Sarga 18
Bala Kanda · Chapter 18
Sanskrit
1निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मन:। प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम्।।1.18.1।।
2समाप्तदीक्षानियम: पत्नीगणसमन्वित:। प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहन:।।1.18.2।।
3यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वरा:। मुदिता: प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुङ्गवम्।।1.18.3।।
4श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वपुराणि पुरात्तत:। बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे।।1.18.4।।
5गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथस्तदा। प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्।।1.18.5।।
6शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गस्सुपूजित:। अन्वीयमानो राज्ञाऽथ सानुयात्रेण धीमता।।1.18.6।।
7एवं विसृज्य तान्सर्वान्राजा सम्पूर्णमानस:। उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन्।।1.18.7।।
8ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
9ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
10ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययु:। ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ।।1.18.8।। नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु। ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह।।1.18.9।। प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्। कौसल्याऽजनयद्रामं सर्वलक्षणसंयुतम्।।1.18.10।। विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम्।
11कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।।1.18.11।। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।
12भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रम:।।1.18.12।। साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागस्सर्वैस्समुदितो गुणै:।
13अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राऽजनयत्सुतौ।।1.18.13।। वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ।
14पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधी:।।1.18.14।। सार्पे जातौ च सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ।
15राज्ञ: पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक्।।1.18.15।। गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमा:।
16जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।1.18.16।। देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता। उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।1.18.17।।
17जगु: कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:।।1.18.16।। देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता। उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुल:।।1.18.17।।
18रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुला: । गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथाऽपरै:।।1.18.18।।
19प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम्। ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रश:।।1.18.19।।
20अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्। ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।1.18.20।। सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा। वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।1.18.21।।
21अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत्। ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्।।1.18.20।। सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा। वसिष्ठ: परमप्रीतो नामानि कृतवान् तदा ।।1.18.21।।
22ब्राह्मणान्भोजयामास पौराञ्जानपदानपि। अददाद्ब्रह्मणानां च रत्नौघममितं बहु।।1.18.22।। तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत्।
23तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकर: पितु:।।1.18.23।। बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मत:।
24सर्वे वेदविदश्शूरास्सर्वे लोकहिते रता:।।1.18.24।। सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नास्सर्वे समुदिता गुणै:।
25तेषामपि महातेजा रामस्सत्यपराक्रम:।।1.18.25।। इष्टस्सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मल:।
26गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मत:।।1.18.26।। धनुर्वेदे च निरत: पितृशुश्रूषणे रत:।
27बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धन:।।1.18.27।। रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यश:।
28सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरत:।।1.18.28।। लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहि:प्राण इवापर:।
29न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तम:।।1.18.29।। मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना।
30यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघव:।।1.18.30।। तदैनं पृष्ठतोऽन्वेति सधनु: परिपालयन्।
31भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि स:।।1.18.31।। प्राणै: प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रिय:।
32स चतुर्भिर्महाभागै:पुत्रैर्दशरथ: प्रियै:।।1.18.32।। बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामह:।
33ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।1.18.33।। ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:। तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।1.18.34।। पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
34ते यदा ज्ञानसम्पन्नास्सर्वैस्समुदिता गुणै:।।1.18.33।। ह्रीमन्त: कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिन:। तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्।।1.18.34।। पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा।
35ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रता:।।1.18.35।। पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिता:।
36अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति।।1.18.36।। चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायस्सबान्धव:।
37तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मन:।।1.18.37।। अभ्यगच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
38स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह।।1.18.38।। शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस्सुतम्।
39तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवु:।।1.18.39।। सम्भ्रान्तमनसस्सर्वे तेन वाक्येन चोदिता:।
40ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा।।1.18.40।। प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायैक्ष्वाकवे तदा।
41तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधास्समाहित:।।1.18.41।। प्रत्युज्जगाम तं हृष्टो ब्रह्माणमिव वासव:।
42तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्।।1.18.42।। प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत्।
43स राज्ञ: प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।।1.18.43।। कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्।2
44पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ।।1.18.44।। कुशलं कौशिको राज्ञ: पर्यपृच्छत्सुधार्मिक:।
45अपि ते सन्नतास्सर्वे सामन्ता रिपवो जिता:।।1.18.45।। दैवं च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम्।
46वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गव:।।1.18.46।। ऋषींश्च तान्यथान्यायं महाभागानुवाच ह।
47ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम्।।1.18.47।। विविशु: पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्हत:।
48अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्।।1.18.48।। उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन्।
49यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके। यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।1.18.49।। प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये। तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।1.18.50।।
50यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथावर्षमनूदके। यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माऽप्रजस्य च ।।1.18.49।। प्रणष्टस्य यथालाभो यथा हर्षो महोदये। तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने।।1.18.50।।
51कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।1.18.51।। पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।1.18.52।।
52कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षित: ।।1.18.51।। पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्ताऽसि कौशिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्।।1.18.52।।
53पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः। ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्त: पूज्योऽसि बहुधा मया।।1.18.53।।
54तदद्भुतमिदं ब्रह्मन्पवित्रं परमं मम। शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात्प्रभो।।1.18.54।।
55ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति। इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये।।1.18.55।।
56कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक। कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम।।1.18.56।।
57मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज। तवागमनज: कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम।।1.18.57।।
58इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम्। प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्ट: परमऋषि: परमं जगाम हर्षम्।।1.18.58।।
English
1Completed by the magnanimous king (Dasaratha). The aswamedha and putreshti sacrifices, the devatas received their share of havis and returned to their respective abodes.
2Having completed the prescribed vows (in respect of aswamedha), king Dasaratha together with his queens returned to the city of Ayodhya accompanied by his attendants, army and chariots.
3Having been honoured by the king (Dasaratha) in a be fitting manner, the highly pleased lords of the earth (kings) made obeisance to the best of sages (Vasishta) and returned to their own countries.
4When the army of the kings left the city (Ayodhya) for their own, the armed forces shone bright and cheerfl.
5After the departure of the rulers, the exalted king Dasaratha preceded by the foremost of brahmins entered the city (of Ayodhya).
6Having been duly honoured by king Dasaratha, sage Rsyasringa with his wife Santa accompanied by the wise king Romapada and his followers set out for his country.
7When they (guests) all departed in this manner, Dasaratha with his desire fulfilled, his thought centred on begetting sons lived happily.
8Six seasons (one year) passed after the completion of the sacrifice. In the twelfth month of Chaitra on the ninth day (of the bright fortnight), with Aditi as presiding deity when the star Punarvasu was in the ascendent and the five planets Sun, Mars, Saturn, Jupiter and Venus, were exalted in their own house in karkata lagna, when Brihaspati was in conjunction with the Moon, Kausalya gave birth to a son: a facet of Visnu, Lord of the entire universe who received obeisance from all the worlds and was adorned with all auspicious signs, the venerable one to perpetuate the Ikshvaku race.
9Six seasons (one year) passed after the completion of the sacrifice. In the twelfth month of Chaitra on the ninth day (of the bright fortnight), with Aditi as presiding deity when the star Punarvasu was in the ascendent and the five planets Sun, Mars, Saturn, Jupiter and Venus, were exalted in their own house in karkata lagna, when Brihaspati was in conjunction with the Moon, Kausalya gave birth to a son: a facet of Visnu, Lord of the entire universe who received obeisance from all the worlds and was adorned with all auspicious signs, the venerable one to perpetuate the Ikshvaku race.
10Six seasons (one year) passed after the completion of the sacrifice. In the twelfth month of Chaitra on the ninth day (of the bright fortnight), with Aditi as presiding deity when the star Punarvasu was in the ascendent and the five planets Sun, Mars, Saturn, Jupiter and Venus, were exalted in their own house in karkata lagna, when Brihaspati was in conjunction with the Moon, Kausalya gave birth to a son: a facet of Visnu, Lord of the entire universe who received obeisance from all the worlds and was adorned with all auspicious signs, the venerable one to perpetuate the Ikshvaku race.
11Kausalya glowed with the undiminished lustre of her son, just as Aditi with her son Indra, the foremost among the gods and the wielder of thunder.
12As an incarnation of the fourth part of Visnu, imbued with all virtues, and armed with truth Bharata was born to Kaikeyi.
13Sumitra gave birth to Lakshmana and Satrughna who were heroic, skilled in the use of all weapons and endowed with the facets of Visnu.
14Bharata endowed with pure intellect was born in meena lagna when pushya was in the ascendant. Lakshmana and Satrughna were born in karkata lagna with the star aslesha .
15Four worthy sons were successively born to the noble king (Dasaratha), endowed with all virtuous, resembling purvabhadra and uttarabhadra stars in brightness.
16The gandharvas sang melodiously. Groups of apsaras danced. Celestial kettledrums were sounded. Flowers were showered from the sky. Men througed to Ayodhya to witness the festivities.
17The gandharvas sang melodiously. Groups of apsaras danced. Celestial kettledrums were sounded. Flowers were showered from the sky. Men througed to Ayodhya to witness the festivities.
18The highways were crowded with men, thronged by actors and dancers. The voices of singers, performers on different instruments, eulogists and genealogists reverberated.
19The king distributed deserving gifts to priests, euologists and genealogists. He gave brahmins in charity thousands of cows and other valuables.
20After a lapse of eleven days, the naming ceremony was performed. Highly delighted preceptor Vasishta named Kausalya's son Rama, Kaikeyi's son Bharata, one son of Sumitra, Lakshmana and the other Satrughna.
21After a lapse of eleven days, the naming ceremony was performed. Highly delighted preceptor Vasishta named Kausalya's son Rama, Kaikeyi's son Bharata, one son of Sumitra, Lakshmana and the other Satrughna.
22Brahmins as well as inhabitants of the city and rural areas were feasted. (Dasaratha) bestowed on brahmins unlimited and abundant jewels in charity. The rites at the time of birth and all other rites (associated with the newborn) were duly performed.
23Among them, Rama like the exalted flag, became dear to his father like Brahma he was highly respected by all living beings.
24All the sons (of Dasaratha) became wellversed in the Vedas. They were heroic, endowed with knowledge and virtues and were devoted to the welfare of the people.
25Among them the highly lustrous and truly mighty Rama was stainless (in character). He was auspicious to the entire world like the Moon.
26Accepted as skilled in mounting elephants, riding horses, driving chariots and also in archery, he was always emgaged in the service of his parents.
27Right from his very childhood Lakshmana, an enhancer of fortune, always remained very attached to his eldest brother Rama, the delight of the world.
28Lakshmana, possessed of fortune, was the dearest to his brother than his own body. As though he was his life without.
29Rama, the greatest among men would not sleep without Lakshmana's company. He would not partake even the choicest food minus to him.
30Whenever Raghava (Rama) went hunting into the forest, riding the horse, Lakshmana used to follow him holding bow and arrows (in his hand).
31In a similar manner Satrughna, younger brother of Lakshmana, became dearer than his own life to Bharata. Similarly, Bharata also was dear to Satrughna.
32With his very fortunate sons, Dasaratha was highly pleased like Brahma was with the gods.
33All his sons were enriched with knowledge and endowed with all virtues. They were modest, renowned, omniscient and farsighted. Dasaratha rejoiced at the sight of those glorious sons with such faculties and looked like Brahma, Lord of the worlds.
34All his sons were enriched with knowledge and endowed with all virtues. They were modest, renowned, omniscient and farsighted. Dasaratha rejoiced at the sight of those glorious sons with such faculties and looked like Brahma, Lord of the worlds.
35They (like) tigers among men, were fond of the study of the Vedas and were always engaged in the service of their parents. They were also proficient in the science of archery.
36Then the virtuous king Dasaratha deliberated with his priests and kinsmen about the marriage of his sons.
37While the nobleminded king was thus deliberating in the midst of his counsellors, there arrived the effulgent ascetic Viswamitra.
38Desirous of seeing the king (Dasaratha) he accosted the doorkeepers, saying "Inform the king quickly about the arrival of Viswamitra, the son of Gadhi born in the line of Kusika".
39On hearing those words (of Viswamitra) all of them prompted by fear because of left for the royal apartment with excited minds and hurried steps.
40Having reached the royal hall, they reported to the king (Dasaratha), descendant of the Ikshvakus about the arrival of sage Viswamitra.
41Having heard their words, Dasaratha in great joy went forth together with his preceptors to receive him like Indra receiving Brahma.
42Seeing Viswamitra, shining with the power of his penance fulfilled the king with a cheerful countenance made offerings with due respect.
43Viswamitra received the offerings as ordained in the scriptures and enquired from the king about the welfare and prosperity of his kingdom.
44The exceedingly virtuous sage Viswamitra enquired from the king about the treasury welfare of his subjects living in cities and villages, and the well being of his friends and relatives.
45Are the tributary kings submissive to you? Have you conquered your enemies? Are the rites for propitiating gods and the services to humanity performed rightly?
46The foremost of ascetis, Viswamitra approached Vasishta and all other distinguised sages following the protocal and enquired about their welfare.
47All of them with gladdened hearts entered the royal palace and sat down, in accordance with their position after having been duly honoured by the king.
48Then the munificent king, very much (at Viswamitra's arrival) pleased offered him a happy hospitality and spoke:
49"O great sage, welcome to you Your arrival, to me, is like nectar (to a human being), rains to the parched land, birth of a son to the childless through his worthy wife, recovery of lost properity and festive joy in a great achievemnt.
50"O great sage, welcome to you Your arrival, to me, is like nectar (to a human being), rains to the parched land, birth of a son to the childless through his worthy wife, recovery of lost properity and festive joy in a great achievemnt.
51"O Brahman! what is your desire and in what manner shall I fulfill it to your satisfaction? You are a role model for righteousness. How fortunate I am you have come! My birth is rendered fruitful. My life has accomplished its objective.
52"O Brahman! what is your desire and in what manner shall I fulfill it to your satisfaction? You are a role model for righteousness. How fortunate I am you have come! My birth is rendered fruitful. My life has accomplished its objective.
53Earlier you were rajarshi, a warrior sage. By your austerities you have obtained the brilliance that lends radiance even to the Sun and the Moon you have gained the status of a brahmrshi. In several ways you are worthy of my worship.
54O Brahman your arrival has caused surprise to me. It has conferred great purity on me. O Lord by your very presence here, I feel I haved acquired the merits of a pilgrimage.
55Be pleased to tell me the purpose of your visit. I desire to be given the privilege of doing service to achieve your object.
56O Viswamitra you need not hesitatate to tell me what ought to be performed. I shall accomplish that act in every possible special way. You are a god to me.
57O Brahmin I have attained this high foutune today. My great merit has been realised as a result of your arrival".
58On hearing the words spoken in such an humble manner by the prudent king words pleasing to the mind and to the ears, the great rishi of celebrated virtues and fame, of sterling qualities experienced deep delight. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टादशस्सर्ग:।। Thus ends the eighteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1उदारचेता राजा (दशरथ) द्वारा अश्वमेध और पुत्रेष्टि यज्ञ सम्पन्न कर लिए जाने पर देवता अपना-अपना हविर्भाग ग्रहण करके अपने-अपने धामों को लौट गए।
2(अश्वमेध सम्बन्धी) विहित व्रतों को पूर्ण करके राजा दशरथ अपनी रानियों सहित सेवकों, सेना और रथों के साथ अयोध्या नगरी को लौटे।
3राजा (दशरथ) द्वारा यथोचित रीति से सम्मानित होकर अत्यन्त प्रसन्न हुए पृथ्वीपति (राजा लोग) मुनिश्रेष्ठ (वसिष्ठ) को प्रणाम करके अपने-अपने देशों को लौट गए।
4जब उन राजाओं की सेनाएँ नगरी (अयोध्या) से अपने-अपने देशों को प्रस्थान कर रही थीं, तब वे सैन्यदल उज्ज्वल और प्रफुल्लित दिखाई दे रहे थे।
5उन नरेशों के चले जाने पर श्रेष्ठ ब्राह्मणों को आगे करके महान राजा दशरथ ने नगरी (अयोध्या) में प्रवेश किया।
6राजा दशरथ द्वारा विधिवत् सम्मानित होकर मुनि ऋष्यशृंग अपनी पत्नी शान्ता सहित बुद्धिमान राजा रोमपाद और उनके अनुयायियों के साथ अपने देश को प्रस्थान कर गए।
7इस प्रकार जब वे सब (अतिथि) चले गए, तब मनोकामना पूर्ण हुए दशरथ पुत्रप्राप्ति के विचार में लीन होकर सुखपूर्वक रहने लगे।
8यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् छह ऋतुएँ (एक वर्ष) बीत गईं। बारहवें मास चैत्र में (शुक्ल पक्ष की) नवमी तिथि को, अदिति जिसकी अधिष्ठात्री देवी हैं ऐसे पुनर्वसु नक्षत्र के उदय होने पर, जब सूर्य, मंगल, शनि, बृहस्पति और शुक्र — ये पाँच ग्रह कर्क लग्न में अपने-अपने उच्च स्थानों में स्थित थे और बृहस्पति चन्द्रमा के साथ युति में थे, तब कौसल्या ने एक पुत्र को जन्म दिया — समस्त ब्रह्माण्ड के स्वामी विष्णु के अंश को, जो सब लोकों द्वारा वन्दित थे, सब शुभ लक्षणों से सुशोभित थे और इक्ष्वाकुवंश को आगे बढ़ाने वाले पूजनीय थे।
9यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् छह ऋतुएँ (एक वर्ष) बीत गईं। बारहवें मास चैत्र में (शुक्ल पक्ष की) नवमी तिथि को, अदिति जिसकी अधिष्ठात्री देवी हैं ऐसे पुनर्वसु नक्षत्र के उदय होने पर, जब सूर्य, मंगल, शनि, बृहस्पति और शुक्र — ये पाँच ग्रह कर्क लग्न में अपने-अपने उच्च स्थानों में स्थित थे और बृहस्पति चन्द्रमा के साथ युति में थे, तब कौसल्या ने एक पुत्र को जन्म दिया — समस्त ब्रह्माण्ड के स्वामी विष्णु के अंश को, जो सब लोकों द्वारा वन्दित थे, सब शुभ लक्षणों से सुशोभित थे और इक्ष्वाकुवंश को आगे बढ़ाने वाले पूजनीय थे।
10यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् छह ऋतुएँ (एक वर्ष) बीत गईं। बारहवें मास चैत्र में (शुक्ल पक्ष की) नवमी तिथि को, अदिति जिसकी अधिष्ठात्री देवी हैं ऐसे पुनर्वसु नक्षत्र के उदय होने पर, जब सूर्य, मंगल, शनि, बृहस्पति और शुक्र — ये पाँच ग्रह कर्क लग्न में अपने-अपने उच्च स्थानों में स्थित थे और बृहस्पति चन्द्रमा के साथ युति में थे, तब कौसल्या ने एक पुत्र को जन्म दिया — समस्त ब्रह्माण्ड के स्वामी विष्णु के अंश को, जो सब लोकों द्वारा वन्दित थे, सब शुभ लक्षणों से सुशोभित थे और इक्ष्वाकुवंश को आगे बढ़ाने वाले पूजनीय थे।
11जैसे देवताओं में श्रेष्ठ और वज्रधारी इन्द्र से अदिति सुशोभित हुई थीं, वैसे ही कौसल्या अपने पुत्र की अक्षय कान्ति से देदीप्यमान हुईं।
12विष्णु के चतुर्थ अंश के अवतार के रूप में, समस्त सद्गुणों से युक्त और सत्य से सुसज्जित भरत कैकेयी से उत्पन्न हुए।
13सुमित्रा ने लक्ष्मण और शत्रुघ्न को जन्म दिया, जो वीर थे, सब अस्त्रों के प्रयोग में निपुण थे और विष्णु के अंशों से युक्त थे।
14विशुद्ध बुद्धि से युक्त भरत का जन्म मीन लग्न में पुष्य नक्षत्र के उदय पर हुआ। लक्ष्मण और शत्रुघ्न का जन्म कर्क लग्न में अश्लेषा नक्षत्र में हुआ।
15इस प्रकार महान राजा (दशरथ) के चार योग्य पुत्र क्रमशः उत्पन्न हुए, जो समस्त सद्गुणों से युक्त थे और कान्ति में पूर्वाभाद्रपद तथा उत्तराभाद्रपद नक्षत्रों के समान थे।
16गन्धर्वों ने मधुर गान किया। अप्सराओं के समूहों ने नृत्य किया। दिव्य दुन्दुभियाँ बजीं। आकाश से पुष्पवृष्टि हुई। उत्सव देखने के लिए अयोध्या में लोगों की भीड़ उमड़ पड़ी।
17गन्धर्वों ने मधुर गान किया। अप्सराओं के समूहों ने नृत्य किया। दिव्य दुन्दुभियाँ बजीं। आकाश से पुष्पवृष्टि हुई। उत्सव देखने के लिए अयोध्या में लोगों की भीड़ उमड़ पड़ी।
18राजमार्ग मनुष्यों से भरे थे और नटों तथा नर्तकों से खचाखच भरे थे। गायकों, विविध वाद्ययन्त्र बजाने वालों, स्तुतिपाठकों और वंशप्रशंसकों के स्वर गूँज रहे थे।
19राजा ने पुरोहितों, स्तुतिपाठकों और वंशप्रशंसकों को यथायोग्य उपहार बाँटे। उन्होंने ब्राह्मणों को सहस्रों गौएँ तथा अन्य बहुमूल्य वस्तुएँ दान में दीं।
20ग्यारह दिन बीत जाने पर नामकरण संस्कार किया गया। अत्यन्त प्रसन्न गुरु वसिष्ठ ने कौसल्या के पुत्र का नाम राम, कैकेयी के पुत्र का नाम भरत तथा सुमित्रा के एक पुत्र का नाम लक्ष्मण और दूसरे का नाम शत्रुघ्न रखा।
21ग्यारह दिन बीत जाने पर नामकरण संस्कार किया गया। अत्यन्त प्रसन्न गुरु वसिष्ठ ने कौसल्या के पुत्र का नाम राम, कैकेयी के पुत्र का नाम भरत तथा सुमित्रा के एक पुत्र का नाम लक्ष्मण और दूसरे का नाम शत्रुघ्न रखा।
22ब्राह्मणों तथा नगर और ग्रामवासियों को भोज कराया गया। (दशरथ ने) ब्राह्मणों को असीम और प्रचुर रत्न दान में दिए। जातकर्म तथा (नवजात शिशुओं से सम्बन्धित) अन्य सब संस्कार विधिपूर्वक सम्पन्न किए गए।
23उनमें राम उन्नत ध्वजा के समान अपने पिता को प्रिय हुए और ब्रह्मा के समान समस्त प्राणियों द्वारा अत्यन्त सम्मानित हुए।
24(दशरथ के) सब पुत्र वेदों में पारंगत हुए। वे वीर थे, ज्ञान और सद्गुणों से सम्पन्न थे तथा प्रजा के कल्याण में तत्पर रहते थे।
25उनमें परम तेजस्वी और वास्तव में बलशाली राम (चरित्र में) निष्कलंक थे। वे चन्द्रमा के समान समस्त संसार के लिए मंगलमय थे।
26हाथी पर चढ़ने, घोड़े की सवारी करने, रथ हाँकने तथा धनुर्विद्या में निपुण माने जाने वाले वे सदा माता-पिता की सेवा में लगे रहते थे।
27बाल्यकाल से ही सौभाग्यवर्धक लक्ष्मण संसार को आनन्द देने वाले अपने ज्येष्ठ भ्राता राम से सदा अत्यन्त अनुरक्त रहे।
28सौभाग्यशाली लक्ष्मण अपने भाई को अपने शरीर से भी अधिक प्रिय थे, मानो वे उनके बाहर विचरते प्राण ही हों।
29नरश्रेष्ठ राम लक्ष्मण के साथ के बिना सोते नहीं थे। उनके बिना वे उत्तम से उत्तम भोजन भी ग्रहण नहीं करते थे।
30जब कभी राघव (राम) अश्व पर चढ़कर वन में आखेट के लिए जाते, तब लक्ष्मण (हाथ में) धनुष-बाण लिए उनके पीछे-पीछे चलते थे।
31इसी प्रकार लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न भरत को अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय थे। इसी प्रकार भरत भी शत्रुघ्न को प्रिय थे।
32अपने इन परम सौभाग्यशाली पुत्रों से दशरथ ऐसे अत्यन्त प्रसन्न थे जैसे देवताओं से ब्रह्मा।
33उनके सब पुत्र ज्ञान से सम्पन्न और समस्त सद्गुणों से युक्त थे। वे विनम्र, यशस्वी, सर्वज्ञ और दूरदर्शी थे। ऐसे गुणों से युक्त उन यशस्वी पुत्रों को देखकर दशरथ हर्षित होते थे और लोकपति ब्रह्मा के समान प्रतीत होते थे।
34उनके सब पुत्र ज्ञान से सम्पन्न और समस्त सद्गुणों से युक्त थे। वे विनम्र, यशस्वी, सर्वज्ञ और दूरदर्शी थे। ऐसे गुणों से युक्त उन यशस्वी पुत्रों को देखकर दशरथ हर्षित होते थे और लोकपति ब्रह्मा के समान प्रतीत होते थे।
35पुरुषों में व्याघ्र के समान वे वेदाध्ययन में रुचि रखते थे और सदा माता-पिता की सेवा में लगे रहते थे। वे धनुर्विद्या में भी पारंगत थे।
36तत्पश्चात् धर्मात्मा राजा दशरथ ने अपने पुरोहितों और बन्धुजनों के साथ अपने पुत्रों के विवाह के विषय में विचार-विमर्श किया।
37जब उदारचेता राजा अपने मन्त्रियों के बीच इस प्रकार विचार कर रहे थे, तभी तेजस्वी तपस्वी विश्वामित्र वहाँ आ पहुँचे।
38राजा (दशरथ) से मिलने की इच्छा से उन्होंने द्वारपालों से कहा, "कुशिकवंश में उत्पन्न गाधिपुत्र विश्वामित्र के आगमन की सूचना शीघ्र राजा को दो।"
39विश्वामित्र के ये वचन सुनकर वे सब भय से प्रेरित होकर उद्विग्न मन और शीघ्र पगों से राजभवन की ओर चल पड़े।
40राजसभा में पहुँचकर उन्होंने इक्ष्वाकुवंशी राजा (दशरथ) को मुनि विश्वामित्र के आगमन की सूचना दी।
41उनके वचन सुनकर दशरथ महान हर्ष से अपने गुरुजनों सहित उनकी अगवानी के लिए ऐसे आगे बढ़े जैसे इन्द्र ब्रह्मा की अगवानी करते हों।
42अपनी सिद्ध तपस्या के तेज से देदीप्यमान विश्वामित्र को देखकर प्रसन्नमुख राजा ने आदरपूर्वक अर्घ्य अर्पित किया।
43विश्वामित्र ने शास्त्रविहित रीति से वह अर्घ्य ग्रहण किया और राजा से उनके राज्य की कुशल तथा समृद्धि के विषय में पूछा।
44परम धर्मात्मा मुनि विश्वामित्र ने राजा से कोश की स्थिति, नगर और ग्रामों में रहने वाली प्रजा के कुशल तथा मित्रों और बन्धुओं की कुशलता के विषय में पूछा।
45"क्या करद राजा आपके अधीन हैं? क्या आपने अपने शत्रुओं को जीत लिया है? क्या देवताओं की प्रसन्नता के लिए किए जाने वाले कर्म और मनुष्यों की सेवा भलीभाँति सम्पन्न हो रही है?"
46तपस्वियों में श्रेष्ठ विश्वामित्र ने मर्यादा के अनुसार वसिष्ठ तथा अन्य सब विख्यात मुनियों के पास जाकर उनका कुशल-क्षेम पूछा।
47राजा द्वारा विधिवत् सम्मानित होकर वे सब प्रसन्न हृदय से राजमहल में गए और अपने-अपने पद के अनुसार आसन ग्रहण किया।
48तब (विश्वामित्र के आगमन से) अत्यन्त प्रसन्न उदार राजा ने उनका सुखपूर्वक आतिथ्य सत्कार करके कहा:
49"हे महामुने! आपका स्वागत है। आपका आगमन मेरे लिए ऐसा है जैसे (मनुष्य के लिए) अमृत, सूखी भूमि के लिए वर्षा, निःसन्तान पुरुष को उसकी सुयोग्य पत्नी से पुत्र की प्राप्ति, खोई हुई सम्पत्ति की पुनःप्राप्ति और किसी महान उपलब्धि पर होने वाला उत्सव का आनन्द।
50"हे महामुने! आपका स्वागत है। आपका आगमन मेरे लिए ऐसा है जैसे (मनुष्य के लिए) अमृत, सूखी भूमि के लिए वर्षा, निःसन्तान पुरुष को उसकी सुयोग्य पत्नी से पुत्र की प्राप्ति, खोई हुई सम्पत्ति की पुनःप्राप्ति और किसी महान उपलब्धि पर होने वाला उत्सव का आनन्द।
51हे ब्रह्मन्! आपकी क्या इच्छा है और मैं उसे किस प्रकार पूर्ण करके आपको संतुष्ट करूँ? आप धर्म के आदर्श हैं। मैं कितना भाग्यशाली हूँ कि आप पधारे! मेरा जन्म सफल हो गया। मेरा जीवन कृतार्थ हो गया।
52हे ब्रह्मन्! आपकी क्या इच्छा है और मैं उसे किस प्रकार पूर्ण करके आपको संतुष्ट करूँ? आप धर्म के आदर्श हैं। मैं कितना भाग्यशाली हूँ कि आप पधारे! मेरा जन्म सफल हो गया। मेरा जीवन कृतार्थ हो गया।
53पहले आप राजर्षि थे, क्षत्रिय मुनि थे। अपनी तपस्या से आपने वह तेज प्राप्त किया है जो सूर्य और चन्द्रमा को भी कान्ति प्रदान करता है; आपने ब्रह्मर्षि का पद प्राप्त किया है। अनेक प्रकार से आप मेरे लिए पूजनीय हैं।
54हे ब्रह्मन्! आपके आगमन ने मुझे विस्मित कर दिया है। इसने मुझे महान पवित्रता प्रदान की है। हे प्रभो! यहाँ आपकी उपस्थिति मात्र से मुझे तीर्थयात्रा का पुण्य प्राप्त हो गया, ऐसा मैं अनुभव करता हूँ।
55कृपया अपने आगमन का प्रयोजन बताइए। मैं आपका कार्य सिद्ध करने की सेवा का सौभाग्य पाना चाहता हूँ।
56हे विश्वामित्र! जो करणीय है उसे कहने में आपको संकोच नहीं करना चाहिए। मैं उस कार्य को हर सम्भव विशेष रीति से सम्पन्न करूँगा। आप मेरे लिए देवता के समान हैं।
57हे ब्रह्मन्! आज मुझे यह महान सौभाग्य प्राप्त हुआ है। आपके आगमन के फलस्वरूप मेरा महान पुण्य सफल हो गया है।"
58बुद्धिमान राजा द्वारा इस प्रकार विनम्रतापूर्वक कहे गए, मन और कानों को प्रिय लगने वाले वे वचन सुनकर विख्यात सद्गुणों और यश से युक्त उन उत्तम गुणों वाले महर्षि को गहरा हर्ष हुआ। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का अष्टादश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1उदारचेता राजा (दशरथ) द्वारा अश्वमेध र पुत्रेष्टि यज्ञ सम्पन्न गरिएपछि देवताहरू आ-आफ्नो हविर्भाग ग्रहण गरेर आ-आफ्ना धाममा फर्के।
2(अश्वमेधसम्बन्धी) विहित व्रतहरू पूरा गरेर राजा दशरथ आफ्ना रानीहरूसहित सेवक, सेना र रथसँगै अयोध्या नगरीमा फर्के।
3राजा (दशरथ) द्वारा यथोचित रूपमा सम्मानित भई अत्यन्तै प्रसन्न भएका पृथ्वीपतिहरू (राजाहरू) मुनिश्रेष्ठ (वसिष्ठ) लाई प्रणाम गरेर आ-आफ्ना देशमा फर्के।
4जब ती राजाहरूका सेना नगरी (अयोध्या) बाट आ-आफ्ना देशतर्फ प्रस्थान गर्दै थिए, तब ती सैन्यदल उज्ज्वल र प्रफुल्ल देखिन्थे।
5ती नरेशहरू गएपछि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई अगाडि राखेर महान् राजा दशरथले नगरी (अयोध्या) मा प्रवेश गरे।
6राजा दशरथद्वारा विधिवत् सम्मानित भई मुनि ऋष्यशृङ्ग आफ्नी पत्नी शान्तासहित बुद्धिमान राजा रोमपाद र उनका अनुयायीहरूसँगै आफ्नो देशतर्फ प्रस्थान गरे।
7यसरी ती सबै (अतिथि) गएपछि मनोकामना पूरा भएका दशरथ पुत्रप्राप्तिको विचारमा लीन भई सुखपूर्वक बस्न थाले।
8यज्ञ सम्पन्न भएपछि छ ऋतु (एक वर्ष) बिते। बाह्रौँ महिना चैत्रमा (शुक्ल पक्षको) नवमी तिथिमा, अदिति जसकी अधिष्ठात्री देवी हुन् त्यस्तो पुनर्वसु नक्षत्रको उदय हुँदा, जब सूर्य, मङ्गल, शनि, बृहस्पति र शुक्र — यी पाँच ग्रह कर्क लग्नमा आ-आफ्ना उच्च स्थानमा थिए र बृहस्पति चन्द्रमासँग युतिमा थिए, तब कौसल्याले एक पुत्रलाई जन्म दिइन् — सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी विष्णुको अंशलाई, जो सबै लोकद्वारा वन्दित थिए, सबै शुभ लक्षणले सुशोभित थिए र इक्ष्वाकुवंशलाई अगाडि बढाउने पूजनीय थिए।
9यज्ञ सम्पन्न भएपछि छ ऋतु (एक वर्ष) बिते। बाह्रौँ महिना चैत्रमा (शुक्ल पक्षको) नवमी तिथिमा, अदिति जसकी अधिष्ठात्री देवी हुन् त्यस्तो पुनर्वसु नक्षत्रको उदय हुँदा, जब सूर्य, मङ्गल, शनि, बृहस्पति र शुक्र — यी पाँच ग्रह कर्क लग्नमा आ-आफ्ना उच्च स्थानमा थिए र बृहस्पति चन्द्रमासँग युतिमा थिए, तब कौसल्याले एक पुत्रलाई जन्म दिइन् — सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी विष्णुको अंशलाई, जो सबै लोकद्वारा वन्दित थिए, सबै शुभ लक्षणले सुशोभित थिए र इक्ष्वाकुवंशलाई अगाडि बढाउने पूजनीय थिए।
10यज्ञ सम्पन्न भएपछि छ ऋतु (एक वर्ष) बिते। बाह्रौँ महिना चैत्रमा (शुक्ल पक्षको) नवमी तिथिमा, अदिति जसकी अधिष्ठात्री देवी हुन् त्यस्तो पुनर्वसु नक्षत्रको उदय हुँदा, जब सूर्य, मङ्गल, शनि, बृहस्पति र शुक्र — यी पाँच ग्रह कर्क लग्नमा आ-आफ्ना उच्च स्थानमा थिए र बृहस्पति चन्द्रमासँग युतिमा थिए, तब कौसल्याले एक पुत्रलाई जन्म दिइन् — सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी विष्णुको अंशलाई, जो सबै लोकद्वारा वन्दित थिए, सबै शुभ लक्षणले सुशोभित थिए र इक्ष्वाकुवंशलाई अगाडि बढाउने पूजनीय थिए।
11जसरी देवताहरूमध्ये श्रेष्ठ र वज्रधारी इन्द्रबाट अदिति सुशोभित भएकी थिइन्, त्यसरी नै कौसल्या आफ्ना पुत्रको अक्षय कान्तिले देदीप्यमान भइन्।
12विष्णुको चतुर्थ अंशको अवतारका रूपमा, सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त र सत्यले सुसज्जित भरत कैकेयीबाट जन्मे।
13सुमित्राले लक्ष्मण र शत्रुघ्नलाई जन्म दिइन्, जो वीर थिए, सबै अस्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए र विष्णुका अंशले युक्त थिए।
14विशुद्ध बुद्धिले युक्त भरतको जन्म मीन लग्नमा पुष्य नक्षत्रको उदयमा भयो। लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म कर्क लग्नमा अश्लेषा नक्षत्रमा भयो।
15यसरी महान् राजा (दशरथ) का चार योग्य पुत्र क्रमशः जन्मे, जो सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त थिए र कान्तिमा पूर्वाभाद्रपद तथा उत्तराभाद्रपद नक्षत्रसमान थिए।
16गन्धर्वहरूले मधुर गान गरे। अप्सराहरूका समूहले नृत्य गरे। दिव्य दुन्दुभिहरू बजे। आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो। उत्सव हेर्न अयोध्यामा मानिसहरूको भीड उर्लियो।
17गन्धर्वहरूले मधुर गान गरे। अप्सराहरूका समूहले नृत्य गरे। दिव्य दुन्दुभिहरू बजे। आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो। उत्सव हेर्न अयोध्यामा मानिसहरूको भीड उर्लियो।
18राजमार्गहरू मानिसले भरिएका थिए र नट तथा नर्तकहरूले खचाखच थिए। गायक, विविध वाद्ययन्त्र बजाउने, स्तुतिपाठक र वंशप्रशंसकहरूका स्वर गुञ्जिरहेका थिए।
19राजाले पुरोहित, स्तुतिपाठक र वंशप्रशंसकहरूलाई यथायोग्य उपहार बाँडे। उनले ब्राह्मणहरूलाई हजारौँ गाई तथा अन्य बहुमूल्य वस्तु दानमा दिए।
20एघार दिन बितेपछि नामकरण संस्कार गरियो। अत्यन्तै प्रसन्न गुरु वसिष्ठले कौसल्याका पुत्रको नाम राम, कैकेयीका पुत्रको नाम भरत तथा सुमित्राका एक पुत्रको नाम लक्ष्मण र अर्काको नाम शत्रुघ्न राखे।
21एघार दिन बितेपछि नामकरण संस्कार गरियो। अत्यन्तै प्रसन्न गुरु वसिष्ठले कौसल्याका पुत्रको नाम राम, कैकेयीका पुत्रको नाम भरत तथा सुमित्राका एक पुत्रको नाम लक्ष्मण र अर्काको नाम शत्रुघ्न राखे।
22ब्राह्मणहरू तथा नगर र गाउँवासीहरूलाई भोज गराइयो। (दशरथले) ब्राह्मणहरूलाई असीम र प्रचुर रत्न दानमा दिए। जातकर्म तथा (नवजात शिशुसँग सम्बन्धित) अन्य सबै संस्कार विधिपूर्वक सम्पन्न गरिए।
23तिनीहरूमध्ये राम उन्नत ध्वजासमान आफ्ना पिताका प्रिय भए र ब्रह्माझैँ सम्पूर्ण प्राणीद्वारा अत्यन्तै सम्मानित भए।
24(दशरथका) सबै पुत्र वेदमा पारङ्गत भए। तिनीहरू वीर थिए, ज्ञान र सद्गुणले सम्पन्न थिए तथा प्रजाको कल्याणमा तत्पर रहन्थे।
25तिनीहरूमध्ये परम तेजस्वी र वास्तवमै बलशाली राम (चरित्रमा) निष्कलङ्क थिए। उनी चन्द्रमाझैँ सम्पूर्ण संसारका लागि मङ्गलमय थिए।
26हात्ती चढ्न, घोडा दौडाउन, रथ हाँक्न तथा धनुर्विद्यामा निपुण मानिने उनी सधैँ आमाबुबाको सेवामा लागिरहन्थे।
27बाल्यकालदेखि नै सौभाग्यवर्धक लक्ष्मण संसारलाई आनन्द दिने आफ्ना ज्येष्ठ दाजु रामप्रति सधैँ अत्यन्तै अनुरक्त रहे।
28सौभाग्यशाली लक्ष्मण आफ्ना दाजुलाई आफ्नै शरीरभन्दा पनि प्रिय थिए, मानौँ उनी उनका बाहिर विचरण गर्ने प्राण नै हुन्।
29नरश्रेष्ठ राम लक्ष्मणको सङ्गतबिना सुत्दैनथे। उनीबिना उनी उत्तमभन्दा उत्तम भोजन पनि ग्रहण गर्दैनथे।
30जहिले पनि राघव (राम) घोडा चढेर वनमा सिकार खेल्न जान्थे, तब लक्ष्मण (हातमा) धनुबाण लिएर उनकै पछिपछि हिँड्थे।
31त्यसै गरी लक्ष्मणका भाइ शत्रुघ्न भरतलाई आफ्नै प्राणभन्दा प्रिय थिए। त्यसै गरी भरत पनि शत्रुघ्नलाई प्रिय थिए।
32आफ्ना यी परम सौभाग्यशाली पुत्रहरूबाट दशरथ देवताहरूबाट ब्रह्मा जत्तिकै अत्यन्तै प्रसन्न थिए।
33उनका सबै पुत्र ज्ञानले सम्पन्न र सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त थिए। तिनीहरू विनम्र, यशस्वी, सर्वज्ञ र दूरदर्शी थिए। यस्ता गुणले युक्त ती यशस्वी पुत्रहरूलाई देखेर दशरथ हर्षित हुन्थे र लोकपति ब्रह्माझैँ देखिन्थे।
34उनका सबै पुत्र ज्ञानले सम्पन्न र सम्पूर्ण सद्गुणले युक्त थिए। तिनीहरू विनम्र, यशस्वी, सर्वज्ञ र दूरदर्शी थिए। यस्ता गुणले युक्त ती यशस्वी पुत्रहरूलाई देखेर दशरथ हर्षित हुन्थे र लोकपति ब्रह्माझैँ देखिन्थे।
35पुरुषहरूमध्ये बाघसमान तिनीहरू वेदाध्ययनमा रुचि राख्थे र सधैँ आमाबुबाको सेवामा लागिरहन्थे। तिनीहरू धनुर्विद्यामा पनि पारङ्गत थिए।
36त्यसपछि धर्मात्मा राजा दशरथले आफ्ना पुरोहित र बन्धुजनसँग आफ्ना पुत्रहरूको विवाहका विषयमा विचारविमर्श गरे।
37जब उदारचेता राजा आफ्ना मन्त्रीहरूका बीच यसरी विचार गरिरहेका थिए, त्यसै बेला तेजस्वी तपस्वी विश्वामित्र त्यहाँ आइपुगे।
38राजा (दशरथ) लाई भेट्ने इच्छाले उनले द्वारपालहरूलाई भने, "कुशिकवंशमा जन्मेका गाधिपुत्र विश्वामित्रको आगमनको सूचना शीघ्र राजालाई देऊ।"
39विश्वामित्रका ती वचन सुनेर ती सबै भयले प्रेरित भई उद्विग्न मन र हतारिएका पाइलाले राजभवनतर्फ लागे।
40राजसभामा पुगेर उनीहरूले इक्ष्वाकुवंशी राजा (दशरथ) लाई मुनि विश्वामित्रको आगमनको सूचना दिए।
41उनीहरूका वचन सुनेर दशरथ महान् हर्षले आफ्ना गुरुजनसहित उनको स्वागत गर्न त्यसरी अगाडि बढे जसरी इन्द्रले ब्रह्माको स्वागत गर्छन्।
42आफ्नो सिद्ध तपस्याको तेजले देदीप्यमान विश्वामित्रलाई देखेर प्रसन्नमुख राजाले आदरपूर्वक अर्घ्य अर्पण गरे।
43विश्वामित्रले शास्त्रविहित रीतिले त्यो अर्घ्य ग्रहण गरे र राजासँग उनको राज्यको कुशल तथा समृद्धिका विषयमा सोधे।
44परम धर्मात्मा मुनि विश्वामित्रले राजासँग कोषको स्थिति, नगर र गाउँमा बस्ने प्रजाको कुशल तथा मित्र र बन्धुहरूको कुशलताका विषयमा सोधे।
45"के करद राजाहरू तपाईंको अधीनमा छन्? के तपाईंले आफ्ना शत्रुहरूलाई जित्नुभयो? के देवताहरूलाई प्रसन्न पार्ने कर्म र मानिसहरूको सेवा राम्ररी सम्पन्न भइरहेका छन्?"
46तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ विश्वामित्रले मर्यादाअनुसार वसिष्ठ तथा अन्य सबै विख्यात मुनिहरूकहाँ गएर उनीहरूको कुशलक्षेम सोधे।
47राजाद्वारा विधिवत् सम्मानित भई ती सबै प्रसन्न हृदयले राजमहलमा गए र आ-आफ्नो पदअनुसार आसन ग्रहण गरे।
48तब (विश्वामित्रको आगमनले) अत्यन्तै प्रसन्न उदार राजाले उनको सुखपूर्वक आतिथ्य सत्कार गरेर भने:
49"हे महामुने! तपाईंलाई स्वागत छ। तपाईंको आगमन मेरा लागि यस्तै छ जस्तो (मानिसका लागि) अमृत, सुक्खा भूमिका लागि वर्षा, निःसन्तान पुरुषलाई उसकी सुयोग्य पत्नीबाट पुत्रको प्राप्ति, हराएको सम्पत्तिको पुनःप्राप्ति र कुनै महान् उपलब्धिमा हुने उत्सवको आनन्द।
50"हे महामुने! तपाईंलाई स्वागत छ। तपाईंको आगमन मेरा लागि यस्तै छ जस्तो (मानिसका लागि) अमृत, सुक्खा भूमिका लागि वर्षा, निःसन्तान पुरुषलाई उसकी सुयोग्य पत्नीबाट पुत्रको प्राप्ति, हराएको सम्पत्तिको पुनःप्राप्ति र कुनै महान् उपलब्धिमा हुने उत्सवको आनन्द।
51हे ब्रह्मन्! तपाईंको के इच्छा छ र म त्यो कसरी पूरा गरेर तपाईंलाई सन्तुष्ट पारूँ? तपाईं धर्मका आदर्श हुनुहुन्छ। म कति भाग्यशाली छु कि तपाईं पधार्नुभयो! मेरो जन्म सफल भयो। मेरो जीवन कृतार्थ भयो।
52हे ब्रह्मन्! तपाईंको के इच्छा छ र म त्यो कसरी पूरा गरेर तपाईंलाई सन्तुष्ट पारूँ? तपाईं धर्मका आदर्श हुनुहुन्छ। म कति भाग्यशाली छु कि तपाईं पधार्नुभयो! मेरो जन्म सफल भयो। मेरो जीवन कृतार्थ भयो।
53पहिले तपाईं राजर्षि हुनुहुन्थ्यो, क्षत्रिय मुनि हुनुहुन्थ्यो। आफ्नो तपस्याले तपाईंले त्यो तेज प्राप्त गर्नुभएको छ जसले सूर्य र चन्द्रमालाई पनि कान्ति प्रदान गर्छ; तपाईंले ब्रह्मर्षिको पद प्राप्त गर्नुभएको छ। अनेक प्रकारले तपाईं मेरा लागि पूजनीय हुनुहुन्छ।
54हे ब्रह्मन्! तपाईंको आगमनले मलाई विस्मित पारेको छ। यसले मलाई महान् पवित्रता प्रदान गरेको छ। हे प्रभो! यहाँ तपाईंको उपस्थिति मात्रैले मैले तीर्थयात्राको पुण्य प्राप्त गरेँ भन्ने म अनुभव गर्छु।
55कृपया आफ्नो आगमनको प्रयोजन बताउनुहोस्। म तपाईंको कार्य सिद्ध गर्ने सेवाको सौभाग्य पाउन चाहन्छु।
56हे विश्वामित्र! जे गर्नुपर्ने हो त्यो भन्न तपाईंले सङ्कोच गर्नुपर्दैन। म त्यो कार्य सम्भव भएसम्म विशेष रूपमा सम्पन्न गर्नेछु। तपाईं मेरा लागि देवतासमान हुनुहुन्छ।
57हे ब्रह्मन्! आज मैले यो महान् सौभाग्य प्राप्त गरेको छु। तपाईंको आगमनको फलस्वरूप मेरो महान् पुण्य सफल भएको छ।"
58बुद्धिमान राजाद्वारा यसरी विनम्रतापूर्वक भनिएका, मन र कानलाई प्रिय लाग्ने ती वचन सुनेर विख्यात सद्गुण र यशले युक्त ती उत्तम गुण भएका महर्षिले गहिरो हर्ष अनुभव गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको अठारौँ सर्ग समाप्त भयो।