाँति प्रतिष्ठित हैं।
58'हे लक्ष्मण! मैंने अपनी पत्नी खो दी। मैं विशाल राज्य से भी च्युत हुआ। मैं उमड़े जल से कटते नदीतट के समान डूब रहा हूँ।
59'मेरा बढ़ता शोक, दूरियाँ पार करना दुष्कर बनाने वाली ये वर्षा, और महाशत्रु रावण — ये सब दुर्जय प्रतीत होते हैं।
60अभियान के इस स्थगन और अत्यन्त दुर्गम मार्गों को देखकर, तथा सुग्रीव मेरे प्रति निष्ठावान् हैं, इसलिए मैंने कुछ नहीं कहा।
61'सुग्रीव ने बड़े कष्ट झेले हैं और दीर्घकाल के पश्चात् अपनी पत्नियों से मिले हैं, तथा हमारा कार्य महान् है, इसीलिए मैंने अभी उनसे कुछ कहना नहीं चाहा।
62विश्राम कर लेने और समय आ गया जानकर सुग्रीव स्वयं ही किए गए उपकार को पहचान लेंगे — इसमें कोई सन्देह नहीं।
63'हे शुभगुणसम्पन्न लक्ष्मण! मैं सुग्रीव तथा नदियों को प्रसन्न करने के लिए उचित समय की प्रतीक्षा करूँगा।
64वीर को चाहिए कि जिसने उसकी सहायता की हो, उसकी वह प्रत्युपकार से सहायता करे। कृतघ्न व्यक्ति सहायता का बदला न चुकाकर सज्जनों का हृदय दुखाता है।'
65यह सुनकर लक्ष्मण ने सुन्दर राम के प्रति यथोचित आदर के साथ अपना विचारपूर्ण मत प्रकट किया —
66'हे राम! शरद् आते ही सुग्रीव शीघ्र वह सब करेंगे जो आप चाहते हैं। वर्षा को सह लीजिए। शत्रु के नाश के (अपने संकल्प में) दृढ़ रहिए।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का अष्टाविंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1वालिको वध र सुग्रीवको राज्याभिषेकपछि राम बसोबासका लागि माल्यवान् पर्वतमा पुग्नुभयो। उहाँले लक्ष्मणसँग भन्नुभयो —
2'अब वर्षाकाल सुरु भइसक्यो, आकाशलाई पर्वतझैँ (विशाल) मेघले ढाकेको हेर।
3'आकाशले सूर्यका किरणद्वारा समुद्रबाट पानी तान्यो र नौ महिनासम्म (कार्तिकदेखि असारसम्म) त्यो आफ्नो गर्भमा धारण गर्यो। अब त्यसले समस्त रसको आधार त्यो जल प्रसव गर्दै छ।
4'मेघबाट बनेका भर्याङबाट आकाशमा चढ्न र कुटज तथा अर्जुनका फूलका मालाले सूर्यदेवलाई सजाउन सम्भव छ।
5'आकाश यस्तो देखिन्छ मानौँ त्यसका घाउ मेघका सेता, ओसिला पट्टीले बाँधिएका छन्, जसका किनारा सन्ध्याको आभाले रङ्गिएर राता भएका छन्।
6'मन्द वायु जसका सुस्केरा हुन् र सन्ध्याको आभाका रूपमा रातो चन्दन लगाइएका खरानी वर्णका मेघ जसको विवर्ण मुख हुन्, यस्तो यो आकाश कुनै कामातुर प्रेमीझैँ देखिन्छ।
7'ग्रीष्मले तातेकी र त्यसपछि नयाँ वर्षाजलले भिजेर वाफ छोड्दै गरेकी यो पृथ्वी शोकले जल्दै र आँसु झार्दै गरेकी मेरी सीताझैँ लाग्छिन्।
8'मेघको गर्भबाट निस्केको वायु, सेता कमलको कोमल स्पर्शझैँ शीतल र केतकीका फूलको सुगन्धले भरिएको, अञ्जुलीमा भरेर सुँघ्न सकिन्छ।
9'अर्जुन र केतकीका फूलको सुगन्धले सुवासित यो पर्वत वर्षाजलले त्यसरी नै नुहाइँदै छ जसरी शत्रुको नाशले शान्त भएका सुग्रीव (पवित्र) जलधाराले अभिषिक्त गरिए।
10'पर्वतहरू कालो मेघले ढाकिएका छन् जुन कृष्णमृगको छालाझैँ देखिन्छन्। बग्दै गरेका वर्षाजलका धारा काँधबाट झुन्डिएको जनैझैँ छन् र गुफा भर्ने वायुको ध्वनि पुरोहितहरूको वेदपाठझैँ छ।
11'सुनका कोर्राझैँ बिजुलीले पिटिएको र गर्जनका रूपमा कन्दै गरेको आकाश यस्तो देखिन्छ मानौँ तीव्र पीडाले रोइरहेको छ।
12'कालो मेघमा बिजुली चम्कनु मलाई रावणको काखबाट उम्कन असहाय भई छटपटाइरहेकी तपस्विनी वैदेहीझैँ लाग्छ।
13'बाक्लो मेघले मानौँ लिपिएका र त्यसैले अवरुद्ध ती दिशाहरू, जसमा चन्द्रमासहित ग्रह देखिँदैनन्, प्रेमीहरूका लागि अनुकूल छन्। भनिन्छ चन्द्रमाले प्रियतमाको वियोगको पीडा बढाउँछ। अतः जुन दिशामा चन्द्रमा र ताराहरू मेघले ढाकिएका छन्, ती विरहीहरूका लागि अनुकूल भएका छन्।
14'हे सौमित्रि! पर्वतको ढलानमा उभिएका ग्रीष्मले ओइलाएका कुटजका फूल हेर। तिनले नयाँ वर्षाका झरीको स्वागत गर्छन् र यद्यपि मेरो हृदय शोकले अभिभूत छ, तापनि तिनले ममा पनि अनुराग जगाइदिन्छन्।
15'अब धूलो बसिसक्यो र कुहिरो बोकेको वायु शीतल छ। ग्रीष्मको ताप सकियो। राजाहरूका अभियान रोकिएका छन् र पथिकहरू आफ्नो जन्मभूमि फर्किँदै छन्।
16'मानसरोवरमा बस्ने इच्छाले हाँसहरू यात्रामा निस्किसके र चक्रवाकहरू अब आफ्ना जोडीसँग मिलिसके। भारी वर्षाले बिग्रेका बाटामा गाडा चल्दैनन्।
17'यहाँ जुन आकाश देखिन्छ, त्यो त्यहाँ छरिएका मेघका कारण देखिँदैन। कतै त्यो उज्ज्वल (नीलो) छ, कतै धमिलो। त्यो यताउता पहाडले युक्त शान्त समुद्रझैँ देखिन्छ।
18'सर्ज र कदम्बका फूल मिसिएका वर्षाजलका पहाडी धाराहरूले पर्वतका राता खनिज शिलाका थेग्रासहित नयाँ पानी वेगले समुद्रतिर लैजाँदै छन्। सुन, मयूर कराउँदै छ।
19'भमराहरूलाई मीठो रसले भरिएका जामुनका फल प्रिय छन्। मानिसहरू ती मन भरी बाँडेर खान्छन्, जबकि पाक्दा अनेक रङ धारण गर्ने आँपका फल वायुले हल्लिएर भुइँमा झर्छन्।
20अग्ला पर्वतशिखरझैँ देखिने मेघहरू, बिजुलीका पताका र बकुल्लाका पङ्क्तिका माला धारण गरी, युद्धको व्यूहरचनामा मदमत्त हात्तीको चिच्याहटझैँ गम्भीर गर्जन गर्छन्।
21'वनको कोमल हरियो घाँस वर्षाजलले चम्किरहेको छ, मयूरहरू नृत्योत्सव मनाइरहेका छन् र अपराह्नमा वनहरू झन् मनोहर देखिन्छन्।
22'अग्ला पर्वतशिखरमा गर्जने विशाल मेघहरू पानीको भारी बोझ बोकिरहेका छन्। कहिले तिनीहरू विश्राम गर्छन्, कहिले बकुल्लासँगै फेरि यात्रा सुरु गर्छन्।
23'मेघसँग भेट्न आकाशमा उड्ने बकुल्लाका प्रसन्न पङ्क्तिहरू यस्ता देखिन्छन् मानौँ सेता कमलका छानिएका लामा माला गाँसेर आकाशमा झुन्ड्याइएका छन्।
24'नयाँ उम्रेको कोमल घाँस र यताउता छरिएका साना इन्द्रगोप कीराले पृथ्वी शोभित छ। त्यो रातो लाहाको रङ छर्किएको सुगावर्णको हरियो ओढ्नी लगाएकी स्त्रीझैँ देखिन्छिन्।
25'भगवान् विष्णुलाई निद्रा लाग्दै छ। नदीहरू वेगले समुद्रतिर दौडिँदै छन्। बकुल्लीहरू आनन्दपूर्वक मेघ समात्न उड्दै छन्। नवबधू उत्सुक भई आफ्ना प्रिय स्वामीकहाँ जाँदै छिन्।
26'वनमा मयूर नाचिरहेका छन्। कदम्बका हाँगा फूलले भरिएका छन्। साँढेहरू गाईको सङ्गको कामना गर्छन्। हरिया बाली र रूखले पृथ्वी सुन्दर देखिन्छ।
27'मेघ बर्सिरहेका छन्। नदीहरू बगिरहेका छन्। मदमत्त हात्तीहरू चिच्याइरहेका छन्। प्रियजनबाट छुट्टिएकाहरू उदास छन्। वानरहरू मौन छन् र मयूरहरू नाचिरहेका छन्।
28'केतकीका फूलको सुगन्ध, झरनाको ध्वनि र मयूरको केकाले गजराजहरू मत्त हुन्छन् र तीखो चिच्याहट गर्छन्।
29'मधुले भरिएका पुष्पपात्रबाट मह पिएर भमराहरू विस्तारै आफ्नो मद उतार्दै छन् र झरीले आहत भई कदम्बका हाँगामा झुन्डिएका छन्।
30'फलले लटरम्म जामुनका हाँगा गोलझैँ थुपारिएका कोइलाका डल्लाजस्ता देखिन्छन्, जबकि भमराका बथान जामुनका हाँगामा बसेका छन्।
31'बिजुलीका पताकाले सजिएका र गर्जन गर्ने वर्षामेघहरू रणभूमिमा युद्धका लागि उत्सुक चिच्याउँदै गरेका मदमत्त हात्तीझैँ शोभा पाउँछन्।
32'वनमा पर्वतको सहारामा हिँड्दै गरेका मत्त हात्तीहरू मेघको गर्जन सुनेर त्यसलाई प्रतिद्वन्द्वी मदमत्त हात्तीको युद्धचुनौती ठानी पछि फर्किन्छन्।
33'यहाँ भमराका बथान गुञ्जिरहेका छन्। त्यहाँ मयूरहरू नाचिरहेका छन्। अन्यत्र मत्त हात्तीहरू पानीमा क्रीडा गरिरहेका छन्। यसरी वनले आफ्ना अनेक रूप देखाइरहेको छ।
34'कदम्ब, सर्ज र अर्जुनजस्ता नानाथरी रूखले युक्त र नयाँ पानीले भरिएको यो वनप्रदेश त्यो मदिरालयझैँ शोभित छ जहाँ मयूरीरूपी युवतीहरू उन्मत्त भई नाचिरहेका छन्।
35'तिर्खाएका पक्षीहरू इन्द्रले (वर्षाको रूपमा) दिएको अत्यन्त निर्मल जल पातका दुनामा भरिएको पिएर आनन्दित हुन्छन्; त्यो जल पातका दुनामा जम्मा भएका मोतीझैँ देखिन्छ। थोपाहरू तिनमाथि झर्दा तिनका पखेटाको रङ मानौँ बदलिन्छ।
36'वीणाको सङ्गीतझैँ भमराको मीठो गुञ्जन, भ्यागुताको कराइ र दुन्दुभिको थापझैँ मेघको गर्जन — यिनले यस्तो लाग्छ मानौँ वनमा सङ्गीतको सभा सुरु भएको छ।
37'यहाँ मयूरहरू नाचिरहेका छन्, त्यहाँ गाइरहेका छन्। अन्यत्र तिनीहरू आफ्ना ठूला पखेटा झुन्ड्याएर रूखका टुप्पामा विश्राम गरिरहेका छन्। यस्तो देखिन्छ मानौँ मयूरहरूले वनमा सङ्गीतको सभा सुरु गरेका छन्।
38'मेघको गर्जन र नयाँ वर्षाजलको प्रवाहले आफ्नो लामो निद्राबाट ब्युँझेका भिन्नभिन्न आकार, रङ र स्वर भएका भ्यागुताहरू कराइरहेका छन्।
39'समुद्रसम्मको आफ्नो बाटो छेक्ने भत्केका किनारा बगाउँदै, उर्लिएका नदीहरू ती गर्विणी युवतीझैँ छन् जसका छातीमा उठेका स्तनझैँ चक्रवाक पक्षी पौडिरहेका छन्; तिनीहरू फूलका उपहार लिएर पूर्ण भोगका लागि वरण गरिएका आफ्ना स्वामी समुद्रसँग भेट्न वेगले दौडिरहेका छन्।
40'नयाँ पानीले भरिएका कालो मेघ, कालो मेघमाथि अडेस लागेका, दावानलले डढेका तर जराले दृढतापूर्वक गाडिएका चम्किला शिलाझैँ देखिन्छन्।
41'हात्तीहरू त्यो वनभूमिमा विचरण गर्छन् जहाँ मयूरहरू आनन्दले केका गरिरहेका छन्, जहाँ घाँसले भरिएको भूमि घस्रिने इन्द्रगोप कीराले भरिएको छ र जहाँ कदम्ब तथा अर्जुनका फूलको सुगन्ध फैलिएको छ।
42'भमराहरू वर्षाले नष्ट भएका कमलका केसर छोडेर प्रसन्नतापूर्वक कदम्ब फूलका नयाँ केसरतिर हतारिँदै जाँदै छन्।
43'मत्त हात्तीहरू वनमा विचरण गर्छन्। बलवान् साँढेहरू आनन्दित छन्। मृगराज सिंहहरू विश्राम गरिरहेका छन्। पर्वतहरू सुन्दर देखिन्छन्। राजाहरू विश्राम गरिरहेका छन्। अनि देवराज इन्द्र मेघसँग क्रीडा गरिरहेका छन्।
44'आकाशमा छाएका मेघहरू आफ्ना विशाल धाराले समुद्रको गर्जनलाई पनि दबाउँदै नदी, तलाउ, पोखरी र कुण्डलाई उर्लाइदिन्छन् र समस्त पृथ्वीलाई जलमग्न पार्छन्।
45'वर्षाका धारा महान् वेगले बर्सिरहेका छन्। वायु गर्जिरहेको छ। किनारा भत्किएकाले नदीहरू आफ्नो दिशा बदलेर वेगले बगिरहेका छन्।
46'वायुले ल्याएका र देवराज इन्द्रले अर्पण गरेका मेघरूपी जलकलशले पर्वतहरूको अभिषेक भइरहेको छ। जसरी मानिसहरूद्वारा अभिषिक्त राजाहरूले आफ्नो वैभव प्रकट गर्छन्, त्यसरी नै पर्वतहरूले आफ्नो रूप र गौरव प्रकट गरिरहेका छन्।
47'मेघले ढाकिएकाले सूर्य र ताराहरू देखिँदैनन्। पृथ्वी नयाँ जलको प्रवाहले बगिरहेकी छिन्। अन्धकारले ढाकिएका दिशाहरू स्पष्ट छैनन्।
48'विशाल पर्वतशिखरहरू भारी वर्षाका धाराले धोइँदै छन्, जुन झुन्डिएका मोतीका लामा लहरझैँ देखिन्छन्।
49'विशाल पर्वतका शिलामाथिबाट वेगले झर्ने र गुफाहरूबाट बग्ने झरना तथा गाइरहेका मयूरहरूले टुक्रिएर छरिएका मोतीका लहरको दृश्य उत्पन्न गर्छन्।
50'टाढाटाढासम्म फैलिएका झरनाको तीव्र प्रवाहले पर्वतशिखरका वरिपरिका सबै भाग पूर्णतः धोइदिन्छ। त्यो विशाल गुफाको काखमा जम्मा भएका मोतीका लहरझैँ देखिन्छ।
51'पर्वतमा सबैतिर बग्ने अनुपम झरनाका धारा यस्ता देखिन्छन् मानौँ कामक्रीडामा लीन दिव्य स्त्रीहरूका हारबाट घर्षणले टुक्रिएर स्वर्गबाट मोती झरिरहेका छन्।
52'सूर्य अस्ताउने समय (किनभने उनी दिनभरि अदृश्य रहन्छन्) विश्रामका लागि आफ्ना गुँडतिर फर्कने पक्षीबाट, कमलहरू मुँदिनेबाट र मालतीहरू फुल्नेबाट मात्र थाहा हुन्छ।
53'राजाहरूका अभियान रोकिएका छन्। सेनाहरू फर्किएका छन्। जलको प्रवाहले बाटा छेकेको छ। यसले (राज्यहरूबीचको) वैर स्थगित गरेको छ।
54'ब्राह्मणहरूको वेदपाठ र सामगान गर्न चाहनेहरूका लागि नियत भाद्रपद महिना सुरु भइसक्यो।
55'निश्चय नै कोसलराज भरतले असार महिना सुरु हुनुअघि आफ्नो समस्त आवश्यक सामग्रीको सङ्ग्रह पूरा गरिसकेका होलान्।
56'जसरी मलाई फर्किरहेको देख्नेबित्तिकै अयोध्यावासीका हर्षपूर्ण स्वर उच्च हुन्छन्, त्यसरी नै वर्षाजलले भरिएकी सरयूको वेग निश्चय नै बढिरहेको होला।
57'शत्रुलाई पराजित गरी सुग्रीव यस वर्षाकालमा आफ्नी पत्नीसँग गुणले समृद्ध राज्यमा राम्ररी प्रतिष्ठित छन्।
58'हे लक्ष्मण! मैले आफ्नी पत्नी गुमाएँ। म विशाल राज्यबाट पनि च्युत भएँ। म उर्लिएको जलले कटिरहेको नदीको किनाराझैँ डुब्दै छु।
59'मेरो बढ्दो शोक, दूरी पार गर्न कठिन बनाउने यो वर्षा, र महाशत्रु रावण — यी सबै दुर्जय देखिन्छन्।
60अभियानको यो स्थगन र अत्यन्त दुर्गम बाटा देखेर, तथा सुग्रीव मप्रति निष्ठावान् भएकाले मैले केही भनिनँ।
61'सुग्रीवले ठूला कष्ट भोगेका छन् र लामो समयपछि आफ्ना पत्नीसँग मिलेका छन्, तथा हाम्रो काम महान् छ, त्यसैले मैले अहिले उनीसँग केही भन्न चाहिनँ।
62विश्राम गरिसकेपछि र समय आयो भन्ने बुझेपछि सुग्रीव आफैँले गरिएको उपकार चिन्नेछन् — यसमा कुनै सन्देह छैन।
63'हे शुभगुणसम्पन्न लक्ष्मण! म सुग्रीव तथा नदीहरूलाई प्रसन्न पार्न उचित समयको प्रतीक्षा गर्नेछु।
64वीरले जसले उसको सहायता गरेको छ, उसलाई प्रत्युपकारद्वारा सहायता गर्नुपर्छ। कृतघ्न व्यक्तिले सहायताको बदला नचुकाई सज्जनहरूको हृदय दुखाउँछ।'
65यो सुनेर लक्ष्मणले सुन्दर रामप्रति यथोचित आदरसहित आफ्नो विचारपूर्ण मत प्रकट गरे —
66'हे राम! शरद् आउनेबित्तिकै सुग्रीवले चाँडै त्यो सबै गर्नेछन् जुन तपाईं चाहनुहुन्छ। वर्षालाई सहनुहोस्। शत्रुको नाशको (आफ्नो सङ्कल्पमा) दृढ रहनुहोस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको अठ्ठाइसौँ सर्ग समाप्त भयो।