Sarga 18
Kishkindha Kanda · Chapter 18
Sanskrit
1इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा4.18.1।।
2तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्। उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्4.18.2।। धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्। अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत्4.18.3।।
3तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्। उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्4.18.2।। धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्। अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत्4.18.3।।
4धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्। अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे4.18.4।।
5अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान्वृद्धानाचार्यसम्मतान्। सौम्य वानरचापल्यात्किं मावक्तुमिहेच्छसि4.18.5।।
6इक्ष्वाकूणामियं भूमिस्सशैलवनकानना। मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहप्रग्रहावपि4.18.6।।
7तां पालयति धर्मात्मा भरतस्सत्यवागृजुः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः4.18.7।।
8नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम्। विक्रमश्च यथा दृष्टस्स राजा देशकालवित्4.18.8।।
9तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः। चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसन्तानमिच्छवः4.18.9।।
10तस्मिन्नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले। पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम्4.18.10।।
11ते वयं धर्मविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः। भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि4.18.11।।
12त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः। कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि4.18.12।।
13ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति। त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्म्ये च पथि वर्तिनः4.18.13।।
14यवीयानात्मनः पुत्रशशिष्यश्चापि गुणोदितः। पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्रकारणम्4.18.14।।
15सूक्ष्मः परमदुरजेयस्सतां धर्मः प्लवङ्गम। हृदिस्थस्सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्4.18.15।।
16चपलश्चपलैस्सार्धं वानरैरकृतात्मभिः। जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्4.18.16।।
17अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते। न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि4.18.17।।
18तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः। भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्4.18.18।।
19अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत्4.18.19।।
20तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर। भ्रातृभार्यावमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः4.18.20।।
21न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः। दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप4.18.21।
22न हि ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्भवः। औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः4.18.22।। प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः।
23भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः4.18.23।। त्वं तु धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यं उपेक्षितुम्।
24गुरूर्धर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्4.18.24।। भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः।
25वयं तु भरतादेश विधिं कृत्वा हरीश्वर। त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुपर्यवस्थिताः4.18.25।।
26सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रत स्स मे4.18.26।। प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसन्निधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्4.18.27।।
27सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा। दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रत स्स मे4.18.26।। प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसन्निधौ। प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्4.18.27।।
28तदेभिः कारणैस्सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः4.18.28।। शासनं तप यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम्।
29सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः4.18.29।। वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यतः।
30शक्यं त्वयाऽपि तत्कार्यं धर्ममेवानुपश्यता4.18.30।। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तत्तथा चरितं हरे4.18.31।।
31शक्यं त्वयाऽपि तत्कार्यं धर्ममेवानुपश्यता4.18.30।। श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ। गृहीतौ धर्मकुशलैस्तत्तथा चरितं हरे4.18.31।।
32राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलास्स्वर्गमायान्ति सन्तस्सुकृतिनो यथा4.18.32।।
33शासनाद्वाऽपिमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते। राजात्वशासन्पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्4.18.33।।
34आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्। श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया4.18.34।।
35अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः। प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः4.18.35।।
36तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः। वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिता:।।4.18.36।।
37शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुङ्गव। यच्छ्रुत्वा हेतुमद्वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि4.18.37।।
38न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुङ्गव। वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः4.18.38।। प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान्।
39प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धांश्चापि निष्ठितान्4.18.39।। प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम्। विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते4.18.40।।
40प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धांश्चापि निष्ठितान्4.18.39।। प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम्। विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते4.18.40।।
41यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः। तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर4.18.41।। अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि।
42दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च4.18.42।। राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः।
43तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्4.18.43।। देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले।
44त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः4.18.44।। प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्।
45एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्4.18.45।। न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः।
46प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः।।4.18.46।। यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः।
47प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्4.18.47।। यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम्। तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव।
48तदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादादुक्तमप्रियम् । तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ।। 4.18.48 ।।
49त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञ: प्रजानां च हिते रतः। कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया4.18.49।।
50मामप्यगतधर्माणं व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्। धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय4.18.50।।
51न त्वात्मानमहं शोचे न तारां न च बान्धवान्। यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् 4.18.51।।
52स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः। तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति4.18.52।।
53बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः। तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः4.18.53।।
54सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्। त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः4.18.54।।
55या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या। सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां त्वमाधातुमिहासि4.18.55।।
56मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्। सुग्रीवो नावमन्येत तथाऽवस्थातुमर्हसि4.18.56।।
57त्वया ह्यनुगृहीतेन राज्यं शक्यमुपासितुम्4.18.57।। त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना। शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्4.18.58।।
58त्वया ह्यनुगृहीतेन राज्यं शक्यमुपासितुम्4.18.57।। त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना। शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्4.18.58।।
59त्वत्तोऽहं वधमाकाङ्क्षन्वार्यमाणोऽपि तारया। सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः4.18.59।। इत्युक्त्वा सन्नतो रामं विरराम हरीश्वरः।
60स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्4.18.60।। सामसम्पन्नया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया।
61न सन्तापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम4.18.61।। न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम। वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः4.18.62।।
62न सन्तापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम4.18.61।। न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम। वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः4.18.62।।
63दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते। कार्यकारणसिद्धार्था वुभौ तौ नावसीदतः4.18.63।।
64तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः। गतस्स्वां प्रकृतिं धर्म्यं धर्मदृष्टेन वर्त्मना4.18.64।।
65त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम्। त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम्4.18.65।।
66यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर। तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः4.18.66।।
67स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मन स्समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः। निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचस्सुयुक्तं निजगाद वानरः4.18.67।।
68शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो। इदं महेन्द्रोपम भीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर4.18.68।।
English
1To these harsh words though seemingly wellmeaning, courteous and righteous, Vali who had been mortally wounded and confused in mind, Rama replied:
2To righteous Vali,the best of the monkeys, the lord of the monkeys, who looked like the Sun shorn of his brilliance or a raindrained cloud or a fire that had been extinguished. Rama, under the scanner, said in reply:
3To righteous Vali,the best of the monkeys, the lord of the monkeys, who looked like the Sun shorn of his brilliance or a raindrained cloud or a fire that had been extinguished. Rama, under the scanner, said in reply:
4'Without correct knowledge of dharma, artha, kama and worldly ways, how do you reproach me bitterly now in total ignorance?
5'O gentle Vali why do you speak with monkeyish frivolousness, without consulting the elders and teachers endowed with intelligence?
6'This earth including mountains, groves and forests, animals, birds and humans belongs to the Ikshvaku kings.The right of purnishment and reward also vests with them.
7'Bharata, righteous, truthful, upright, knower of dharma, artha and kama and dispenser of punishment and rewards, rules this earth.
8'Bharata in whom justice and discipline, truth and courage along with the knowledge of time and place for action are firmly rooted is king (of this earth).
9'Following his command, in confirmity with dharma we and the other kings also move all over the entire world desirous of promoting dharma.
10'Who can stray from the path of dharma when the whole world is ruled by Bharata, a tiger among kings, and a lover of dharma?
11'By the command of Bharata ,all of us are devoted to our duty of upholding dharma and virtue and duly punish those who deviate from the path of dharma.
12'You have violated dharma. You stand condemned for your actions. Passion is your priority. You have strayed from the right path of kings.
13The elder brother, the father, and he who imparts knowledge—these three, who conduct themselves on the path of righteousness, are to be known as fathers.
14A younger brother, a son, and a virtuous pupil—these three are to be regarded like one's own son; here righteousness is the deciding consideration.
15'O monkey dharma is very subtle. It is extremely difficult to understand. Installed in the hearts of all living beings the self knows good and evil (soul is the witness of good and evil).
16'You are fickle by nature. Your consultants are frivolous, pettyminded monkeys. It is like one born blind suppporting another blind by birth. What do you know (about dharma)?
17'I shall explain to you clearly (the reason for striking you down). It is not proper for you to despise me with mere anger and malice.
18'Now know the reason why I struck you down. Having abandoned the eternal law, you are living with your younger brother's wife.
19'You are a sinner, since you live with Ruma, who is your virtual daughterinlaw, when the great self Sugriva is alive. (A younger brother is like a son and his wife, a daughterinlaw).
20'O monkey since you have violated morality by sinning against your brother's wife this punishment is justified.
21'O lord of monkeys I do not see any other way of controlling a person excepting punishing the one who has acted against dharma and swerved from the accepted code of conduct.
22'I am a kshatriya born of a good family. I will not pardon you for your sin. Whosoever transgresses dharma against his own daughter, sister or brother's wife out of lust should be killed according to smriti.
23'Bharata is a king and we follow his command. How can you, who have strayed from dharma, go unpunished?
24'Wise Bharata being a respectable king rules by dharma. By the command of Bharata, we are bent upon punishing those who have strayed from dharma by being addicted to sensual pleasures.
25'O Vali we have to follow Bharata's command and are bent upon punishing those wicked people who deviate from the bounds of dharma.
26'My friendship with Sugriva is as strong as that with Lakshmana. Its motive is the recovery of his wife and sovereignty. I have promised this to him in the presence of monkeys. How can a pledge remain unhonoured by a person like me? How is it possible?
27'My friendship with Sugriva is as strong as that with Lakshmana. Its motive is the recovery of his wife and sovereignty. I have promised this to him in the presence of monkeys. How can a pledge remain unhonoured by a person like me? How is it possible?
28'Knowing all these reasons(many violations of dharma), it is proper for you as a king to approve of the punishment accorded to you in consonance with dharma.
29'Punishment given to you should be viewed as a right course of action in all respects. This is the duty of a trustworthy friend who follows dharma.
30'You should also have acted in that manner considering dharma. Now listen to what Manu said, in two verses that hold good traditions dear which are accepted by men wellversed in dharma. O monkey the action taken by me is in conformity with this.
31'You should also have acted in that manner considering dharma. Now listen to what Manu said, in two verses that hold good traditions dear which are accepted by men wellversed in dharma. O monkey the action taken by me is in conformity with this.
32'Men who have perpetrated sins should be subjected to punishment by kings so that they become stainless and attain heaven like pious men who have performed good deeds.
33A thief is freed from his theft either by punishment or by being let off; but a king who fails to punish a sinner himself incurs that sin.
34'In the past a similar sin was perpetrated by Sramana, a revered soul (mendicant) and Mandhata, a noble king of my race inflicted terrible punishment on him.
35'Vicious deeds have been committed by others when the kings were not watchful. Kings punish such sinners when they are vigilant. Otherwise they have to atone for their negligence.
36'O tiger among monkeys do not regret. Your death has the sanction of dharma. We are under the control of sastras. We are committed to them. We do not have the freedom to act independently.
37'O hero O best of monkeys listen to me. I will give you one more reason. On hearing it, I hope you would not be angry with me.
38'O best of monkeys I have no mental agony nor do I regret in this case. Hidden from view or out in the open, people catch animals by means of snares or ropes or through other tricks.
39'People seeking animal flesh for food kill animals alarmed or unalarmed, animals that run away or animals that stand still. They kill animals whether they are alert or not and no blemish is attached.
40'People seeking animal flesh for food kill animals alarmed or unalarmed, animals that run away or animals that stand still. They kill animals whether they are alert or not and no blemish is attached.
41'O monkey even royal saints wellversed in dharma go for hunting. I struck you down with an arrow whether you were fighting with Sugriva or not, since you are a monkey. (You can be hit whether you are fighting face to face or not).
42'O best of monkeys kings are donors of dharma, life and auspiciousness to people which is difficult to acquire. There is no doubt about it.
43'One should not insult kings, nor shout at them, nor disregard them nor speak unpleasant words to them. They are gods in human form moving on this earth.
44'Seized with improper anger, you are reproaching one who is devoted to dharma, without knowing that I follow the code of conduct that has been passed on by my fathers and forefathers.'
45Vali was very much pained to hear Rama. He became free from confusion regarding dharma and no longer found fault with Rama.
46Thereafter Vali offered obeisance with folded palms to Rama, saying, 'O best among men whatever you have spoken is undoubtedly true.'
47O Rama, an inferior cannot argue against a distinguished person; therefore, if I earlier spoke improper and unpleasant words out of folly, you ought not to hold me at fault for that.
48In Progress
49'You are a wise man given to truth and righteousness.You remain devoted to people's wellbeing. As you know for certain about cause and effect your intellect is sound and words pleasant.
50'O knower of dharma, I did not follow dharma in the past. I have trangressed the bounds of dharma. Say, you have pardoned me, protect me in a righteous manner.
51'I neither grieve for myself nor for Tara nor for my kinsmen. But I do for my son Angada adorned with golden armlets. He is embellished with all virtues.
52'I loved him very much from his childhood. He will grow depressed in my absence. He will become like a pond whose waters have been dried up.
53'O Rama he is my only son through Tara and dear to me. He is young,innocent but strong.He deserves to be protected by you.
54'Shower equal affection from your heart on Sugriva and Angada. You are their protector and punisher also. You know what should and should not be done.
55'O lord of men may you have the same kind of affection for Sugriva and Angada as you have for Bharata and Lakshmana.
56'I hope Tara will not be made to suffer because of my offence. Make Sugriva not to run wretched Tara down.
57'It is possible for a person favoured by you to rule the kingdom.It is possible for one who is under your control and acts according to your will to rule the entire world and earn heaven.
58'It is possible for a person favoured by you to rule the kingdom.It is possible for one who is under your control and acts according to your will to rule the entire world and earn heaven.
59'Even though I was prevented by Tara, I came for a duel with Sugriva since I wished to die in your hands.' Having spoken thus to Rama, Vali fell silent.
60Now Vali was able to see clearly. Rama consoled him with words of peace and tranquillity, truth and righteousness.
61'O best of monkeys, abandon all your anxiety on this score. Bother not about us or about yourself. Whatever has happened, has happened in consonance with dharma.
62'O best of monkeys, abandon all your anxiety on this score. Bother not about us or about yourself. Whatever has happened, has happened in consonance with dharma.
63'The sinner and the punisher, whoever gives punishment and whoever receives it, are both regulated by the law of cause and effect. So do not despair.
64'You have been purged of your sin through punishment from the point of view of righteousness. You have regained your spiritual nature on the path of dharma.
65'O best of monkeys remove sorrow from your heart, delusion and fear. It is not possible for you to transgress fate.
66'O lord of monkeys Angada will remain with Sugriva and with me as he used to live with you. Rest assured.'
67Having listened to the sweet, wellcomposed words of great Rama, a crusher of the enemy in war ,follower of righteous path, Vali replied in appropriate manner:
68'Pray, O mighty prince, hero of immense valour, pardon me for the words of blame I unwittingly hurled at you. I said all that in excruciating pain caused by your mighty arrow and in confusion of what is right and what is wrong.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशस्सर्गः।। Thus ends the eighteenth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
Hindi
1मर्मान्तक रूप से घायल और मन से भ्रमित वालि के इन कठोर, किन्तु ऊपर से हितकर, शिष्ट और धर्मयुक्त प्रतीत होने वाले वचनों पर राम ने उत्तर दिया।
2तेज से रहित सूर्य के समान, वर्षा बरसा चुके मेघ के समान अथवा बुझी हुई अग्नि के समान दिखाई देने वाले उन धर्मात्मा वानरश्रेष्ठ, वानरराज वालि से राम ने विचारपूर्वक उत्तर में कहा —
3तेज से रहित सूर्य के समान, वर्षा बरसा चुके मेघ के समान अथवा बुझी हुई अग्नि के समान दिखाई देने वाले उन धर्मात्मा वानरश्रेष्ठ, वानरराज वालि से राम ने विचारपूर्वक उत्तर में कहा —
4'धर्म, अर्थ, काम और लोकव्यवहार का यथार्थ ज्ञान न होते हुए भी तुम पूर्ण अज्ञान में मेरी इतनी कटु निन्दा क्यों करते हो?
5'हे सौम्य वालि! बुद्धिमान् वृद्धजनों और गुरुजनों से परामर्श किए बिना तुम वानरोचित चपलता से क्यों बोलते हो?
6'पर्वतों, उपवनों और वनों सहित यह पृथ्वी, तथा पशु, पक्षी और मनुष्य — सब इक्ष्वाकु राजाओं के हैं। दण्ड और पुरस्कार का अधिकार भी उन्हीं में निहित है।
7'धर्मात्मा, सत्यवादी, सरल, धर्म-अर्थ-काम के ज्ञाता तथा दण्ड और पुरस्कार के विधाता भरत इस पृथ्वी पर शासन करते हैं।
8'जिनमें न्याय और अनुशासन, सत्य और साहस तथा कर्म के लिए देश-काल का ज्ञान दृढ़ता से प्रतिष्ठित है, वे भरत ही इस पृथ्वी के राजा हैं।
9'उन्हीं की आज्ञा का पालन करते हुए, धर्म के अनुरूप, हम तथा अन्य राजा भी धर्म की वृद्धि की इच्छा से समस्त पृथ्वी पर विचरते हैं।
10'जब समस्त संसार पर राजाओं में सिंह के समान, धर्मप्रेमी भरत का शासन है, तब धर्म के मार्ग से कौन विचलित हो सकता है?
11'भरत की आज्ञा से हम सब धर्म और सदाचार की रक्षा के अपने कर्तव्य में तत्पर हैं और धर्म के मार्ग से विचलित होने वालों को यथोचित दण्ड देते हैं।
12'तुमने धर्म का उल्लंघन किया है। अपने कर्मों के कारण तुम निन्दा के पात्र हो। तुम्हारे लिए काम ही प्रधान है। तुम राजाओं के सन्मार्ग से भ्रष्ट हो गए हो।
13ज्येष्ठ भ्राता, पिता और जो विद्या प्रदान करता है — धर्म के मार्ग पर चलने वाले ये तीनों पिता के समान जानने योग्य हैं।
14छोटा भाई, पुत्र और सद्गुणी शिष्य — ये तीनों अपने पुत्र के समान माने जाने चाहिए; यहाँ धर्म ही निर्णायक विचार है।
15'हे वानर! धर्म अत्यन्त सूक्ष्म है। उसे समझना अत्यन्त कठिन है। समस्त प्राणियों के हृदय में प्रतिष्ठित आत्मा ही भले-बुरे को जानती है।
16'तुम स्वभाव से चञ्चल हो। तुम्हारे परामर्शदाता चपल, क्षुद्रबुद्धि वानर हैं। यह तो वैसा ही है जैसे कोई जन्मान्ध दूसरे जन्मान्ध का सहारा बने। तुम धर्म के विषय में क्या जानते हो?
17'मैं तुम्हें स्पष्ट रूप से बताऊँगा कि तुम्हें क्यों मारा गया। केवल क्रोध और द्वेष से मेरी अवहेलना करना तुम्हारे योग्य नहीं।
18'अब वह कारण जान लो जिससे मैंने तुम्हें मारा। सनातन धर्म का त्याग कर तुम अपने छोटे भाई की पत्नी के साथ रह रहे हो।
19'महात्मा सुग्रीव के जीवित रहते हुए भी तुम रुमा के साथ रहते हो, जो वस्तुतः तुम्हारी पुत्रवधू है — इसीलिए तुम पापी हो। (छोटा भाई पुत्र के समान है और उसकी पत्नी पुत्रवधू के समान।)
20'हे वानर! क्योंकि तुमने अपने भाई की पत्नी के प्रति पाप करके मर्यादा का उल्लंघन किया है, इसलिए यह दण्ड न्यायसंगत है।
21'हे वानरराज! जिसने धर्म के विरुद्ध आचरण किया है और स्वीकृत आचारसंहिता से भ्रष्ट हो गया है, उसे दण्ड देने के अतिरिक्त उस पर नियन्त्रण का मुझे कोई अन्य उपाय नहीं दिखता।
22'मैं उत्तम कुल में उत्पन्न क्षत्रिय हूँ। मैं तुम्हारे पाप के लिए तुम्हें क्षमा नहीं करूँगा। जो कामवश अपनी पुत्री, बहन अथवा भाई की पत्नी के प्रति धर्म का अतिक्रमण करता है, वह स्मृति के अनुसार वध्य है।
23'भरत राजा हैं और हम उनकी आज्ञा का पालन करते हैं। फिर तुम, जो धर्म से भ्रष्ट हो गए हो, बिना दण्ड के कैसे रह सकते हो?
24'बुद्धिमान् भरत आदरणीय राजा होकर धर्म से शासन करते हैं। भरत की आज्ञा से हम उन लोगों को दण्ड देने के लिए उद्यत हैं जो विषयासक्त होकर धर्म से भ्रष्ट हो गए हैं।
25'हे वालि! हमें भरत की आज्ञा का पालन करना है और हम उन दुष्टों को दण्ड देने पर उद्यत हैं जो धर्म की मर्यादा से विचलित होते हैं।
26'सुग्रीव के साथ मेरी मित्रता वैसी ही दृढ़ है जैसी लक्ष्मण के साथ। उसका प्रयोजन उसकी पत्नी और राज्य की पुनःप्राप्ति है। मैंने वानरों के समक्ष उससे यह प्रतिज्ञा की है। मुझ जैसे व्यक्ति की प्रतिज्ञा अपूर्ण कैसे रह सकती है? यह कैसे सम्भव है?
27'सुग्रीव के साथ मेरी मित्रता वैसी ही दृढ़ है जैसी लक्ष्मण के साथ। उसका प्रयोजन उसकी पत्नी और राज्य की पुनःप्राप्ति है। मैंने वानरों के समक्ष उससे यह प्रतिज्ञा की है। मुझ जैसे व्यक्ति की प्रतिज्ञा अपूर्ण कैसे रह सकती है? यह कैसे सम्भव है?
28'इन सब कारणों को जानकर तुम्हारे लिए राजा के रूप में यह उचित है कि तुम धर्म के अनुरूप दिए गए इस दण्ड का अनुमोदन करो।
29'तुम्हें दिया गया दण्ड सब प्रकार से उचित कर्म माना जाना चाहिए। धर्म का पालन करने वाले विश्वसनीय मित्र का यही कर्तव्य है।
30'धर्म का विचार कर तुम्हें भी वैसा ही आचरण करना चाहिए था। अब सुनो कि मनु ने दो श्लोकों में क्या कहा है, जिन्हें धर्म के ज्ञाता पुरुष सत्परम्परा के रूप में प्रिय मानते हैं। हे वानर! मेरा किया हुआ कर्म इसी के अनुरूप है।
31'धर्म का विचार कर तुम्हें भी वैसा ही आचरण करना चाहिए था। अब सुनो कि मनु ने दो श्लोकों में क्या कहा है, जिन्हें धर्म के ज्ञाता पुरुष सत्परम्परा के रूप में प्रिय मानते हैं। हे वानर! मेरा किया हुआ कर्म इसी के अनुरूप है।
32'पाप करने वाले मनुष्यों को राजाओं द्वारा दण्डित किया जाना चाहिए, जिससे वे निष्पाप होकर पुण्यकर्म करने वाले सज्जनों के समान स्वर्ग प्राप्त करें।
33चोर या तो दण्ड पाकर अथवा छोड़ दिए जाने पर अपनी चोरी से मुक्त हो जाता है; किन्तु जो राजा पापी को दण्ड नहीं देता, वह स्वयं उस पाप को प्राप्त करता है।
34'प्राचीन काल में श्रमण नामक एक पूजनीय तपस्वी ने ऐसा ही पाप किया था और मेरे वंश के श्रेष्ठ राजा मान्धाता ने उसे भयंकर दण्ड दिया था।
35'राजाओं के असावधान रहने पर दूसरों ने भी दुष्कर्म किए हैं। सावधान रहने पर राजा ऐसे पापियों को दण्ड देते हैं। अन्यथा उन्हें अपने प्रमाद का प्रायश्चित्त करना पड़ता है।
36'हे वानरश्रेष्ठ! शोक मत करो। तुम्हारी मृत्यु धर्मसम्मत है। हम शास्त्रों के अधीन हैं। हम उनके प्रति प्रतिबद्ध हैं। हमें स्वतन्त्र रूप से आचरण करने की छूट नहीं।
37'हे वीर! हे वानरश्रेष्ठ! मेरी बात सुनो। मैं तुम्हें एक और कारण बताऊँगा। उसे सुनकर आशा है तुम मुझ पर क्रोध नहीं करोगे।
38'हे वानरश्रेष्ठ! इस विषय में मुझे न मानसिक व्यथा है, न पश्चात्ताप। छिपकर अथवा प्रकट रूप से लोग जाल, रस्सी अथवा अन्य उपायों से पशुओं को पकड़ते हैं।
39'माँस के लिए पशु खोजने वाले लोग सचेत अथवा असचेत, भागते हुए अथवा खड़े हुए पशुओं का वध करते हैं। वे पशुओं को सतर्क हों या न हों, मार डालते हैं और इसमें कोई दोष नहीं लगता।
40'माँस के लिए पशु खोजने वाले लोग सचेत अथवा असचेत, भागते हुए अथवा खड़े हुए पशुओं का वध करते हैं। वे पशुओं को सतर्क हों या न हों, मार डालते हैं और इसमें कोई दोष नहीं लगता।
41'हे वानर! धर्म के ज्ञाता राजर्षि भी आखेट के लिए जाते हैं। तुम सुग्रीव से युद्ध कर रहे थे या नहीं, इससे कोई अन्तर नहीं पड़ता — तुम वानर हो, इसलिए मैंने तुम्हें बाण से मारा।
42'हे वानरश्रेष्ठ! राजा प्रजा को धर्म, प्राण और दुर्लभ मङ्गल के दाता हैं। इसमें कोई सन्देह नहीं।
43'राजाओं का अपमान नहीं करना चाहिए, न उन पर चिल्लाना चाहिए, न उनकी उपेक्षा करनी चाहिए, न उनसे अप्रिय वचन कहने चाहिए। वे इस पृथ्वी पर विचरने वाले मनुष्यरूपधारी देवता हैं।
44'अनुचित क्रोध से ग्रस्त होकर तुम धर्मपरायण पुरुष की निन्दा कर रहे हो, यह न जानते हुए कि मैं अपने पिता-पितामहों से चली आई आचारसंहिता का पालन करता हूँ।'
45राम के वचन सुनकर वालि को अत्यन्त पीड़ा हुई। वे धर्म के विषय में अपने भ्रम से मुक्त हो गए और उन्होंने राम में दोष देखना छोड़ दिया।
46इसके पश्चात् वालि ने हाथ जोड़कर राम को प्रणाम किया और कहा — 'हे नरश्रेष्ठ! आपने जो कुछ कहा है, वह निस्सन्देह सत्य है।'
47'हे राम! हीन व्यक्ति श्रेष्ठ पुरुष के साथ वाद नहीं कर सकता; अतः यदि मैंने पहले मूर्खतावश अनुचित और अप्रिय वचन कहे हों, तो उसके लिए आपको मुझे दोषी नहीं ठहराना चाहिए।
48[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
49'आप बुद्धिमान् पुरुष हैं, सत्य और धर्म में स्थित हैं। आप प्रजा के हित में तत्पर रहते हैं। कार्य-कारण को निश्चयपूर्वक जानने के कारण आपकी बुद्धि निर्मल और वाणी मधुर है।
50'हे धर्मज्ञ! मैंने भूतकाल में धर्म का पालन नहीं किया। मैंने धर्म की मर्यादा का अतिक्रमण किया। कहिए कि आपने मुझे क्षमा कर दिया, और धर्मपूर्वक मेरी रक्षा कीजिए।
51'मैं न अपने लिए शोक करता हूँ, न तारा के लिए, न अपने बन्धुजनों के लिए। किन्तु स्वर्ण के बाजूबन्दों से अलंकृत अपने पुत्र अङ्गद के लिए शोक करता हूँ। वह समस्त गुणों से विभूषित है।
52'मैंने बचपन से ही उसे अत्यन्त स्नेह किया है। मेरे न रहने पर वह दुःखी हो जाएगा। वह उस सरोवर के समान हो जाएगा जिसका जल सूख गया हो।
53'हे राम! तारा से उत्पन्न वह मेरा एकमात्र पुत्र है और मुझे प्रिय है। वह युवा, निष्कपट किन्तु बलवान् है। वह आपके द्वारा रक्षा किए जाने योग्य है।
54'सुग्रीव और अङ्गद पर हृदय से समान स्नेह बरसाइए। आप ही उनके रक्षक और शासक हैं। आप जानते हैं कि क्या करना चाहिए और क्या नहीं।
55'हे नरेश्वर! जैसा स्नेह आपका भरत और लक्ष्मण पर है, वैसा ही स्नेह सुग्रीव और अङ्गद पर भी हो।
56'आशा है मेरे अपराध के कारण तारा को कष्ट नहीं भोगना पड़ेगा। ऐसा कीजिए कि सुग्रीव बेचारी तारा का तिरस्कार न करें।
57'आपके अनुगृहीत व्यक्ति के लिए राज्य करना सम्भव है। जो आपके अधीन रहकर आपकी इच्छा के अनुसार आचरण करता है, उसके लिए समस्त पृथ्वी पर शासन करना और स्वर्ग प्राप्त करना सम्भव है।
58'आपके अनुगृहीत व्यक्ति के लिए राज्य करना सम्भव है। जो आपके अधीन रहकर आपकी इच्छा के अनुसार आचरण करता है, उसके लिए समस्त पृथ्वी पर शासन करना और स्वर्ग प्राप्त करना सम्भव है।
59'यद्यपि तारा ने मुझे रोका था, तथापि मैं सुग्रीव से द्वन्द्वयुद्ध के लिए आया, क्योंकि मैं आपके हाथों मरना चाहता था।' राम से ऐसा कहकर वालि मौन हो गए।
60अब वालि स्पष्ट रूप से देख सकते थे। राम ने शान्ति और प्रशान्ति, सत्य और धर्म के वचनों से उन्हें सान्त्वना दी।
61'हे वानरश्रेष्ठ! इस विषय में अपनी सारी चिन्ता छोड़ दो। न हमारे लिए चिन्ता करो, न अपने लिए। जो कुछ हुआ है, वह धर्म के अनुरूप ही हुआ है।
62'हे वानरश्रेष्ठ! इस विषय में अपनी सारी चिन्ता छोड़ दो। न हमारे लिए चिन्ता करो, न अपने लिए। जो कुछ हुआ है, वह धर्म के अनुरूप ही हुआ है।
63'पापी और दण्ड देने वाला, जो दण्ड देता है और जो दण्ड पाता है — दोनों ही कार्य-कारण के नियम से बँधे हैं। अतः निराश मत हो।
64'धर्म की दृष्टि से दण्ड के द्वारा तुम अपने पाप से शुद्ध हो चुके हो। तुमने धर्म के मार्ग पर अपना आत्मस्वरूप पुनः प्राप्त कर लिया है।
65'हे वानरश्रेष्ठ! अपने हृदय से शोक, मोह और भय दूर करो। तुम्हारे लिए विधि का उल्लंघन करना सम्भव नहीं।
66'हे वानरराज! अङ्गद सुग्रीव के साथ और मेरे साथ वैसे ही रहेगा जैसे वह तुम्हारे साथ रहता आया है। निश्चिन्त रहो।'
67युद्ध में शत्रुओं को चूर करने वाले, धर्म के मार्ग पर चलने वाले महात्मा राम के मधुर, सुसंगत वचन सुनकर वालि ने यथोचित उत्तर दिया —
68'हे महाबली राजकुमार! हे अपार पराक्रम वाले वीर! मैंने अनजाने में जो निन्दा के वचन आप पर फेंके, उनके लिए मुझे क्षमा कीजिए। मैंने वह सब आपके महान् बाण से उत्पन्न असह्य पीड़ा में और उचित-अनुचित के भ्रम में कहा था।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का अष्टादश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1मर्मान्तक रूपमा घाइते र मनले भ्रमित वालिका यी कठोर, तर बाहिरबाट हितकर, शिष्ट र धर्मयुक्त देखिने वचनमा रामले जवाफ दिनुभयो।
2तेजविहीन सूर्यझैँ, वर्षा बर्साइसकेको मेघझैँ अथवा निभेको अग्निझैँ देखिने ती धर्मात्मा वानरश्रेष्ठ, वानरराज वालिसँग रामले विचारपूर्वक जवाफमा भन्नुभयो —
3तेजविहीन सूर्यझैँ, वर्षा बर्साइसकेको मेघझैँ अथवा निभेको अग्निझैँ देखिने ती धर्मात्मा वानरश्रेष्ठ, वानरराज वालिसँग रामले विचारपूर्वक जवाफमा भन्नुभयो —
4'धर्म, अर्थ, काम र लोकव्यवहारको यथार्थ ज्ञान नभई पनि तिमी पूर्ण अज्ञानमा मेरो यति कटु निन्दा किन गर्छौ?
5'हे सौम्य वालि! बुद्धिमान् वृद्ध र गुरुजनसँग परामर्श नगरी तिमी वानरोचित चपलताले किन बोल्छौ?
6'पर्वत, उपवन र वनसहित यो पृथ्वी, तथा पशु, पक्षी र मानिस — सबै इक्ष्वाकु राजाहरूका हुन्। दण्ड र पुरस्कारको अधिकार पनि तिनैमा निहित छ।
7'धर्मात्मा, सत्यवादी, सरल, धर्म-अर्थ-कामका ज्ञाता तथा दण्ड र पुरस्कारका विधाता भरतले यस पृथ्वीमा शासन गर्नुहुन्छ।
8'जसमा न्याय र अनुशासन, सत्य र साहस तथा कर्मका लागि देशकालको ज्ञान दृढतापूर्वक प्रतिष्ठित छ, ती भरत नै यस पृथ्वीका राजा हुन्।
9'उहाँकै आज्ञा पालन गर्दै, धर्मअनुरूप, हामी तथा अन्य राजाहरू पनि धर्मको वृद्धिको इच्छाले समस्त पृथ्वीमा विचरण गर्छौँ।
10'जब समस्त संसारमा राजाहरूमध्ये बाघझैँ, धर्मप्रेमी भरतको शासन छ, तब धर्मको मार्गबाट को विचलित हुन सक्छ?
11'भरतको आज्ञाले हामी सबै धर्म र सदाचारको रक्षा गर्ने आफ्नो कर्तव्यमा तत्पर छौँ र धर्मको मार्गबाट विचलित हुनेलाई यथोचित दण्ड दिन्छौँ।
12'तिमीले धर्मको उल्लङ्घन गरेका छौ। आफ्ना कर्मका कारण तिमी निन्दाका पात्र छौ। तिम्रा लागि काम नै प्रधान छ। तिमी राजाहरूको सन्मार्गबाट भ्रष्ट भएका छौ।
13ज्येष्ठ भाइ, बुबा र जसले विद्या प्रदान गर्छ — धर्मको मार्गमा हिँड्ने यी तीन जनालाई बुबासरह जान्नुपर्छ।
14कान्छो भाइ, छोरा र सद्गुणी शिष्य — यी तीन जनालाई आफ्नै छोरासरह मान्नुपर्छ; यहाँ धर्म नै निर्णायक विचार हो।
15'हे वानर! धर्म अत्यन्त सूक्ष्म छ। यसलाई बुझ्न अत्यन्त कठिन छ। समस्त प्राणीका हृदयमा प्रतिष्ठित आत्माले नै असल र खराब जान्दछ।
16'तिमी स्वभावले चञ्चल छौ। तिम्रा परामर्शदाता चपल, क्षुद्रबुद्धि वानर छन्। यो त जन्मान्धले अर्को जन्मान्धलाई सहारा दिएजस्तै हो। तिमी धर्मबारे के जान्दछौ?
17'म तिमीलाई स्पष्ट रूपमा बताउनेछु कि तिमीलाई किन ढालियो। केवल क्रोध र द्वेषले मेरो अवहेलना गर्नु तिम्रो योग्य होइन।
18'अब त्यो कारण जान जसले गर्दा मैले तिमीलाई ढालेँ। सनातन धर्म त्यागेर तिमी आफ्नो कान्छो भाइकी पत्नीसँग बसिरहेका छौ।
19'महात्मा सुग्रीव जीवितै हुँदा पनि तिमी रुमासँग बस्छौ, जो वस्तुतः तिम्री बुहारी हुन् — त्यसैले तिमी पापी हौ। (कान्छो भाइ छोरासरह हो र उसकी पत्नी बुहारीसरह।)
20'हे वानर! तिमीले आफ्नो भाइकी पत्नीप्रति पाप गरेर मर्यादाको उल्लङ्घन गरेकाले यो दण्ड न्यायसङ्गत छ।
21'हे वानरराज! जसले धर्मविरुद्ध आचरण गरेको छ र स्वीकृत आचारसंहिताबाट भ्रष्ट भएको छ, उसलाई दण्ड दिनुबाहेक उसमाथि नियन्त्रणको अरू कुनै उपाय मलाई देखिँदैन।
22'म उत्तम कुलमा जन्मेको क्षत्रिय हुँ। म तिम्रो पापका लागि तिमीलाई क्षमा गर्नेछैनँ। जसले कामवश आफ्नी छोरी, बहिनी अथवा भाइकी पत्नीप्रति धर्मको अतिक्रमण गर्छ, ऊ स्मृतिअनुसार वध्य हुन्छ।
23'भरत राजा हुनुहुन्छ र हामी उहाँको आज्ञा पालन गर्छौँ। अनि तिमी, जो धर्मबाट भ्रष्ट भएका छौ, दण्डविना कसरी रहन सक्छौ?
24'बुद्धिमान् भरत आदरणीय राजा भई धर्मले शासन गर्नुहुन्छ। भरतको आज्ञाले हामी ती मानिसलाई दण्ड दिन उद्यत छौँ जो विषयासक्त भई धर्मबाट भ्रष्ट भएका छन्।
25'हे वालि! हामीले भरतको आज्ञा पालन गर्नुपर्छ र हामी ती दुष्टहरूलाई दण्ड दिन उद्यत छौँ जो धर्मको मर्यादाबाट विचलित हुन्छन्।
26'सुग्रीवसँगको मेरो मित्रता लक्ष्मणसँगको जत्तिकै दृढ छ। त्यसको प्रयोजन उनकी पत्नी र राज्यको पुनःप्राप्ति हो। मैले वानरहरूको सामु उनीसँग यो प्रतिज्ञा गरेको छु। मजस्तो व्यक्तिको प्रतिज्ञा अपूरो कसरी रहन सक्छ? यो कसरी सम्भव छ?
27'सुग्रीवसँगको मेरो मित्रता लक्ष्मणसँगको जत्तिकै दृढ छ। त्यसको प्रयोजन उनकी पत्नी र राज्यको पुनःप्राप्ति हो। मैले वानरहरूको सामु उनीसँग यो प्रतिज्ञा गरेको छु। मजस्तो व्यक्तिको प्रतिज्ञा अपूरो कसरी रहन सक्छ? यो कसरी सम्भव छ?
28'यी सबै कारण जानेर राजाका रूपमा तिम्रा लागि यो उचित छ कि तिमी धर्मअनुरूप दिइएको यस दण्डको अनुमोदन गर।
29'तिमीलाई दिइएको दण्डलाई सबै हिसाबले उचित कर्म मान्नुपर्छ। धर्म पालन गर्ने विश्वसनीय मित्रको यही कर्तव्य हो।
30'धर्मको विचार गरेर तिमीले पनि त्यस्तै आचरण गर्नुपर्थ्यो। अब सुन, मनुले दुई श्लोकमा के भनेका छन्, जसलाई धर्मका ज्ञाता पुरुषहरू सत्परम्पराका रूपमा प्रिय मान्छन्। हे वानर! मैले गरेको कर्म यसैअनुरूप छ।
31'धर्मको विचार गरेर तिमीले पनि त्यस्तै आचरण गर्नुपर्थ्यो। अब सुन, मनुले दुई श्लोकमा के भनेका छन्, जसलाई धर्मका ज्ञाता पुरुषहरू सत्परम्पराका रूपमा प्रिय मान्छन्। हे वानर! मैले गरेको कर्म यसैअनुरूप छ।
32'पाप गर्ने मानिसहरूलाई राजाहरूले दण्ड दिनुपर्छ, जसले गर्दा तिनीहरू निष्पाप भई पुण्यकर्म गर्ने सज्जनझैँ स्वर्ग प्राप्त गरून्।
33चोर या त दण्ड पाएर अथवा छोडिदिइएपछि आफ्नो चोरीबाट मुक्त हुन्छ; तर जुन राजाले पापीलाई दण्ड दिँदैन, ऊ आफैँ त्यो पाप प्राप्त गर्छ।
34'प्राचीन कालमा श्रमण नामका एक पूजनीय तपस्वीले यस्तै पाप गरेका थिए र मेरो वंशका श्रेष्ठ राजा मान्धाताले उनलाई भयंकर दण्ड दिएका थिए।
35'राजाहरू असावधान रहँदा अरूले पनि दुष्कर्म गरेका छन्। सावधान रहँदा राजाहरूले त्यस्ता पापीलाई दण्ड दिन्छन्। नत्र तिनीहरूले आफ्नो प्रमादको प्रायश्चित्त गर्नुपर्छ।
36'हे वानरश्रेष्ठ! शोक नगर। तिम्रो मृत्यु धर्मसम्मत छ। हामी शास्त्रका अधीन छौँ। हामी तिनैप्रति प्रतिबद्ध छौँ। हामीलाई स्वतन्त्र रूपमा आचरण गर्ने छुट छैन।
37'हे वीर! हे वानरश्रेष्ठ! मेरो कुरा सुन। म तिमीलाई अर्को एउटा कारण बताउनेछु। त्यो सुनेपछि आशा छ तिमी मसँग रिसाउनेछैनौ।
38'हे वानरश्रेष्ठ! यस विषयमा मलाई न मानसिक व्यथा छ, न पश्चात्ताप। लुकेर अथवा प्रकट रूपमा मानिसहरूले जाल, डोरी अथवा अन्य उपायले पशु समात्छन्।
39'मासुका लागि पशु खोज्ने मानिसहरूले सचेत वा असचेत, भाग्दै गरेका वा उभिएका पशुहरूको वध गर्छन्। तिनीहरूले पशुहरू सतर्क होऊन् वा नहोऊन्, मारिहाल्छन् र यसमा कुनै दोष लाग्दैन।
40'मासुका लागि पशु खोज्ने मानिसहरूले सचेत वा असचेत, भाग्दै गरेका वा उभिएका पशुहरूको वध गर्छन्। तिनीहरूले पशुहरू सतर्क होऊन् वा नहोऊन्, मारिहाल्छन् र यसमा कुनै दोष लाग्दैन।
41'हे वानर! धर्मका ज्ञाता राजर्षिहरू पनि आखेटका लागि जान्छन्। तिमी सुग्रीवसँग युद्ध गर्दै थियौ वा थिएनौ, यसले फरक पर्दैन — तिमी वानर हौ, त्यसैले मैले तिमीलाई बाणले प्रहार गरेँ।
42'हे वानरश्रेष्ठ! राजाहरू प्रजालाई धर्म, प्राण र दुर्लभ मङ्गलका दाता हुन्। यसमा कुनै सन्देह छैन।
43'राजाहरूको अपमान गर्नुहुँदैन, न तिनीहरूमाथि कराउनुहुन्छ, न तिनीहरूको उपेक्षा गर्नुहुन्छ, न तिनीहरूसँग अप्रिय वचन बोल्नुहुन्छ। तिनीहरू यस पृथ्वीमा विचरण गर्ने मनुष्यरूपधारी देवता हुन्।
44'अनुचित क्रोधले ग्रस्त भई तिमी धर्मपरायण पुरुषको निन्दा गरिरहेका छौ, यो नजानीकन कि म आफ्ना पिता र पितामहबाट चल्दै आएको आचारसंहिताको पालन गर्छु।'
45रामका वचन सुनेर वालिलाई अत्यन्त पीडा भयो। उनी धर्मबारेको आफ्नो भ्रमबाट मुक्त भए र उनले राममा दोष देख्न छोडे।
46त्यसपछि वालिले हात जोडेर रामलाई प्रणाम गरे र भने — 'हे नरश्रेष्ठ! तपाईंले जे भन्नुभयो, त्यो निस्सन्देह सत्य छ।'
47'हे राम! हीन व्यक्तिले श्रेष्ठ पुरुषसँग वाद गर्न सक्दैन; अतः मैले पहिले मूर्खतावश अनुचित र अप्रिय वचन बोलेको भए त्यसका लागि तपाईंले मलाई दोषी ठहर्याउनुहुँदैन।
48[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
49'तपाईं बुद्धिमान् पुरुष हुनुहुन्छ, सत्य र धर्ममा स्थित हुनुहुन्छ। तपाईं प्रजाको हितमा तत्पर रहनुहुन्छ। कार्यकारणलाई निश्चयपूर्वक जान्नुभएकाले तपाईंको बुद्धि निर्मल र वाणी मधुर छ।
50'हे धर्मज्ञ! मैले विगतमा धर्मको पालन गरिनँ। मैले धर्मको मर्यादा अतिक्रमण गरेँ। भन्नुहोस् कि तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुभयो, र धर्मपूर्वक मेरो रक्षा गर्नुहोस्।
51'म न आफ्नो लागि शोक गर्छु, न ताराका लागि, न आफ्ना बन्धुजनका लागि। तर सुनका बाजुबन्दले अलङ्कृत आफ्नो छोरा अङ्गदका लागि शोक गर्छु। ऊ समस्त गुणले विभूषित छ।
52'मैले बाल्यकालदेखि नै उसलाई अत्यन्त स्नेह गरेको छु। म नरहेपछि ऊ दुःखी हुनेछ। ऊ त्यो पोखरीझैँ हुनेछ जसको पानी सुकिसकेको छ।
53'हे राम! ताराबाट जन्मेको ऊ मेरो एकमात्र छोरा हो र मलाई प्रिय छ। ऊ युवा, निष्कपट तर बलवान् छ। ऊ तपाईंद्वारा रक्षा गरिन योग्य छ।
54'सुग्रीव र अङ्गदमाथि हृदयबाट समान स्नेह बर्साउनुहोस्। तपाईं नै तिनका रक्षक र शासक हुनुहुन्छ। तपाईं जान्नुहुन्छ के गर्नुपर्छ र के गर्नुहुँदैन।
55'हे नरेश्वर! जस्तो स्नेह तपाईंको भरत र लक्ष्मणप्रति छ, त्यस्तै स्नेह सुग्रीव र अङ्गदप्रति पनि होस्।
56'आशा छ मेरो अपराधका कारण ताराले कष्ट भोग्नुपर्नेछैन। सुग्रीवले बिचरी ताराको तिरस्कार नगरून् भन्ने गर्नुहोस्।
57'तपाईंले अनुग्रह गरेको व्यक्तिका लागि राज्य गर्न सम्भव छ। जो तपाईंको अधीनमा रही तपाईंकै इच्छाअनुसार आचरण गर्छ, उसका लागि समस्त पृथ्वीमा शासन गर्न र स्वर्ग प्राप्त गर्न सम्भव छ।
58'तपाईंले अनुग्रह गरेको व्यक्तिका लागि राज्य गर्न सम्भव छ। जो तपाईंको अधीनमा रही तपाईंकै इच्छाअनुसार आचरण गर्छ, उसका लागि समस्त पृथ्वीमा शासन गर्न र स्वर्ग प्राप्त गर्न सम्भव छ।
59'यद्यपि ताराले मलाई रोकेकी थिइन्, तापनि म सुग्रीवसँग द्वन्द्वयुद्धका लागि आएँ, किनभने म तपाईंकै हातबाट मर्न चाहन्थेँ।' रामसँग यसो भनेर वालि मौन भए।
60अब वालिले स्पष्ट रूपमा देख्न सक्थे। रामले शान्ति र प्रशान्ति, सत्य र धर्मका वचनले उनलाई सान्त्वना दिनुभयो।
61'हे वानरश्रेष्ठ! यस विषयमा आफ्नो सारा चिन्ता त्याग। न हाम्रा लागि चिन्ता गर, न आफ्ना लागि। जे भएको छ, त्यो धर्मअनुरूप नै भएको छ।
62'हे वानरश्रेष्ठ! यस विषयमा आफ्नो सारा चिन्ता त्याग। न हाम्रा लागि चिन्ता गर, न आफ्ना लागि। जे भएको छ, त्यो धर्मअनुरूप नै भएको छ।
63'पापी र दण्ड दिने, जसले दण्ड दिन्छ र जसले दण्ड पाउँछ — दुवै कार्यकारणको नियमले बाँधिएका छन्। अतः निराश नहोऊ।
64'धर्मको दृष्टिले दण्डद्वारा तिमी आफ्नो पापबाट शुद्ध भइसकेका छौ। तिमीले धर्मको मार्गमा आफ्नो आत्मस्वरूप पुनः प्राप्त गरेका छौ।
65'हे वानरश्रेष्ठ! आफ्नो हृदयबाट शोक, मोह र भय हटाऊ। तिम्रा लागि विधिको उल्लङ्घन गर्न सम्भव छैन।
66'हे वानरराज! अङ्गद सुग्रीवसँग र मसँग त्यसरी नै रहनेछ जसरी ऊ तिमीसँग रहँदै आएको छ। निश्चिन्त होऊ।'
67युद्धमा शत्रुलाई चूर पार्ने, धर्मको मार्गमा हिँड्ने महात्मा रामका मधुर, सुसङ्गत वचन सुनेर वालिले यथोचित जवाफ दिए —
68'हे महाबली राजकुमार! हे अपार पराक्रम भएका वीर! मैले अजानमा तपाईंमाथि फ्याँकेका निन्दाका वचनका लागि मलाई क्षमा गर्नुहोस्। मैले ती सबै तपाईंको महान् बाणले उत्पन्न असह्य पीडामा र उचितअनुचितको भ्रममा भनेको थिएँ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको अठारौँ सर्ग समाप्त भयो।