Sarga 99
Ayodhya Kanda · Chapter 99
Sanskrit
1निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा। जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
2ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय। इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
3सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत। रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
4गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्। भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
5शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा। काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
6स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः। कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
7ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्। मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
8गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा। शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
9मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्। नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
10उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्। अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
11इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्। शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
12यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने। तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
13अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्। आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
14अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः। मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
15जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः। जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
16मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः। सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
17इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्। रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
18एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
19एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
20एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
21एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
22एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
23एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।। सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्। विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।। शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।। अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः। शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।। महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।। गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
24प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
25निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्। उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
26तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।। उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
27तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।। उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
28तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।। उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
29तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः। अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
30दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
31य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्। वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
32वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः। मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
33अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा। सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
34यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः। शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
35चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
36मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः। धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
37इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः। पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
38दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः। उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
39बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
40शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
41ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये। दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
42तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये। वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
English
1Eager to see his brother, Bharata encamped the army and set out showing the hermitage to Satrughna.
2Bharata, deeply devoted towards elders, indicated to sage Vasistha to bring along the mothers, and proceeded ahead quickly.
3Sumantra, who was overeager, like Bharata, to see Rama, followed Satrughna who was not far from him.
4While walking, Bharata beheld a hut made of leaves looking like a hermit's cottage.
5In front of that hut Bharata beheld shattered logs of wood and also flowers plucked.
6Bharata beheld here and there knots of kusa grass and strips of bark tied on trees as signs to ascertain the way to the hermitage of Rama and Lakshmana.
7He also beheld large heaps of dried cakes of dung of buffaloes and deer for use against cold in the forest.
8Walking on, the longarmed, effulgent and delighted Bharata said to Satrughna and the ministers surrounding him:
9We must have reached the region about which Bharadwaja had spoken. I think river Mandakini is not far from here.
10Here are long bark garments fastened on lofty places as marks of identification left by Lakshmana, to locate the path at odd times which may be needed while going out.
11This must be the place on the hillside on which mighty tuskers wander about trumpeting and charging at one another.
12Here is the thick smoke emanating from the blacktrailed fire maintained perpetually by the ascetics living in the forest.
13I shall see here with a delighted heart the venerable Rama, the best of men, who renders great hospitality (to elders) and who resembles a maharshi.
14Bharata walked for a short distance towards mount Chitrkuta when he reached river Mandakini. And then said to his ministers:
15Rama, the lord of men, a tiger among men, is sitting on the ground in a 'heroic' (yogic) posture in this secluded forest. O fie upon my birth and my life
16Effulgent Rama, the lord of the world, had to renounce all desires and undergo this calamity of living in the forest on my account.
17Reviled by the world, I shall now fall at the feet of Sita, Rama and Lakshmana seeking their grace.
18Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
19Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
20Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
21Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
22Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
23Lamenting in this way Bharata beheld in that forest an excellent, sacred and enchanting hut covered with a lot of leaves of sala, palmyra and aswakarna trees like a sacrificial altar spread with soft kusa grass. Goldplated bows that resembled the thunderbolt of Indra, powerful and capable of achieving great targets and oppressing the enemies, adorned the hut. Arrows glittering like the rays of the Sun, were dreadful, with blazing heads and stored in quivers adorned it like the hooded serpents illumining the city of Bhogavati (in the nether world). A pair of swords in scabbards made of excellent silver, two shields of different colours with golden spots, fingerguards made of skin of iguana decorated with gold were hanging there. It was impregnable to enemy hordes like the cave of a lion to the deer.
24Bharata beheld at Rama's residence a sacred and spacious altar sloping to the northeast, with a burning fire upon it.
25Bharata looked around for a moment and saw his esteemed brother Rama seated in that thatched cottage wearing matted locks of hair.
26He saw Rama, lord of the oceanbound earth, seated like blazing fire, clad in antelope skin and garment of bark, with long arms and shoulders like a lion and eyes like white lotuses. The mightyarmed warrior seemed like Brahma, the creator and the eternal, protector of righteousness. Accompanied by Sita and Lakshmana Rama sat on the bare ground strewn with darbha grass.
27He saw Rama, lord of the oceanbound earth, seated like blazing fire, clad in antelope skin and garment of bark, with long arms and shoulders like a lion and eyes like white lotuses. The mightyarmed warrior seemed like Brahma, the creator and the eternal, protector of righteousness. Accompanied by Sita and Lakshmana Rama sat on the bare ground strewn with darbha grass.
28He saw Rama, lord of the oceanbound earth, seated like blazing fire, clad in antelope skin and garment of bark, with long arms and shoulders like a lion and eyes like white lotuses. The mightyarmed warrior seemed like Brahma, the creator and the eternal, protector of righteousness. Accompanied by Sita and Lakshmana Rama sat on the bare ground strewn with darbha grass.
29Beholding Rama, Bharata the majestic and righteous son of Kaikeyi overwhelmed with grief and distress rushed towards him.
30On seeing Rama, Bharata could not control his grief with patience and lamented in great anguish and with words choked with tears said:
31My elder brother who deserves to be attended by ministers and other subjects in the royal assembly sits here today in the forest surrounded by wild beasts.
32Such magnanimous Rama, a follower of dharma, accustomed to be attired in thousands of dresses in the past now clad in two deer skins, is practising righteousness.
33How is it that Rama who used to wear variegated flowers formerly, now bears these heavy matted locks?
34That Rama, who in accordance with tradition deserves accredition of religious merit through sacrifices now seeks it through mortification of body.
35How is it that the body of my venerable brother which was once smeared with expensive, fragrant sandal paste is now covered with dust?
36It is on my account that Rama who was accustomed to all comforts has fallen into this misfortune. Fie on my life of cruelty which is condemned by the world.
37Thus Bharata lamented in misery and with his lotuslike countenanace sweating before reaching Rama's feet fell down, crying in distress.
38Mighty prince Bharata, oppressed with grief, could only say, O Arya (venerable one) And in distress could not speak any more.
39As he beheld the glorious Rama, with his throat choken with tears, he cried out, O Arya (venerable one) and thereafter, was unable to speak any more.
40Satrughna also prostrated himself at the feet of tearful Rama who embraced both of them.
41Thereafter, princes Rama and Lakshmana joined Sumantra and Guha in the forest like the Sun and the Moon meeting the planets Sukra and Brihaspati in the sky.
42On seeing the princes now assembled in the great forest like mighty leaders of elephant herds, inhabitants of the forest had nothing but tears of grief, not joy, to shed. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमस्सर्गः।। Thus ends the ninetyninth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1अपने भ्राता को देखने के लिए उत्सुक भरत ने सेना का शिविर लगवाया और शत्रुघ्न को आश्रम दिखाते हुए प्रस्थान किया।
2गुरुजनों के प्रति गहरी भक्ति रखने वाले भरत ने मुनि वसिष्ठ को माताओं को साथ लाने का संकेत किया और शीघ्रता से आगे बढ़े।
3राम को देखने के लिए भरत के समान ही अत्यन्त उत्सुक सुमन्त्र शत्रुघ्न के पीछे चले, जो उनसे अधिक दूर न थे।
4चलते-चलते भरत ने पत्तों से बनी एक कुटी देखी जो तपस्वी के आवास के समान लगती थी।
5उस कुटी के सामने भरत ने चीरी हुई लकड़ियाँ और तोड़े हुए पुष्प भी देखे।
6भरत ने राम और लक्ष्मण के आश्रम का मार्ग जानने के लिए संकेत के रूप में यहाँ-वहाँ कुश की गाँठें और वृक्षों पर बँधी वल्कल की पट्टियाँ देखीं।
7उन्होंने वन में शीत से बचाव के लिए भैंसों और मृगों के सूखे गोबर के उपलों के बड़े ढेर भी देखे।
8आगे चलते हुए महाबाहु, तेजस्वी और हर्षित भरत ने शत्रुघ्न और अपने चारों ओर के मन्त्रियों से कहा:
9हम अवश्य उसी प्रदेश में पहुँच गए हैं जिसके विषय में भरद्वाज ने कहा था। मैं समझता हूँ कि मन्दाकिनी नदी यहाँ से दूर नहीं।
10ये लम्बे वल्कल वस्त्र ऊँचे स्थानों पर बँधे हैं जो लक्ष्मण द्वारा छोड़े गए पहचान के चिह्न हैं, जिससे बाहर जाते समय विषम अवसरों पर मार्ग पहचाना जा सके।
11यही वह पर्वतीय ढलान होगा जिस पर विशालकाय गजराज चिंघाड़ते और एक-दूसरे पर आक्रमण करते विचरण करते हैं।
12यहाँ वन में रहने वाले तपस्वियों द्वारा निरन्तर रखी जाने वाली कृष्णवर्ती अग्नि से उठता घना धूम है।
13मैं यहाँ हर्षित हृदय से पूज्य राम को, नरश्रेष्ठ को, जो (गुरुजनों का) महान् आतिथ्य करते हैं और महर्षि के समान लगते हैं, देखूँगा।
14भरत चित्रकूट पर्वत की ओर थोड़ी दूर चले तब वे मन्दाकिनी नदी तक पहुँचे। और तब अपने मन्त्रियों से कहा:
15नरेश राम, नरश्रेष्ठ, इस एकान्त वन में भूमि पर वीरासन में बैठे हैं। हाय, धिक्कार है मेरे जन्म और मेरे जीवन को!
16तेजस्वी राम, जगत् के स्वामी, को मेरे कारण समस्त कामनाएँ त्यागकर वन में निवास की यह विपत्ति भोगनी पड़ी।
17संसार द्वारा निन्दित मैं अब सीता, राम और लक्ष्मण के चरणों में गिरकर उनकी कृपा की याचना करूँगा।
18इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
19इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
20इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
21इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
22इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
23इस प्रकार विलाप करते हुए भरत ने उस वन में एक उत्कृष्ट, पवित्र और मनोहर कुटी देखी, जो साल, ताल और अश्वकर्ण के अनेक पत्तों से छाई थी और कोमल कुश से बिछी यज्ञवेदी के समान लगती थी। इन्द्र के वज्र के समान स्वर्णमण्डित धनुष, जो प्रबल और महान् लक्ष्य साधने तथा शत्रुओं को दमन करने में समर्थ थे, उस कुटी को अलंकृत कर रहे थे। सूर्य की किरणों के समान चमकते, भयंकर, प्रज्वलित फलकों वाले और तूणीरों में रखे बाण उसे भोगवती नगरी (पाताल में) को प्रकाशित करते फणधारी सर्पों के समान अलंकृत कर रहे थे। उत्तम रजत की म्यानों में दो खड्ग, स्वर्ण बिन्दुओं वाली भिन्न वर्णों की दो ढालें, स्वर्ण से अलंकृत गोहचर्म के अंगुलित्राण वहाँ लटके थे। वह शत्रुसमूहों के लिए वैसे ही अगम्य थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा।
24भरत ने राम के निवास पर ईशानकोण की ओर ढलती एक पवित्र और विशाल वेदी देखी, जिस पर अग्नि प्रज्वलित थी।
25भरत ने क्षण भर चारों ओर दृष्टि दौड़ाई और अपने पूज्य भ्राता राम को उस पर्णकुटी में जटा धारण किए बैठा देखा।
26उन्होंने राम को देखा, समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के स्वामी को, प्रज्वलित अग्नि के समान बैठे, मृगचर्म और वल्कल वस्त्र पहने, लम्बी भुजाओं और सिंह के समान कन्धों तथा श्वेत कमल के समान नेत्रों वाले। वे महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता और सनातन धर्म के रक्षक ब्रह्मा के समान लग रहे थे। सीता और लक्ष्मण सहित राम दर्भ बिछी नंगी भूमि पर बैठे थे।
27उन्होंने राम को देखा, समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के स्वामी को, प्रज्वलित अग्नि के समान बैठे, मृगचर्म और वल्कल वस्त्र पहने, लम्बी भुजाओं और सिंह के समान कन्धों तथा श्वेत कमल के समान नेत्रों वाले। वे महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता और सनातन धर्म के रक्षक ब्रह्मा के समान लग रहे थे। सीता और लक्ष्मण सहित राम दर्भ बिछी नंगी भूमि पर बैठे थे।
28उन्होंने राम को देखा, समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के स्वामी को, प्रज्वलित अग्नि के समान बैठे, मृगचर्म और वल्कल वस्त्र पहने, लम्बी भुजाओं और सिंह के समान कन्धों तथा श्वेत कमल के समान नेत्रों वाले। वे महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता और सनातन धर्म के रक्षक ब्रह्मा के समान लग रहे थे। सीता और लक्ष्मण सहित राम दर्भ बिछी नंगी भूमि पर बैठे थे।
29राम को देखकर कैकेयी के प्रतापी और धर्मात्मा पुत्र भरत शोक और व्यथा से अभिभूत होकर उनकी ओर दौड़ पड़े।
30राम को देखकर भरत धैर्य से अपना शोक रोक न सके और महान् व्यथा में विलाप करते हुए अश्रुओं से अवरुद्ध वचनों में बोले:
31मेरे ज्येष्ठ भ्राता, जो राजसभा में मन्त्रियों और अन्य प्रजाजनों से सेवित होने के योग्य हैं, आज यहाँ वन में वन्य पशुओं से घिरे बैठे हैं।
32ऐसे उदारचेता, धर्मानुयायी राम, जो पहले सहस्रों वस्त्रों से सुसज्जित रहने के अभ्यस्त थे, अब दो मृगचर्म पहने धर्म का आचरण कर रहे हैं।
33यह कैसे कि जो राम पहले रंग-बिरंगे पुष्प धारण करते थे, वे अब ये भारी जटाएँ धारण किए हैं?
34वे राम, जो परम्परा के अनुसार यज्ञों द्वारा धर्मलाभ प्राप्त करने के योग्य हैं, अब शरीर को कष्ट देकर उसे खोज रहे हैं।
35यह कैसे कि मेरे पूज्य भ्राता का शरीर, जो कभी बहुमूल्य सुगन्धित चन्दन से लिप्त रहता था, अब धूल से ढका है?
36मेरे ही कारण राम, जो समस्त सुखों के अभ्यस्त थे, इस विपत्ति में पड़े हैं। धिक्कार है मेरे निष्ठुर जीवन को जो संसार द्वारा निन्दित है।
37इस प्रकार भरत ने दुःख में विलाप किया और अपने कमल के समान मुख पर स्वेद लिए राम के चरणों तक पहुँचने से पहले ही व्यथा में रोते हुए गिर पड़े।
38शोक से पीड़ित पराक्रमी राजकुमार भरत केवल 'हे आर्य!' ही कह सके। और व्यथा में इससे अधिक कुछ न कह सके।
39यशस्वी राम को देखते ही अश्रुओं से अवरुद्ध कण्ठ से वे 'हे आर्य!' पुकार उठे और उसके पश्चात् कुछ और न कह सके।
40शत्रुघ्न भी अश्रुपूर्ण राम के चरणों में साष्टांग गिर पड़े, और राम ने उन दोनों को गले लगाया।
41तत्पश्चात् राजकुमार राम और लक्ष्मण वन में सुमन्त्र और गुह से इस प्रकार मिले जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा शुक्र और बृहस्पति ग्रहों से मिलते हों।
42महावन में हाथियों के प्रबल यूथपतियों के समान अब एकत्र हुए उन राजकुमारों को देखकर वन के निवासियों के पास हर्ष के नहीं, केवल शोक के अश्रु ही बहाने को थे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का एकोनशततम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1आफ्ना दाजुलाई हेर्न उत्सुक भरतले सेनाको शिविर लगाए र शत्रुघ्नलाई आश्रम देखाउँदै प्रस्थान गरे।
2गुरुजनप्रति गहिरो भक्ति राख्ने भरतले मुनि वसिष्ठलाई माताहरूलाई साथमा ल्याउने सङ्केत गरे र हतारमा अगाडि बढे।
3रामलाई हेर्न भरतसमान नै अत्यन्तै उत्सुक सुमन्त्र शत्रुघ्नको पछि लागे, जो उनीबाट धेरै टाढा थिएनन्।
4हिँड्दाहिँड्दै भरतले पातले बनेको एउटा कुटी देखे जो तपस्वीको आवाससमान लाग्थ्यो।
5त्यस कुटीको अगाडि भरतले चिरिएका काठ र टिपिएका फूल पनि देखे।
6भरतले राम र लक्ष्मणको आश्रमको बाटो थाहा पाउन सङ्केतका रूपमा यताउता कुशका गाँठा र रूखमा बाँधिएका वल्कलका पट्टी देखे।
7उनले वनमा चिसोबाट बच्न भैँसी र मृगका सुकेका गोबरका गुइँठाका ठूला थुप्रा पनि देखे।
8अगाडि हिँड्दै महाबाहु, तेजस्वी र हर्षित भरतले शत्रुघ्न र आफ्नो वरिपरिका मन्त्रीहरूलाई भने:
9हामी अवश्य त्यसै प्रदेशमा पुगेका छौँ जसका विषयमा भरद्वाजले भन्नुभएको थियो। म ठान्छु कि मन्दाकिनी नदी यहाँबाट टाढा छैन।
10यी लामा वल्कल वस्त्र अग्ला ठाउँमा बाँधिएका छन् जो लक्ष्मणले छोडेका पहिचानका चिह्न हुन्, जसबाट बाहिर जाँदा विषम अवसरमा बाटो चिन्न सकियोस्।
11यही त्यो पर्वतीय भिरालो हुनुपर्छ जसमाथि विशालकाय गजराजहरू चिच्याउँदै र एकअर्कामाथि आक्रमण गर्दै विचरण गर्छन्।
12यहाँ वनमा बस्ने तपस्वीहरूले निरन्तर राख्ने कृष्णवर्ती अग्निबाट उठ्ने घना धुवाँ छ।
13म यहाँ हर्षित हृदयले पूज्य रामलाई, नरश्रेष्ठलाई, जसले (गुरुजनहरूको) महान् आतिथ्य गर्छन् र महर्षिसमान देखिन्छन्, हेर्नेछु।
14भरत चित्रकूट पर्वततर्फ केही टाढा हिँडे अनि उनी मन्दाकिनी नदीसम्म पुगे। र तब आफ्ना मन्त्रीहरूलाई भने:
15नरेश राम, नरश्रेष्ठ, यस एकान्त वनमा भुइँमा वीरासनमा बसेका छन्। हाय, धिक्कार छ मेरो जन्म र मेरो जीवनलाई!
16तेजस्वी राम, जगत्का स्वामी, लाई मेरा कारण समस्त कामना त्यागेर वनमा बस्ने यो विपत्ति भोग्नुपर्यो।
17संसारले निन्दित म अब सीता, राम र लक्ष्मणका चरणमा ढलेर तिनको कृपाको याचना गर्नेछु।
18यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
19यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
20यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
21यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
22यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
23यसरी विलाप गर्दै भरतले त्यस वनमा एउटा उत्कृष्ट, पवित्र र मनोहर कुटी देखे, जो साल, ताल र अश्वकर्णका अनेक पातले छाइएको थियो र कोमल कुशले ओछ्याइएको यज्ञवेदीसमान लाग्थ्यो। इन्द्रको वज्रसमान सुनले मोहोरिएका धनुष, जो प्रबल र महान् लक्ष्य साध्न तथा शत्रुलाई दमन गर्न समर्थ थिए, त्यस कुटीलाई अलङ्कृत गरिरहेका थिए। सूर्यका किरणसमान चम्किने, भयंकर, प्रज्वलित फलक भएका र तूणीरमा राखिएका बाणले त्यसलाई भोगवती नगरी (पातालमा) लाई प्रकाशित गर्ने फणधारी सर्पसमान अलङ्कृत गरिरहेका थिए। उत्तम चाँदीका म्यानमा दुई खड्ग, सुनका थोप्ला भएका भिन्न वर्णका दुई ढाल, सुनले अलङ्कृत गोहीको छालाका औँलाका रक्षक त्यहाँ झुन्डिएका थिए। त्यो शत्रुसमूहका लागि त्यसै गरी अगम्य थियो जसरी मृगका लागि सिंहको गुफा।
24भरतले रामको निवासमा ईशानकोणतर्फ ढल्केको एउटा पवित्र र विशाल वेदी देखे, जसमाथि अग्नि प्रज्वलित थियो।
25भरतले क्षणभर वरिपरि दृष्टि दौडाए र आफ्ना पूज्य दाजु रामलाई त्यस पर्णकुटीमा जटा धारण गरी बसेको देखे।
26उनले रामलाई देखे, समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका स्वामीलाई, प्रज्वलित अग्निसमान बसेका, मृगचर्म र वल्कल वस्त्र लगाएका, लामा पाखुरा र सिंहसमान काँध तथा सेतो कमलसमान आँखा भएका। ती महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता र सनातन धर्मका रक्षक ब्रह्मासमान देखिन्थे। सीता र लक्ष्मणसहित राम दर्भ ओछ्याइएको नाङ्गो भुइँमा बसेका थिए।
27उनले रामलाई देखे, समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका स्वामीलाई, प्रज्वलित अग्निसमान बसेका, मृगचर्म र वल्कल वस्त्र लगाएका, लामा पाखुरा र सिंहसमान काँध तथा सेतो कमलसमान आँखा भएका। ती महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता र सनातन धर्मका रक्षक ब्रह्मासमान देखिन्थे। सीता र लक्ष्मणसहित राम दर्भ ओछ्याइएको नाङ्गो भुइँमा बसेका थिए।
28उनले रामलाई देखे, समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका स्वामीलाई, प्रज्वलित अग्निसमान बसेका, मृगचर्म र वल्कल वस्त्र लगाएका, लामा पाखुरा र सिंहसमान काँध तथा सेतो कमलसमान आँखा भएका। ती महाबाहु योद्धा सृष्टिकर्ता र सनातन धर्मका रक्षक ब्रह्मासमान देखिन्थे। सीता र लक्ष्मणसहित राम दर्भ ओछ्याइएको नाङ्गो भुइँमा बसेका थिए।
29रामलाई देखेर कैकेयीका प्रतापी र धर्मात्मा पुत्र भरत शोक र व्यथाले अभिभूत भई उनीतर्फ दौडे।
30रामलाई देखेर भरतले धैर्यले आफ्नो शोक रोक्न सकेनन् र महान् व्यथामा विलाप गर्दै आँसुले अवरुद्ध वचनमा भने:
31मेरा जेठा दाजु, जो राजसभामा मन्त्री र अन्य प्रजाजनद्वारा सेवित हुन योग्य छन्, आज यहाँ वनमा वन्य पशुले घेरिएर बसेका छन्।
32यस्ता उदारचेता, धर्मानुयायी राम, जो पहिले हजारौँ वस्त्रले सुसज्जित रहने अभ्यस्त थिए, अब दुई मृगचर्म लगाएर धर्मको आचरण गरिरहेका छन्।
33यो कसरी कि जुन रामले पहिले रङ्गीचङ्गी फूल धारण गर्थे, तिनले अब यी भारी जटा धारण गरेका छन्?
34ती राम, जो परम्पराअनुसार यज्ञद्वारा धर्मलाभ प्राप्त गर्न योग्य छन्, अब शरीरलाई कष्ट दिएर त्यो खोजिरहेका छन्।
35यो कसरी कि मेरा पूज्य दाजुको शरीर, जो कहिले बहुमूल्य सुगन्धित चन्दनले लिपिएको रहन्थ्यो, अब धूलोले ढाकिएको छ?
36मेरै कारण राम, जो समस्त सुखका अभ्यस्त थिए, यस विपत्तिमा परेका छन्। धिक्कार छ मेरो निष्ठुर जीवनलाई जो संसारले निन्दित छ।
37यसरी भरतले दुःखमा विलाप गरे र आफ्नो कमलसमान मुखमा पसिना लिएर रामका चरणसम्म पुग्नुअघि नै व्यथामा रुँदै ढले।
38शोकले पीडित पराक्रमी राजकुमार भरतले केवल 'हे आर्य!' मात्र भन्न सके। र व्यथामा यसभन्दा बढी केही भन्न सकेनन्।
39यशस्वी रामलाई देख्नासाथ आँसुले अवरुद्ध कण्ठले उनी 'हे आर्य!' भन्दै पुकारे र त्यसपछि अरू केही भन्न सकेनन्।
40शत्रुघ्न पनि आँसुले भरिएका रामका चरणमा साष्टाङ्ग ढले, र रामले ती दुवैलाई अँगालो हाले।
41त्यसपछि राजकुमार राम र लक्ष्मण वनमा सुमन्त्र र गुहसँग यसरी भेटे जसरी आकाशमा सूर्य र चन्द्रमा शुक्र र बृहस्पति ग्रहसँग भेट्छन्।
42महावनमा हात्तीका प्रबल यूथपतिसमान अब जम्मा भएका ती राजकुमारहरूलाई देखेर वनका बासिन्दाहरूसँग हर्षका होइन, केवल शोकका आँसु मात्र बगाउन बाँकी थियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको उनान्सयौँ सर्ग समाप्त भयो।