Sarga 17
Kishkindha Kanda · Chapter 17
Sanskrit
1ततश्शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः। पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः4.17.1।।
2स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः। अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः4.17.2।।
3तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे। नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम्4.17.3।।
4भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः। न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः4.17.4।।
5शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी वज्रभूषिता। दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेज्शियं च सा4.17.5।।
6स तया मालया वीरो हेमया हरियूथपः। सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्4.17.6।।
7तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यश्शरः। त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते4.17.7।।
8तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्। रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम्4.17.8।।
9तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम्। बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव।4.17.9।। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम्। आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।4.17.10।। महेन्द्रमिव दुर्धर्षंमुपेन्द्रमिव दुस्सहम्। महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।।4.17.11।। सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्। लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च।।4.17.12।।
10तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम्। बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव।4.17.9।। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम्। आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।4.17.10।। महेन्द्रमिव दुर्धर्षंमुपेन्द्रमिव दुस्सहम्। महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।।4.17.11।। सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्। लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च।।4.17.12।।
11तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम्। बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव।4.17.9।। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम्। आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।4.17.10।। महेन्द्रमिव दुर्धर्षंमुपेन्द्रमिव दुस्सहम्। महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।।4.17.11।। सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्। लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च।।4.17.12।।
12तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम्। बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव।4.17.9।। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम्। आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्।4.17.10।। महेन्द्रमिव दुर्धर्षंमुपेन्द्रमिव दुस्सहम्। महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्।।4.17.11।। सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्। लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च।।4.17.12।।
13तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम्4.17.13।। त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः।।4.17.14।। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडित:4.17.15।।
14तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम्4.17.13।। त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः।।4.17.14।। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडित:4.17.15।।
15तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम्4.17.13।। त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः।।4.17.14।। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडित:4.17.15।।
16रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः। सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः।।4.17.16।। इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि।।4.17.17।।
17रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः। सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः।।4.17.16।। इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि।।4.17.17।।
18दमश्शमः क्षमा धर्मो धृतिस्सत्यं पराक्रमः। पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपराधिषु4.17.18।।
19तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव। तारया प्रतिषिद्धोऽपि सुग्रीवेण समागतः4.17.19।।
20न मामन्येन सम्रब्धं प्रमत्तं योद्धु मर्हसि। इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव4.17.20।।
21न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम्। जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम्4.17.21।।
22सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम्। नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम्4.17.22।।
23विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्। न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम्4.17.23।। फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्। मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्4.17.24।।
24विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम्। न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम्4.17.23।। फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम्। मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम्4.17.24।।
25त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः। लिङ्गमप्यस्ति ते राजनन्दृश्यते धर्मसंहितम्4.17.25।।
26कः क्षत्रियकुले जात्शृतवान्नष्टसंशयः। धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्न क्रूरं कर्म समाचरेत्4.17.26।।
27राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः।।4.17.27।। अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि।
28साम दानं क्षमा धर्मस्सत्यं धृतिपराक्रमौ। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु4.17.28।।
29वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशना:। एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः4.17.29।।
30भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च। अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा4.17.30।।
31नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि4.17.31।। राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः।
32त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः4.17.32।। राजवृत्तेश्च सङ्कीणश्शरासनपरायणः।
33न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता4.17.33।। इन्द्रियैः कामवृत्तस्सन्कृष्यसे मनुजेश्वर।
34हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम्4.17.34।। किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्।
35राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः4.17.35।। नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः।
36सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः4.17.36।। लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः।
37अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम्। अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः4.17.37।।
38पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव4.17.38।। शल्यक श्श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः।
39चर्म चास्थि च मे राजन् नस्पृशन्ति मनीषिणः4.17.39।। अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः।
40तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम्4.17.40।। तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः।
41त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा। प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिना यथा4.17.41।।
42शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः। कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना4.17.42।।
43छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना। त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना4.17.43।।
44अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम्। वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिस्सह समागतः4.17.44।।
45उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमऽस्ते प्रकाशितः। अपकारिषु ते राजन्नहि पश्यामि विक्रमम्4.17.45।।
46दृश्यमानस्तु युद्ध्येथा मया यदि नृपात्मज। अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया4.17.46।।
47त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः। प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः4.17.47।।
48मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः4.17.48।। मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत्। सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया। कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे4.17.49।।
49मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः4.17.48।। मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत्। सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया। कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे4.17.49।।
50न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम्। आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव4.17.50।।
51युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवस्स्वर्गते मयि। अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे4.17.51।।
52काममेवं विधो लोकः कालेन विनियुज्यते। क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम्4.17.52।।
English
1A tyrant in war, Vali struck by4.54.24 Rama's arrow, collapsed instantaneously like a tree felled down.
2Adorned with shining gold ornaments,Vali fell down with all his limbs touching the ground like Indra's flag when its ropes are loosened.
3When the lord of the monkey troops fell down, it was as though the earth lost its brightness like the sky loses its brightness devoid of the Moon.
4Even though the highsouled Vali's body had fallen on the ground, its splendour, glow, life and valour had not left it.
5As the most beautiful golden necklace, studded with diamonds, given by Indra was there on him, the life, brightness and splendour of Vali's body remained.
6Vali, the chief hero of the monkeys, with his golden necklace appeared like the raincloud hallowed by the glowing twilight.
7Even though he had fallen down, the effulgence of his necklace on his body, and the arrow pierced into his vital parts remained.
8Rama's arrow released paved the way to heaven which was that hero's supreme destination.
9Rama followed by Lakshmana slowly approached the longarmed, lionchested, brightfaced, tawnyeyed Vali, and admiringly observed this unchallengeable son of Indra, unassailable like Indra himself. Adorned with a golden necklace, he had fallen on the ground like fire without flame, like king Yayati descended on the earth from the celestial realm on the exhaustion of his merits, or like the Sun cast down on the earth at the end of the aeon.
10Rama followed by Lakshmana slowly approached the longarmed, lionchested, brightfaced, tawnyeyed Vali, and admiringly observed this unchallengeable son of Indra, unassailable like Indra himself. Adorned with a golden necklace, he had fallen on the ground like fire without flame, like king Yayati descended on the earth from the celestial realm on the exhaustion of his merits, or like the Sun cast down on the earth at the end of the aeon.
11Rama followed by Lakshmana slowly approached the longarmed, lionchested, brightfaced, tawnyeyed Vali, and admiringly observed this unchallengeable son of Indra, unassailable like Indra himself. Adorned with a golden necklace, he had fallen on the ground like fire without flame, like king Yayati descended on the earth from the celestial realm on the exhaustion of his merits, or like the Sun cast down on the earth at the end of the aeon.
12Rama followed by Lakshmana slowly approached the longarmed, lionchested, brightfaced, tawnyeyed Vali, and admiringly observed this unchallengeable son of Indra, unassailable like Indra himself. Adorned with a golden necklace, he had fallen on the ground like fire without flame, like king Yayati descended on the earth from the celestial realm on the exhaustion of his merits, or like the Sun cast down on the earth at the end of the aeon.
13On seeing powerful Rama and Lakshmana approaching,Vali spoke with pride and rigteousness to Rama, 'You are a prince, born of a noble family, son of a renowned king. You are famous, brilliant, handsome and follower of good practices.Having hit me when I was engaged otherwise in an encounter what merit have you gained?'
14On seeing powerful Rama and Lakshmana approaching,Vali spoke with pride and rigteousness to Rama, 'You are a prince, born of a noble family, son of a renowned king. You are famous, brilliant, handsome and follower of good practices.Having hit me when I was engaged otherwise in an encounter what merit have you gained?'
15On seeing powerful Rama and Lakshmana approaching,Vali spoke with pride and rigteousness to Rama, 'You are a prince, born of a noble family, son of a renowned king. You are famous, brilliant, handsome and follower of good practices.Having hit me when I was engaged otherwise in an encounter what merit have you gained?'
16All beings proclaim your fame throughout the world, saying: Rama is compassionate, devoted to his people's welfare, kindly, enthusiastic, mindful of the right occasion, and steadfast in his vows.
17All beings proclaim your fame throughout the world, saying: Rama is compassionate, devoted to his people's welfare, kindly, enthusiastic, mindful of the right occasion, and steadfast in his vows.
18'O king selfcontrol (of organs of action and sense organs), righteousness, steadfastness, truthfulness, valiance and capacity to punish the offenders are virtues of a king.
19'Believing that you are a repository of all these virtues are in you, and respecting your noble lineage I engaged in a duel with Sugriva even though I was forewarned (by Tara).
20The conviction arose in my mind that, being unseen by you, you would not strike me while I was off my guard and engaged in combat with another.
21'I did not know that you have killed your soul (by acting against your conscience), that you are sinful in conduct and unrighteous under the show of virtues like a well, its mouth covered with grass.
22'You are a sinful man covered with the mask of piety thus resembling a hidden fire. I failed to recognise that righteousness is a mere pretext for you.
23'I did no harm to your affairs or to your city. I did not insult you. Why did you choose to kill me, a monkey roaming in the forest and living on fruits and roots? I was not fighting you. Why did you come and strike a person like me?
24'I did no harm to your affairs or to your city. I did not insult you. Why did you choose to kill me, a monkey roaming in the forest and living on fruits and roots? I was not fighting you. Why did you come and strike a person like me?
25'O prince, you are son to a king, handsome and famous. Even signs of righteousness are discernible in you.
26'Who, born in a kshatriya family, versed in the Vedas and free from doubt will commit such a cruel act under the guise of righteousness?
27'You are born in a royal family. You are wellknown. You are proficient in dharma. Yet you are unworthy of your race and robe.
28'Conciliation, generosity, forbearance, righteousness, truthfulness, steadfastness in valour and punishing offenders are the hallmarks of rulers.
29'O Rama we are mere animals wandering in the forest and living on roots and fruits. This is our nature. (But) you are a lord of men.
30'We fight for land or gold or silver. What did you fight me for, for what I have or for the fruits of the forest?
31'Submissiveness and modesty are the attributes of good rulers and should not be mixed up with benevolence and selfrestraint. Kings ought not to act (as they like) impulsively.
32'Fulfilling your own desire is important for you. You are wrathful and unstable with royal course of conduct. Your business is with your bow and arrows.
33'O lord of men you have no faith in righteousness, no steadfastness in the acquisition of wealth. You have no control over the senses. You are overcome by delusion.
34'O scion of the Kakutsthas Having killed me here with your arrow even though I have done you no harm, you have perpetrated an abominable act. How will you defend yourself in the midst of holy men after commiting such a sinful act?
35'One who kills a king, a brahmin or a cow, a thief or one who delights in destruction of life an atheist or one who marries before his elder they all go to hell.
36A tale-bearer, a miser, a betrayer of friends, and one who defiles his guru's bed—these surely go to the world of sinners, there is no doubt.
37'My skin is not fit to be worn by the virtuous, my hair and bones are also prohibited from any use. My flesh is also not at all fit to be eaten by righteous people like you
38'O Rama brahmins and kshatriyas are permitted to eat only the five nailed animals the porcupine, the hedgehog, the alligator, the rabbit and the tortoise.
39'O king the learned do not even touch my skin or bone. They do not eat my flesh. While it is so, you have unnecessarily killed me, a fivenailed animal.
40'Tara knew everything. Her words were correct. They were meant for my wellbeing. However, due to my ignorance (or arrogance), I did not heed her words and fell under the sway of the lord of death
41'O Kakutstha just as a wife endowed with good character cannot be protected by a wicked husband, you cannot be a protector of this earth.
42'You are treacherous, dishonest, mean, guised with false humility and a sinner to the core. How were you born to that highsouled Dasaratha?
43'Breaking through the chains of good character, trespassing the moral code of conduct of the sages, discharging the sharp arrow of righteousness, the elephantine (arrogant) Rama killed me.
44'You have committed an inauspicious, improper act, despised by the virtuous. What will you speak when you are questioned by noble men for committing such an act?
45'O king you have exhibited your valour against one who has done you no harm. Why have you not shown such valour on those who have offended you?
46'O prince had you fought me face to face you would have seen Vaivasvata, the lord of death today (you would have been killed by me).
47bitten to death by a snake while fast asleep.
48'Had you sought my help earlier(before you met Sugriva), I would have restored Sita to you within a single day. I have been killed by you to oblige Sugriva. I would have handed over Ravana by the neck after killing him in the battle.
49'Had you sought my help earlier(before you met Sugriva), I would have restored Sita to you within a single day. I have been killed by you to oblige Sugriva. I would have handed over Ravana by the neck after killing him in the battle.
50'Even if she were hidden in the waters of the ocean or in the underworld, I would have brought her by your order like Sweta to Aswatari or Hayagriva. (Hayagriva, an incarnation of Visnu brought Vedas stolen by demons, Madhu and Kaitabha from Patala or the netherworld)
51'Sugriva inheriting the kingdom after my departure to heaven is proper. But your killing me this way in the combat by unjustifiable means is not.
52'Indeed, in the world people meet with death when the time comes. Hiding yourself (from me) you have achieved it. Is it proper for you? You may think over and give your reply.'
Hindi
1युद्ध में अत्याचारी वालि राम के बाण से आहत होकर काटे गए वृक्ष के समान तत्क्षण गिर पड़े।
2चमकते स्वर्ण आभूषणों से अलंकृत वालि सब अङ्गों सहित पृथ्वी को छूते हुए ऐसे गिरे जैसे रस्सियाँ ढीली पड़ने पर इन्द्रध्वजा गिरती है।
3वानरसेनाओं के स्वामी के गिर जाने पर पृथ्वी ऐसे कान्तिहीन हो गई जैसे चन्द्रमा से रहित आकाश अपनी आभा खो देता है।
4यद्यपि महात्मा वालि का शरीर भूमि पर गिर चुका था, तथापि उसका तेज, दीप्ति, प्राण और पराक्रम उसे छोड़कर नहीं गए थे।
5इन्द्र के दिए हुए हीरों से जड़े परम सुन्दर स्वर्णहार के उनके शरीर पर बने रहने के कारण वालि के शरीर के प्राण, दीप्ति और तेज बने रहे।
6वानरों के प्रमुख वीर वालि अपने स्वर्णहार के साथ सन्ध्या की आभा से पवित्र हुए वर्षामेघ के समान प्रतीत हो रहे थे।
7गिर जाने पर भी उनके शरीर पर हार की कान्ति और मर्मस्थान में धँसा हुआ बाण बना रहा।
8राम के छोड़े हुए उस बाण ने उस वीर की परम गति स्वर्ग का मार्ग प्रशस्त कर दिया।
9लक्ष्मण के साथ राम धीरे-धीरे उन विशालबाहु, सिंह के समान वक्ष वाले, उज्ज्वल मुख वाले, पिङ्गलनेत्र वालि के समीप गए और इन्द्र के समान ही अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालि को प्रशंसाभरी दृष्टि से देखा। स्वर्णहार से अलंकृत वे ज्वालारहित अग्नि के समान, पुण्य क्षीण होने पर स्वर्गलोक से पृथ्वी पर उतरे राजा ययाति के समान, अथवा प्रलयकाल में पृथ्वी पर गिराए गए सूर्य के समान भूमि पर पड़े थे।
10लक्ष्मण के साथ राम धीरे-धीरे उन विशालबाहु, सिंह के समान वक्ष वाले, उज्ज्वल मुख वाले, पिङ्गलनेत्र वालि के समीप गए और इन्द्र के समान ही अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालि को प्रशंसाभरी दृष्टि से देखा। स्वर्णहार से अलंकृत वे ज्वालारहित अग्नि के समान, पुण्य क्षीण होने पर स्वर्गलोक से पृथ्वी पर उतरे राजा ययाति के समान, अथवा प्रलयकाल में पृथ्वी पर गिराए गए सूर्य के समान भूमि पर पड़े थे।
11लक्ष्मण के साथ राम धीरे-धीरे उन विशालबाहु, सिंह के समान वक्ष वाले, उज्ज्वल मुख वाले, पिङ्गलनेत्र वालि के समीप गए और इन्द्र के समान ही अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालि को प्रशंसाभरी दृष्टि से देखा। स्वर्णहार से अलंकृत वे ज्वालारहित अग्नि के समान, पुण्य क्षीण होने पर स्वर्गलोक से पृथ्वी पर उतरे राजा ययाति के समान, अथवा प्रलयकाल में पृथ्वी पर गिराए गए सूर्य के समान भूमि पर पड़े थे।
12लक्ष्मण के साथ राम धीरे-धीरे उन विशालबाहु, सिंह के समान वक्ष वाले, उज्ज्वल मुख वाले, पिङ्गलनेत्र वालि के समीप गए और इन्द्र के समान ही अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालि को प्रशंसाभरी दृष्टि से देखा। स्वर्णहार से अलंकृत वे ज्वालारहित अग्नि के समान, पुण्य क्षीण होने पर स्वर्गलोक से पृथ्वी पर उतरे राजा ययाति के समान, अथवा प्रलयकाल में पृथ्वी पर गिराए गए सूर्य के समान भूमि पर पड़े थे।
13बलवान् राम और लक्ष्मण को पास आते देखकर वालि ने गर्व और धर्मयुक्त वचनों में राम से कहा — 'आप राजकुमार हैं, कुलीन वंश में जन्मे हैं, प्रसिद्ध राजा के पुत्र हैं। आप यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर और सदाचार के पालक हैं। मैं जब अन्यत्र युद्ध में व्यस्त था, तब मुझ पर प्रहार करके आपने कौन-सा पुण्य अर्जित किया?'
14बलवान् राम और लक्ष्मण को पास आते देखकर वालि ने गर्व और धर्मयुक्त वचनों में राम से कहा — 'आप राजकुमार हैं, कुलीन वंश में जन्मे हैं, प्रसिद्ध राजा के पुत्र हैं। आप यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर और सदाचार के पालक हैं। मैं जब अन्यत्र युद्ध में व्यस्त था, तब मुझ पर प्रहार करके आपने कौन-सा पुण्य अर्जित किया?'
15बलवान् राम और लक्ष्मण को पास आते देखकर वालि ने गर्व और धर्मयुक्त वचनों में राम से कहा — 'आप राजकुमार हैं, कुलीन वंश में जन्मे हैं, प्रसिद्ध राजा के पुत्र हैं। आप यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर और सदाचार के पालक हैं। मैं जब अन्यत्र युद्ध में व्यस्त था, तब मुझ पर प्रहार करके आपने कौन-सा पुण्य अर्जित किया?'
16'समस्त प्राणी संसार भर में आपका यश यह कहकर घोषित करते हैं कि राम करुणाशील हैं, प्रजा के हित में तत्पर हैं, दयालु, उत्साही, उचित अवसर के ज्ञाता और अपने व्रत में दृढ़ हैं।
17'समस्त प्राणी संसार भर में आपका यश यह कहकर घोषित करते हैं कि राम करुणाशील हैं, प्रजा के हित में तत्पर हैं, दयालु, उत्साही, उचित अवसर के ज्ञाता और अपने व्रत में दृढ़ हैं।
18'हे राजन्! (कर्मेन्द्रियों और ज्ञानेन्द्रियों का) संयम, धर्म, दृढ़ता, सत्य, पराक्रम और अपराधियों को दण्ड देने की सामर्थ्य — ये राजा के गुण हैं।
19'यह मानकर कि ये सब गुण आपमें निहित हैं और आपके उत्तम वंश का आदर करते हुए, (तारा के) चेताए जाने पर भी मैं सुग्रीव से द्वन्द्वयुद्ध में प्रवृत्त हुआ।
20'मेरे मन में यह विश्वास उत्पन्न हुआ था कि आपके सामने न होने के कारण, जब मैं असावधान होकर दूसरे से युद्ध में लगा हूँ, तब आप मुझ पर प्रहार नहीं करेंगे।
21'मुझे यह ज्ञात न था कि आपने अपनी आत्मा का हनन कर लिया है, कि आप आचरण में पापी हैं और घास से ढँके मुख वाले कूएँ के समान गुणों के आवरण में अधार्मिक हैं।
22'आप धर्म के मुखौटे से ढँके हुए पापी पुरुष हैं और इस प्रकार छिपी हुई आग के समान हैं। मैं यह पहचान न सका कि धर्म आपके लिए केवल बहाना है।
23'मैंने आपके कार्यों या आपके नगर की कोई हानि नहीं की। मैंने आपका अपमान नहीं किया। फिर वन में विचरने वाले, फल-मूल पर जीवित रहने वाले मुझ वानर का वध करना आपने क्यों चुना? मैं आपसे युद्ध नहीं कर रहा था। फिर मुझ जैसे पर आकर प्रहार क्यों किया?
24'मैंने आपके कार्यों या आपके नगर की कोई हानि नहीं की। मैंने आपका अपमान नहीं किया। फिर वन में विचरने वाले, फल-मूल पर जीवित रहने वाले मुझ वानर का वध करना आपने क्यों चुना? मैं आपसे युद्ध नहीं कर रहा था। फिर मुझ जैसे पर आकर प्रहार क्यों किया?
25'हे राजकुमार! आप राजा के पुत्र हैं, सुन्दर और यशस्वी हैं। आपमें धर्म के लक्षण भी दिखाई देते हैं।
26'क्षत्रिय कुल में जन्मा, वेदों का ज्ञाता और सन्देहरहित कौन पुरुष धर्म की आड़ में ऐसा क्रूर कर्म करेगा?
27'आप राजवंश में जन्मे हैं। आप विख्यात हैं। आप धर्म में निपुण हैं। फिर भी आप अपने कुल और वेश के अयोग्य हैं।
28'साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, पराक्रम में दृढ़ता और अपराधियों को दण्ड देना — ये शासकों के लक्षण हैं।
29'हे राम! हम तो वन में विचरने वाले, फल-मूल पर जीने वाले पशु मात्र हैं। यही हमारा स्वभाव है। किन्तु आप मनुष्यों के स्वामी हैं।
30'हम भूमि, सोने या चाँदी के लिए लड़ते हैं। आपने मुझसे किसलिए युद्ध किया — मेरे पास जो है उसके लिए, अथवा वन के फलों के लिए?
31'विनम्रता और लज्जा उत्तम शासकों के गुण हैं और इन्हें उदारता तथा आत्मसंयम से मिला नहीं देना चाहिए। राजाओं को आवेश में आकर मनमाना आचरण नहीं करना चाहिए।
32'आपके लिए अपनी इच्छा की पूर्ति ही महत्त्वपूर्ण है। आप क्रोधी हैं और राजोचित आचरण में अस्थिर हैं। आपका काम तो अपने धनुष-बाण से ही है।
33'हे नरेश्वर! आपकी धर्म में श्रद्धा नहीं, अर्थ के उपार्जन में दृढ़ता नहीं। आपका इन्द्रियों पर नियन्त्रण नहीं। आप मोह से अभिभूत हैं।
34'हे ककुत्स्थकुलनन्दन! मैंने आपकी कोई हानि नहीं की, फिर भी यहाँ अपने बाण से मेरा वध करके आपने घृणित कर्म किया है। ऐसा पापकर्म करके सन्तों के बीच आप अपना बचाव कैसे करेंगे?
35'जो राजा, ब्राह्मण या गौ का वध करता है, जो चोर है अथवा जो प्राणिहिंसा में आनन्द लेता है, जो नास्तिक है अथवा जो अपने ज्येष्ठ से पहले विवाह करता है — वे सब नरक में जाते हैं।
36चुगलखोर, कृपण, मित्र से विश्वासघात करने वाला और गुरुशय्या को दूषित करने वाला — ये निश्चय ही पापियों के लोक में जाते हैं, इसमें सन्देह नहीं।
37'मेरा चर्म सज्जनों के धारण करने योग्य नहीं, मेरे केश और अस्थियाँ भी किसी उपयोग के लिए वर्जित हैं। मेरा माँस भी आप जैसे धर्मात्माओं के खाने योग्य कदापि नहीं।
38'हे राम! ब्राह्मणों और क्षत्रियों को केवल पाँच नखों वाले पशु — साही, शल्यक, गोह, खरगोश और कछुआ — खाने की अनुमति है।
39'हे राजन्! विद्वान् लोग मेरे चर्म या अस्थि को स्पर्श तक नहीं करते। वे मेरा माँस नहीं खाते। ऐसा होते हुए भी आपने मुझ पञ्चनख पशु का व्यर्थ ही वध किया।
40'तारा सब कुछ जानती थी। उसके वचन सत्य थे। वे मेरे कल्याण के लिए थे। किन्तु अपनी अज्ञानता के कारण मैंने उसके वचनों पर ध्यान न दिया और मृत्यु के देवता के वश में जा पड़ा।
41'हे ककुत्स्थ! जैसे सदाचारसम्पन्न पत्नी की रक्षा दुष्ट पति नहीं कर सकता, वैसे ही आप इस पृथ्वी के रक्षक नहीं हो सकते।
42'आप कपटी, अप्रामाणिक, नीच, मिथ्या विनय का वेश धारण करने वाले और आपाद-मस्तक पापी हैं। आप उन महात्मा दशरथ से कैसे उत्पन्न हुए?
43'सदाचार की शृंखलाओं को तोड़कर, ऋषियों की मर्यादा का उल्लंघन करके, धर्म का तीक्ष्ण बाण छोड़कर मदमत्त हाथी के समान राम ने मेरा वध किया है।
44'आपने अशुभ, अनुचित, सज्जनों द्वारा निन्दित कर्म किया है। ऐसा कर्म करने पर श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा पूछे जाने पर आप क्या कहेंगे?
45'हे राजन्! आपने उस पर अपना पराक्रम दिखाया जिसने आपकी कोई हानि नहीं की। जिन्होंने आपका अपकार किया, उन पर आपने ऐसा पराक्रम क्यों नहीं दिखाया?
46'हे राजकुमार! यदि आपने मुझसे आमने-सामने युद्ध किया होता तो आज आप वैवस्वत यम का दर्शन कर चुके होते।
47सोते हुए व्यक्ति को सर्प के डँसकर मार डालने के समान।
48'यदि आपने पहले ही मेरी सहायता माँगी होती, तो मैं एक ही दिन में सीता को आपको लौटा देता। सुग्रीव पर अनुग्रह करने के लिए आपने मेरा वध किया। मैं युद्ध में रावण को मारकर उसे गर्दन से पकड़कर आपको सौंप देता।
49'यदि आपने पहले ही मेरी सहायता माँगी होती, तो मैं एक ही दिन में सीता को आपको लौटा देता। सुग्रीव पर अनुग्रह करने के लिए आपने मेरा वध किया। मैं युद्ध में रावण को मारकर उसे गर्दन से पकड़कर आपको सौंप देता।
50'यदि वे समुद्र के जल में अथवा पाताल में भी छिपाई गई होतीं, तो मैं आपकी आज्ञा से उन्हें वैसे ही ले आता जैसे अश्वतरी के लिए श्वेत को अथवा हयग्रीव ने (वेदों को)। (विष्णु के अवतार हयग्रीव मधु और कैटभ नामक दैत्यों द्वारा चुराए गए वेदों को पाताल से ले आए थे।)
51'मेरे स्वर्ग चले जाने के पश्चात् सुग्रीव का राज्य पाना उचित है। किन्तु इस प्रकार युद्ध में अन्यायपूर्ण उपाय से आपका मुझे मारना उचित नहीं।
52'निस्सन्देह संसार में लोग समय आने पर मृत्यु को प्राप्त होते हैं। स्वयं को छिपाकर आपने यह कर दिखाया। क्या यह आपके योग्य है? विचार कर उत्तर दीजिए।'
Nepali
1युद्धमा अत्याचारी वालि रामको बाणबाट आहत भई काटिएको रूखझैँ तत्क्षण ढले।
2चम्किला सुनका गहनाले अलङ्कृत वालि सबै अङ्गसहित पृथ्वी छुँदै त्यसरी ढले जसरी डोरी खुकुलो हुँदा इन्द्रध्वजा ढल्छ।
3वानरसेनाका स्वामी ढलेपछि पृथ्वी त्यसरी नै कान्तिहीन भयो जसरी चन्द्रमाविहीन आकाशले आफ्नो आभा गुमाउँछ।
4यद्यपि महात्मा वालिको शरीर भुइँमा ढलिसकेको थियो, तापनि त्यसको तेज, दीप्ति, प्राण र पराक्रम त्यसलाई छोडेर गएका थिएनन्।
5इन्द्रले दिएको हीरा जडिएको परम सुन्दर सुनको हार उनको शरीरमा रहेकाले वालिको शरीरका प्राण, दीप्ति र तेज कायमै रहे।
6वानरहरूका प्रमुख वीर वालि आफ्नो सुनको हारसहित सन्ध्याको आभाले पवित्र भएको वर्षामेघझैँ देखिन्थे।
7ढलिसकेपछि पनि उनको शरीरमा हारको कान्ति र मर्मस्थानमा धसिएको बाण कायमै रह्यो।
8रामले छोडेको त्यो बाणले ती वीरको परम गति स्वर्गको बाटो प्रशस्त गरिदियो।
9लक्ष्मणसहित राम विस्तारै ती विशालबाहु, सिंहजस्तो छाती भएका, उज्ज्वल मुख भएका, पिङ्गलनेत्र वालिको नजिक गए र इन्द्रझैँ नै अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालिलाई प्रशंसाभावले हेरे। सुनको हारले अलङ्कृत उनी ज्वालाविहीन अग्निझैँ, पुण्य क्षीण भएपछि स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा ओर्लेका राजा ययातिझैँ, अथवा प्रलयकालमा पृथ्वीमा खसालिएको सूर्यझैँ भुइँमा परेका थिए।
10लक्ष्मणसहित राम विस्तारै ती विशालबाहु, सिंहजस्तो छाती भएका, उज्ज्वल मुख भएका, पिङ्गलनेत्र वालिको नजिक गए र इन्द्रझैँ नै अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालिलाई प्रशंसाभावले हेरे। सुनको हारले अलङ्कृत उनी ज्वालाविहीन अग्निझैँ, पुण्य क्षीण भएपछि स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा ओर्लेका राजा ययातिझैँ, अथवा प्रलयकालमा पृथ्वीमा खसालिएको सूर्यझैँ भुइँमा परेका थिए।
11लक्ष्मणसहित राम विस्तारै ती विशालबाहु, सिंहजस्तो छाती भएका, उज्ज्वल मुख भएका, पिङ्गलनेत्र वालिको नजिक गए र इन्द्रझैँ नै अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालिलाई प्रशंसाभावले हेरे। सुनको हारले अलङ्कृत उनी ज्वालाविहीन अग्निझैँ, पुण्य क्षीण भएपछि स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा ओर्लेका राजा ययातिझैँ, अथवा प्रलयकालमा पृथ्वीमा खसालिएको सूर्यझैँ भुइँमा परेका थिए।
12लक्ष्मणसहित राम विस्तारै ती विशालबाहु, सिंहजस्तो छाती भएका, उज्ज्वल मुख भएका, पिङ्गलनेत्र वालिको नजिक गए र इन्द्रझैँ नै अजेय, इन्द्रपुत्र, अपराजेय वालिलाई प्रशंसाभावले हेरे। सुनको हारले अलङ्कृत उनी ज्वालाविहीन अग्निझैँ, पुण्य क्षीण भएपछि स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा ओर्लेका राजा ययातिझैँ, अथवा प्रलयकालमा पृथ्वीमा खसालिएको सूर्यझैँ भुइँमा परेका थिए।
13बलवान् राम र लक्ष्मणलाई नजिक आउँदै गरेको देखेर वालिले गर्व र धर्मयुक्त वचनमा रामसँग भने — 'तपाईं राजकुमार हुनुहुन्छ, कुलीन वंशमा जन्मनुभएको छ, प्रसिद्ध राजाका पुत्र हुनुहुन्छ। तपाईं यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर र सदाचारका पालक हुनुहुन्छ। म अन्यत्र युद्धमा व्यस्त हुँदा ममाथि प्रहार गरेर तपाईंले कुन पुण्य आर्जन गर्नुभयो?'
14बलवान् राम र लक्ष्मणलाई नजिक आउँदै गरेको देखेर वालिले गर्व र धर्मयुक्त वचनमा रामसँग भने — 'तपाईं राजकुमार हुनुहुन्छ, कुलीन वंशमा जन्मनुभएको छ, प्रसिद्ध राजाका पुत्र हुनुहुन्छ। तपाईं यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर र सदाचारका पालक हुनुहुन्छ। म अन्यत्र युद्धमा व्यस्त हुँदा ममाथि प्रहार गरेर तपाईंले कुन पुण्य आर्जन गर्नुभयो?'
15बलवान् राम र लक्ष्मणलाई नजिक आउँदै गरेको देखेर वालिले गर्व र धर्मयुक्त वचनमा रामसँग भने — 'तपाईं राजकुमार हुनुहुन्छ, कुलीन वंशमा जन्मनुभएको छ, प्रसिद्ध राजाका पुत्र हुनुहुन्छ। तपाईं यशस्वी, तेजस्वी, सुन्दर र सदाचारका पालक हुनुहुन्छ। म अन्यत्र युद्धमा व्यस्त हुँदा ममाथि प्रहार गरेर तपाईंले कुन पुण्य आर्जन गर्नुभयो?'
16'समस्त प्राणीले संसारभरि तपाईंको यश यसो भन्दै घोषणा गर्छन् कि राम करुणाशील हुनुहुन्छ, प्रजाको हितमा तत्पर हुनुहुन्छ, दयालु, उत्साही, उचित अवसरका ज्ञाता र आफ्नो व्रतमा दृढ हुनुहुन्छ।
17'समस्त प्राणीले संसारभरि तपाईंको यश यसो भन्दै घोषणा गर्छन् कि राम करुणाशील हुनुहुन्छ, प्रजाको हितमा तत्पर हुनुहुन्छ, दयालु, उत्साही, उचित अवसरका ज्ञाता र आफ्नो व्रतमा दृढ हुनुहुन्छ।
18'हे राजन्! (कर्मेन्द्रिय र ज्ञानेन्द्रियको) संयम, धर्म, दृढता, सत्य, पराक्रम र अपराधीलाई दण्ड दिने सामर्थ्य — यी राजाका गुण हुन्।
19'यी सबै गुण तपाईंमा छन् भन्ने ठानेर र तपाईंको उत्तम वंशको आदर गर्दै, (ताराले) सचेत गराउँदा पनि म सुग्रीवसँग द्वन्द्वयुद्धमा प्रवृत्त भएँ।
20'मेरो मनमा यो विश्वास उब्जेको थियो कि तपाईंको सामु नभएकाले, म असावधान भई अर्कैसँग युद्धमा लागिरहेको बेला तपाईंले ममाथि प्रहार गर्नुहुनेछैन।
21'मलाई थाहा थिएन कि तपाईंले आफ्नै आत्माको हनन गर्नुभएको छ, कि तपाईं आचरणमा पापी हुनुहुन्छ र घाँसले छोपिएको मुख भएको इनारझैँ गुणको आवरणभित्र अधार्मिक हुनुहुन्छ।
22'तपाईं धर्मको मुकुण्डोले छोपिएको पापी पुरुष हुनुहुन्छ र यसरी लुकेको आगोझैँ हुनुहुन्छ। धर्म तपाईंका लागि बहाना मात्र रहेछ भन्ने म चिन्न सकिनँ।
23'मैले तपाईंका कामको वा तपाईंको नगरको कुनै हानि गरिनँ। मैले तपाईंको अपमान गरिनँ। अनि वनमा विचरण गर्ने, फलमूलमा बाँच्ने म वानरको वध गर्न किन रोज्नुभयो? म तपाईंसँग युद्ध गरिरहेको थिइनँ। अनि मजस्तोमाथि आएर किन प्रहार गर्नुभयो?
24'मैले तपाईंका कामको वा तपाईंको नगरको कुनै हानि गरिनँ। मैले तपाईंको अपमान गरिनँ। अनि वनमा विचरण गर्ने, फलमूलमा बाँच्ने म वानरको वध गर्न किन रोज्नुभयो? म तपाईंसँग युद्ध गरिरहेको थिइनँ। अनि मजस्तोमाथि आएर किन प्रहार गर्नुभयो?
25'हे राजकुमार! तपाईं राजाका पुत्र हुनुहुन्छ, सुन्दर र यशस्वी हुनुहुन्छ। तपाईंमा धर्मका लक्षण पनि देखिन्छन्।
26'क्षत्रिय कुलमा जन्मेको, वेदको ज्ञाता र सन्देहरहित कुन पुरुषले धर्मको आडमा यस्तो क्रूर कर्म गर्ला?
27'तपाईं राजवंशमा जन्मनुभएको छ। तपाईं विख्यात हुनुहुन्छ। तपाईं धर्ममा निपुण हुनुहुन्छ। तैपनि तपाईं आफ्नो कुल र वेशको अयोग्य हुनुहुन्छ।
28'साम, दान, क्षमा, धर्म, सत्य, पराक्रममा दृढता र अपराधीलाई दण्ड दिनु — यी शासकका लक्षण हुन्।
29'हे राम! हामी त वनमा विचरण गर्ने, फलमूलमा बाँच्ने पशु मात्र हौँ। यही हाम्रो स्वभाव हो। तर तपाईं मानिसहरूका स्वामी हुनुहुन्छ।
30'हामी भूमि, सुन वा चाँदीका लागि लड्छौँ। तपाईंले मसँग किन युद्ध गर्नुभयो — मसँग भएका कुराका लागि, कि वनका फलका लागि?
31'विनम्रता र लाज उत्तम शासकका गुण हुन् र यिनलाई उदारता तथा आत्मसंयमसँग मिसाउनु हुँदैन। राजाहरूले आवेशमा आएर मनपरी आचरण गर्नुहुँदैन।
32'तपाईंका लागि आफ्नै इच्छाको पूर्ति नै महत्त्वपूर्ण छ। तपाईं क्रोधी हुनुहुन्छ र राजोचित आचरणमा अस्थिर हुनुहुन्छ। तपाईंको काम त आफ्नै धनुषबाणसँग छ।
33'हे नरेश्वर! तपाईंको धर्ममा श्रद्धा छैन, अर्थको उपार्जनमा दृढता छैन। तपाईंको इन्द्रियमाथि नियन्त्रण छैन। तपाईं मोहले अभिभूत हुनुहुन्छ।
34'हे ककुत्स्थकुलनन्दन! मैले तपाईंको कुनै हानि गरिनँ, तैपनि यहाँ आफ्नो बाणले मेरो वध गरेर तपाईंले घृणित कर्म गर्नुभएको छ। यस्तो पापकर्म गरेर सन्तहरूका बीच तपाईं आफ्नो बचाउ कसरी गर्नुहुनेछ?
35'जसले राजा, ब्राह्मण वा गाईको वध गर्छ, जो चोर हो अथवा जो प्राणीहिंसामा आनन्द लिन्छ, जो नास्तिक हो अथवा जसले आफ्नो ज्येष्ठभन्दा पहिले विवाह गर्छ — ती सबै नरकमा जान्छन्।
36चुक्ली लगाउने, कन्जुस, मित्रलाई विश्वासघात गर्ने र गुरुशय्या दूषित पार्ने — यिनीहरू निश्चय नै पापीहरूको लोकमा जान्छन्, यसमा सन्देह छैन।
37'मेरो छाला सज्जनहरूले धारण गर्न योग्य छैन, मेरा कपाल र हाड पनि कुनै उपयोगका लागि वर्जित छन्। मेरो मासु पनि तपाईंजस्ता धर्मात्माले खान योग्य कदापि छैन।
38'हे राम! ब्राह्मण र क्षत्रियलाई पाँच नङ भएका पशु — दुम्सी, शल्यक, गोहोरो, खरायो र कछुवा — मात्र खाने अनुमति छ।
39'हे राजन्! विद्वान्हरूले मेरो छाला वा हाड छुँदै छुँदैनन्। तिनीहरू मेरो मासु खाँदैनन्। यस्तो हुँदाहुँदै पनि तपाईंले म पञ्चनख पशुको व्यर्थै वध गर्नुभयो।
40'ताराले सबै कुरा जान्दथिन्। उनका वचन सत्य थिए। ती मेरै कल्याणका लागि थिए। तर आफ्नो अज्ञानताका कारण मैले उनका वचनमा ध्यान दिइनँ र मृत्युका देवताको वशमा परेँ।
41'हे ककुत्स्थ! जसरी सदाचारसम्पन्न पत्नीको रक्षा दुष्ट पतिले गर्न सक्दैन, त्यसरी नै तपाईं यस पृथ्वीका रक्षक हुन सक्नुहुन्न।
42'तपाईं कपटी, अप्रामाणिक, नीच, झूटो विनयको वेश धारण गर्ने र आपादमस्तक पापी हुनुहुन्छ। तपाईं ती महात्मा दशरथबाट कसरी जन्मनुभयो?
43'सदाचारका सिक्रीहरू तोडेर, ऋषिहरूको मर्यादा उल्लङ्घन गरेर, धर्मको तीखो बाण छोडेर मदमत्त हात्तीझैँ रामले मेरो वध गर्नुभयो।
44'तपाईंले अशुभ, अनुचित, सज्जनहरूद्वारा निन्दित कर्म गर्नुभएको छ। यस्तो कर्म गरेपछि श्रेष्ठ पुरुषहरूले सोध्दा तपाईं के भन्नुहुनेछ?
45'हे राजन्! तपाईंले त्यसमाथि आफ्नो पराक्रम देखाउनुभयो जसले तपाईंको कुनै हानि गरेको थिएन। जसले तपाईंको अपकार गरे, तिनीहरूमाथि तपाईंले यस्तो पराक्रम किन देखाउनुभएन?
46'हे राजकुमार! तपाईंले मसँग आमनेसामने युद्ध गर्नुभएको भए आज तपाईंले वैवस्वत यमको दर्शन गरिसक्नुहुन्थ्यो।
47निदाइरहेको मान्छेलाई सर्पले टोकेर मारेझैँ।
48'तपाईंले पहिले नै मेरो सहायता माग्नुभएको भए म एकै दिनमा सीतालाई तपाईंलाई फर्काइदिन्थेँ। सुग्रीवमाथि अनुग्रह गर्न तपाईंले मेरो वध गर्नुभयो। म युद्धमा रावणलाई मारेर उसलाई घाँटीबाट समातेर तपाईंलाई सुम्पिदिन्थेँ।
49'तपाईंले पहिले नै मेरो सहायता माग्नुभएको भए म एकै दिनमा सीतालाई तपाईंलाई फर्काइदिन्थेँ। सुग्रीवमाथि अनुग्रह गर्न तपाईंले मेरो वध गर्नुभयो। म युद्धमा रावणलाई मारेर उसलाई घाँटीबाट समातेर तपाईंलाई सुम्पिदिन्थेँ।
50'उनी समुद्रको पानीमा वा पातालमा लुकाइएकी भए पनि म तपाईंको आज्ञाले उनलाई त्यसरी नै ल्याउँथेँ जसरी अश्वतरीका लागि श्वेतलाई अथवा हयग्रीवले (वेदहरूलाई)। (विष्णुका अवतार हयग्रीवले मधु र कैटभ नामका दैत्यहरूले चोरेका वेद पातालबाट ल्याएका थिए।)
51'म स्वर्ग गएपछि सुग्रीवले राज्य पाउनु उचित हो। तर यसरी युद्धमा अन्यायपूर्ण उपायद्वारा तपाईंले मलाई मार्नु उचित होइन।
52'निस्सन्देह संसारमा मानिसहरू समय आएपछि मृत्युलाई प्राप्त हुन्छन्। आफूलाई लुकाएर तपाईंले यो गर्नुभयो। के यो तपाईंको योग्य छ? विचार गरेर जवाफ दिनुहोस्।'