Sarga 7
Ayodhya Kanda · Chapter 7
Sanskrit
1ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता। प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया।।2.7.1।।
2सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्। अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत।।2.7.2।।
3पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।। माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्। शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।। सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्। प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।। प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्। अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
4पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।। माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्। शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।। सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्। प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।। प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्। अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
5पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।। माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्। शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।। सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्। प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।। प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्। अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
6पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।। माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्। शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।। सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्। प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।। प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्। अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
7प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्। अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा।।2.7.7।।
8उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती। राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति।।2.7.8।।
9अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे। कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः।।2.7.9।।
10विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा। आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्।।2.7.10।।
11श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्। राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्।।2.7.11।।
12धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता। कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत।।2.7.12।।
13सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी। शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्।।2.7.13।।
14उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते। उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे।।2.7.14।।
15अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे। चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे।।2.7.15।।
16एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः। कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्।।2.7.16।।
17कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे। विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्।।2.7.17।।
18मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्। उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा।।2.7.18।।
19सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी। विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्।।2.7.19।।
20अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्। रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.7.20।।
21साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता। दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता।।2.7.21।।
22तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्। त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः।।2.7.22।।
23नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः। उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे।।2.7.23।।
24धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः। शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता।।2.7.24।।
25उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्। अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति।।2.7.25।।
26उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु। काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके।।2.7.26।।
27शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया। आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया।।2.7.27।।
28यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः। राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता।।2.7.28।।
29पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते। रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि।।2.7.29।।
30सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने।।2.7.30।।
31मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी।।2.7.31।।
32अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता। एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्।।2.7.32।।
33दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा। कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम्।।2.7.33।।
34इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते।।2.7.34।।
35रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.7.35।।
36न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्। तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु।।2.7.36।।
English
1The family maid (Manthara) of Kaikeyi who had been living with her since her (Kaikeyi's) birth casually ascended the palace gleaming white like the Moon.
2Manthara beheld from that palace the whole of Ayodhya with its highways sprinkled with water and strewn with a lot of flowers.
3The city of Ayodhya was decorated with costly banners and pennants. The labyrinthine roads were crowded with people who had (finished) their headbath and were wandering at will. The temples with their doors painted white were reverberating with the chanting from the Vedas by the best of brahmins holding garlands and sweetmeats in their hands and with sounds of all kinds of musical instruments. The city was filled with spirited horses and elephants. The bulls were bellowing and the cows were lowing. The citizens with great joy raised the penants encircling the city of Ayodhya. All this left Manthara astonished.
4The city of Ayodhya was decorated with costly banners and pennants. The labyrinthine roads were crowded with people who had (finished) their headbath and were wandering at will. The temples with their doors painted white were reverberating with the chanting from the Vedas by the best of brahmins holding garlands and sweetmeats in their hands and with sounds of all kinds of musical instruments. The city was filled with spirited horses and elephants. The bulls were bellowing and the cows were lowing. The citizens with great joy raised the penants encircling the city of Ayodhya. All this left Manthara astonished.
5The city of Ayodhya was decorated with costly banners and pennants. The labyrinthine roads were crowded with people who had (finished) their headbath and were wandering at will. The temples with their doors painted white were reverberating with the chanting from the Vedas by the best of brahmins holding garlands and sweetmeats in their hands and with sounds of all kinds of musical instruments. The city was filled with spirited horses and elephants. The bulls were bellowing and the cows were lowing. The citizens with great joy raised the penants encircling the city of Ayodhya. All this left Manthara astonished.
6The city of Ayodhya was decorated with costly banners and pennants. The labyrinthine roads were crowded with people who had (finished) their headbath and were wandering at will. The temples with their doors painted white were reverberating with the chanting from the Vedas by the best of brahmins holding garlands and sweetmeats in their hands and with sounds of all kinds of musical instruments. The city was filled with spirited horses and elephants. The bulls were bellowing and the cows were lowing. The citizens with great joy raised the penants encircling the city of Ayodhya. All this left Manthara astonished.
7Seeing a royal maid clad in white silk garment and standing not very far with her eyes expanded in delight Manthara enquired:
8Why is Rama's mother, forever interested in the accumulation of money gifting away her wealth to men with great joy?
9Why do the people look exceedingly happy? Tell me, what the king with great delight is proposing to do?
10Bursting with great joy, the royal maid related to the hunchback the great fortune awaiting the son of the Raghus (Rama).
11Tomorrow under the spell of the Pushya star, king Dasaratha will consecrate blameless Rama born in the race of Raghu as heirapparent (the maid said).
12Having heard these words of the royal maid, the hunchback became furious and speedily descended from that palace resembling the peak of mount Kailasa.
13The malevolent Manthara on fire with fury reached Kaikeyi lying upon her couch and said:
14O senseless one, why are you lying down? Get up A great fear is gripping you. Why don't you realise that you are floating in a sea of perils.
15Though you appear to be your husband's darling, in reality he dislikes you. The good fortune you boast of indeed is unstable like the stream of a river in summer.
16At these harsh words of the furious, evileyed hunchback Kaikeyi fell into great despondency.
17Kaikeyi said to the hunchback, O Manthara isn't all well with you? I can mark it from your dejected face how greatly distressed you feel, indeed.
18Hearing the words of Kaikeyi uttered in a gentle voice, wrathful Manthara skilled in speech, said:
19That hunchback feeling still more depressed in her (Kaikeyi's) interest and intending to cause in her despondency and distance Rama from her spoke out:
20O queen, your end is approaching, and it has no end and it is overwhelming. King Dasaratha is crowning Rama as heirapparent.
21Plunged in unfathomable fear and stricken with grief and tears I am here seeking your wellbeing and yet consumed as though by fire.
22O Kaikeyi, your sorrow will augment my sorrow. Your prosperity would mean my prosperity. There is no doubt about this.
23O queen, born in the royal family and being a king's consort why don't you realise the ruthless ways of statecraft?
24Your husband speaks morals publicly but in private he is deceitful. He speaks gently but acts cruelly. Because of your innocent nature you are beguiled by him. You do not understand this.
25When your husband approaches you he swears in meaningless, appeasing words. But today he is going to bestow benefit on Kausalya only.
26That evilminded one, having sent Bharata away to your relations house, is going to install Rama unhindered in the kingdom at dawn tomorrow.
27O innocent lady with the intention of doing good like a mother to your husband who is your enemy, you are holding on your lap a venomous serpent.
28King Dasaratha has done to you and to your son the same thing as a snake or an enemy would do when ignored.
29O senseless lady, you are always accustomed to comfort. With deceitful words of appeasement that vicious one (King Dasaratha) is going to install Rama in the kingdom. You along with your son have been surely ruined.
30O enchantingeyed Kaikeyi, that appropriate time has come. Act quickly for your own wellbeing. Save yourself, your son and me too.
31Hearing the words of Manthara, Kaikeyi of charming countenance lying in her couch rose, full of joy, like the autumnal streak of the Moon's crescent.
32Filled with immense joy and wonder (at the news), Kaikeyi gifted a beauthful ornament to that hunchback.
33Kaikeyi, the best among the beauties, having given the ornament to Manthara, the hunchback, looked at her and said these words again:
34O Manthara, the news you have brought me is exceedingly pleasant. What more can I do for you? Here is the gift for one who brings good tidings.
35I do not see any distinction between Rama and Bharata as such. I am contented with Rama's consecration in the kingdom.
36O woman worthy of affection for me there is nothing greater and dearer than this news. I will grant you another reward better than this. Just ask for it. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तमस्सर्गः।। Thus ends the seventh sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1कैकेयी की वह कुलदासी (मन्थरा), जो उनके (कैकेयी के) जन्म से ही उनके साथ रहती आई थी, यों ही चन्द्रमा के समान श्वेत चमकते प्रासाद पर चढ़ गई।
2मन्थरा ने उस प्रासाद से सम्पूर्ण अयोध्या को देखा, जिसके राजमार्गों पर जल छिड़का गया था और प्रचुर पुष्प बिछाए गए थे।
3अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजाओं और पताकाओं से सजाई गई थी। घुमावदार मार्ग उन लोगों से भरे थे जिन्होंने शिरःस्नान (कर लिया था) और जो स्वेच्छा से विचरण कर रहे थे। श्वेत रंगे द्वारों वाले देवालय हाथों में मालाएँ और मिष्टान्न लिए श्रेष्ठ ब्राह्मणों के वेदपाठ तथा सब प्रकार के वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहे थे। वह नगरी उत्साही अश्वों और हाथियों से भरी थी। वृषभ हुँकार रहे थे और गौएँ रँभा रही थीं। नागरिकों ने महान हर्ष से अयोध्या नगरी को घेरती पताकाएँ फहराई थीं। यह सब देखकर मन्थरा विस्मित रह गई।
4अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजाओं और पताकाओं से सजाई गई थी। घुमावदार मार्ग उन लोगों से भरे थे जिन्होंने शिरःस्नान (कर लिया था) और जो स्वेच्छा से विचरण कर रहे थे। श्वेत रंगे द्वारों वाले देवालय हाथों में मालाएँ और मिष्टान्न लिए श्रेष्ठ ब्राह्मणों के वेदपाठ तथा सब प्रकार के वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहे थे। वह नगरी उत्साही अश्वों और हाथियों से भरी थी। वृषभ हुँकार रहे थे और गौएँ रँभा रही थीं। नागरिकों ने महान हर्ष से अयोध्या नगरी को घेरती पताकाएँ फहराई थीं। यह सब देखकर मन्थरा विस्मित रह गई।
5अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजाओं और पताकाओं से सजाई गई थी। घुमावदार मार्ग उन लोगों से भरे थे जिन्होंने शिरःस्नान (कर लिया था) और जो स्वेच्छा से विचरण कर रहे थे। श्वेत रंगे द्वारों वाले देवालय हाथों में मालाएँ और मिष्टान्न लिए श्रेष्ठ ब्राह्मणों के वेदपाठ तथा सब प्रकार के वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहे थे। वह नगरी उत्साही अश्वों और हाथियों से भरी थी। वृषभ हुँकार रहे थे और गौएँ रँभा रही थीं। नागरिकों ने महान हर्ष से अयोध्या नगरी को घेरती पताकाएँ फहराई थीं। यह सब देखकर मन्थरा विस्मित रह गई।
6अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजाओं और पताकाओं से सजाई गई थी। घुमावदार मार्ग उन लोगों से भरे थे जिन्होंने शिरःस्नान (कर लिया था) और जो स्वेच्छा से विचरण कर रहे थे। श्वेत रंगे द्वारों वाले देवालय हाथों में मालाएँ और मिष्टान्न लिए श्रेष्ठ ब्राह्मणों के वेदपाठ तथा सब प्रकार के वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहे थे। वह नगरी उत्साही अश्वों और हाथियों से भरी थी। वृषभ हुँकार रहे थे और गौएँ रँभा रही थीं। नागरिकों ने महान हर्ष से अयोध्या नगरी को घेरती पताकाएँ फहराई थीं। यह सब देखकर मन्थरा विस्मित रह गई।
7श्वेत रेशमी वस्त्र पहने और हर्ष से नेत्र फैलाए अधिक दूर न खड़ी एक राजदासी को देखकर मन्थरा ने पूछा:
8"राम की माता, जो सदा धन के संचय में रुचि रखती हैं, आज महान हर्ष से लोगों को अपना धन क्यों बाँट रही हैं?
9लोग इतने अत्यधिक प्रसन्न क्यों दिखाई देते हैं? बताओ, राजा महान हर्ष से क्या करने का प्रस्ताव कर रहे हैं?"
10महान हर्ष से भरी उस राजदासी ने उस कुब्जा को रघुवंशी (राम) की प्रतीक्षा करते महान सौभाग्य का समाचार सुनाया।
11"कल पुष्य नक्षत्र के योग में राजा दशरथ रघुवंश में उत्पन्न निष्कलंक राम को युवराज के पद पर अभिषिक्त करेंगे" (दासी ने कहा)।
12राजदासी के ये वचन सुनकर वह कुब्जा क्रोध से भर उठी और कैलास पर्वत के शिखर के समान उस प्रासाद से शीघ्रता से उतर आई।
13क्रोध से जलती दुष्ट मन्थरा अपनी शय्या पर लेटी कैकेयी के पास पहुँची और बोली:
14"हे मूढ़े! तू क्यों लेटी है? उठ! एक महान भय तुझे घेर रहा है। तू क्यों नहीं समझती कि तू विपत्तियों के समुद्र में बह रही है?"
15यद्यपि तू अपने पति की प्रिया प्रतीत होती है, वास्तव में वे तुझसे विमुख हैं। जिस सौभाग्य पर तू गर्व करती है वह वास्तव में ग्रीष्म में नदी की धारा के समान अस्थिर है।
16क्रोध से भरी उस कुटिलदृष्टि कुब्जा के इन कठोर वचनों से कैकेयी गहन विषाद में डूब गईं।
17कैकेयी ने उस कुब्जा से कहा, "हे मन्थरा! क्या तेरा सब कुशल नहीं है? मैं तेरे उदास मुख से यह जान सकती हूँ कि तू निश्चय ही कितनी अधिक व्यथित अनुभव कर रही है।"
18कोमल स्वर में कहे गए कैकेयी के वचन सुनकर वाणी में निपुण क्रुद्ध मन्थरा ने कहा:
19उनके (कैकेयी के) हित में और भी अधिक व्यथित अनुभव करती तथा उनमें विषाद उत्पन्न करने और राम को उनसे दूर करने के अभिप्राय से उस कुब्जा ने कहा:
20"हे रानी! तेरा अन्त निकट आ रहा है, और इसका कोई अन्त नहीं और यह अभिभूत कर देने वाला है। राजा दशरथ राम को युवराज बना रहे हैं।
21अथाह भय में डूबी तथा शोक और अश्रुओं से पीड़ित मैं यहाँ तेरा कल्याण चाहती हुई आई हूँ और फिर भी मानो अग्नि से जल रही हूँ।
22हे कैकेयी! तेरा शोक मेरा शोक बढ़ाएगा। तेरी समृद्धि ही मेरी समृद्धि होगी। इसमें कोई सन्देह नहीं।
23हे रानी! राजकुल में उत्पन्न होकर और राजा की पत्नी होकर भी तू राजनीति के निर्मम मार्गों को क्यों नहीं समझती?
24तेरे पति सार्वजनिक रूप से नीति की बात करते हैं किन्तु एकान्त में कपटी हैं। वे कोमलता से बोलते हैं किन्तु क्रूरता से आचरण करते हैं। अपने भोले स्वभाव के कारण तू उनसे छली जा रही है। तू यह नहीं समझती।
25जब तेरे पति तेरे पास आते हैं तब वे व्यर्थ के, मन बहलाने वाले वचनों की शपथ खाते हैं। किन्तु आज वे केवल कौसल्या को ही लाभ पहुँचाने जा रहे हैं।
26उस दुर्बुद्धि ने भरत को तेरे मायके भेजकर कल प्रभात में निर्विघ्न राम को राज्य पर अभिषिक्त करने का विचार बना लिया है।
27हे भोली स्त्री! अपने शत्रु अपने पति का माता के समान हित करने के अभिप्राय से तू अपनी गोद में विषधर सर्प धारण किए हुए है।
28राजा दशरथ ने तेरे और तेरे पुत्र के साथ वही किया है जो उपेक्षित सर्प अथवा शत्रु करता है।
29हे मूढ़े! तू सदा सुख-सुविधा की अभ्यस्त रही है। कपटपूर्ण मन बहलाने वाले वचनों से वह दुष्ट (राजा दशरथ) राम को राज्य पर अभिषिक्त करने जा रहा है। तू अपने पुत्र सहित निश्चय ही नष्ट हो चुकी है।
30हे मनोहर नेत्रों वाली कैकेयी! वह उपयुक्त समय आ गया है। अपने कल्याण के लिए शीघ्र कर्म कर। अपनी, अपने पुत्र की और मेरी भी रक्षा कर।"
31मन्थरा के वचन सुनकर मनोहर मुख वाली कैकेयी अपनी शय्या से हर्ष से भरकर शरत्कालीन चन्द्रमा की कला के समान उठ बैठीं।
32(इस समाचार पर) अपार हर्ष और विस्मय से भरकर कैकेयी ने उस कुब्जा को एक सुन्दर आभूषण भेंट किया।
33सुन्दरियों में श्रेष्ठ कैकेयी ने कुब्जा मन्थरा को वह आभूषण देकर उसकी ओर देखा और पुनः ये वचन कहे:
34"हे मन्थरा! तू जो समाचार मेरे लिए लाई है वह अत्यन्त प्रिय है। मैं तेरे लिए और क्या कर सकती हूँ? यह शुभ समाचार लाने वाले के लिए उपहार है।
35मुझे राम और भरत में कोई भेद दिखाई नहीं देता। राम के राज्याभिषेक से मैं संतुष्ट हूँ।
36हे स्नेह के योग्य स्त्री! मेरे लिए इस समाचार से बढ़कर और प्रियतर कुछ नहीं है। मैं तुझे इससे भी उत्तम एक और पुरस्कार दूँगी। बस माँग ले।" इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का सप्तम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1कैकेयीकी त्यो कुलदासी (मन्थरा), जो उनको (कैकेयीको) जन्मदेखि नै उनीसँग बस्दै आएकी थिई, यसै चन्द्रमासमान सेतो चम्किने प्रासादमा चढी।
2मन्थराले त्यस प्रासादबाट सम्पूर्ण अयोध्या देखी, जसका राजमार्गमा जल छर्किएको थियो र प्रचुर पुष्प ओछ्याइएका थिए।
3अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजा र पताकाले सजाइएको थियो। घुमाउरा मार्गहरू ती मानिसले भरिएका थिए जसले शिरःस्नान (गरिसकेका थिए) र जो स्वेच्छाले विचरण गरिरहेका थिए। सेतो रङ लगाइएका ढोका भएका देवालय हातमा माला र मिष्टान्न लिएका श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको वेदपाठ तथा सबै प्रकारका वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेका थिए। त्यो नगरी उत्साही घोडा र हात्तीले भरिएको थियो। साँढेहरू हुँकारिरहेका थिए र गाईहरू कराइरहेका थिए। नागरिकहरूले महान् हर्षले अयोध्या नगरीलाई घेर्ने पताका फहराएका थिए। यो सबै देखेर मन्थरा विस्मित भई।
4अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजा र पताकाले सजाइएको थियो। घुमाउरा मार्गहरू ती मानिसले भरिएका थिए जसले शिरःस्नान (गरिसकेका थिए) र जो स्वेच्छाले विचरण गरिरहेका थिए। सेतो रङ लगाइएका ढोका भएका देवालय हातमा माला र मिष्टान्न लिएका श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको वेदपाठ तथा सबै प्रकारका वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेका थिए। त्यो नगरी उत्साही घोडा र हात्तीले भरिएको थियो। साँढेहरू हुँकारिरहेका थिए र गाईहरू कराइरहेका थिए। नागरिकहरूले महान् हर्षले अयोध्या नगरीलाई घेर्ने पताका फहराएका थिए। यो सबै देखेर मन्थरा विस्मित भई।
5अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजा र पताकाले सजाइएको थियो। घुमाउरा मार्गहरू ती मानिसले भरिएका थिए जसले शिरःस्नान (गरिसकेका थिए) र जो स्वेच्छाले विचरण गरिरहेका थिए। सेतो रङ लगाइएका ढोका भएका देवालय हातमा माला र मिष्टान्न लिएका श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको वेदपाठ तथा सबै प्रकारका वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेका थिए। त्यो नगरी उत्साही घोडा र हात्तीले भरिएको थियो। साँढेहरू हुँकारिरहेका थिए र गाईहरू कराइरहेका थिए। नागरिकहरूले महान् हर्षले अयोध्या नगरीलाई घेर्ने पताका फहराएका थिए। यो सबै देखेर मन्थरा विस्मित भई।
6अयोध्या नगरी बहुमूल्य ध्वजा र पताकाले सजाइएको थियो। घुमाउरा मार्गहरू ती मानिसले भरिएका थिए जसले शिरःस्नान (गरिसकेका थिए) र जो स्वेच्छाले विचरण गरिरहेका थिए। सेतो रङ लगाइएका ढोका भएका देवालय हातमा माला र मिष्टान्न लिएका श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको वेदपाठ तथा सबै प्रकारका वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेका थिए। त्यो नगरी उत्साही घोडा र हात्तीले भरिएको थियो। साँढेहरू हुँकारिरहेका थिए र गाईहरू कराइरहेका थिए। नागरिकहरूले महान् हर्षले अयोध्या नगरीलाई घेर्ने पताका फहराएका थिए। यो सबै देखेर मन्थरा विस्मित भई।
7सेतो रेशमी वस्त्र लगाएकी र हर्षले आँखा फैलाएकी धेरै टाढा नउभिएकी एक राजदासीलाई देखेर मन्थराले सोधी:
8"रामकी माता, जो सधैँ धनको सञ्चयमा रुचि राख्छिन्, आज महान् हर्षले मानिसहरूलाई आफ्नो धन किन बाँडिरहेकी छिन्?
9मानिसहरू यति धेरै प्रसन्न किन देखिन्छन्? भन, राजाले महान् हर्षले के गर्ने प्रस्ताव गर्दै हुनुहुन्छ?"
10महान् हर्षले भरिएकी त्यस राजदासीले त्यस कुब्जालाई रघुवंशी (राम) को प्रतीक्षा गरिरहेको महान् सौभाग्यको समाचार सुनाई।
11"भोलि पुष्य नक्षत्रको योगमा राजा दशरथले रघुवंशमा जन्मेका निष्कलङ्क रामलाई युवराजको पदमा अभिषिक्त गर्नुहुनेछ" (दासीले भनी)।
12राजदासीका ती वचन सुनेर त्यो कुब्जा क्रोधले भरिई र कैलास पर्वतको शिखरसमान त्यस प्रासादबाट हतारिँदै ओर्ली।
13क्रोधले जलिरहेकी दुष्ट मन्थरा आफ्नो ओछ्यानमा पल्टिएकी कैकेयीकहाँ पुगी र भनी:
14"हे मूढे! तँ किन पल्टिरहेकी छस्? उठ्! एउटा महान् भयले तँलाई घेरिरहेको छ। तँ किन बुझ्दिनस् कि तँ विपत्तिको समुद्रमा बगिरहेकी छस्?
15यद्यपि तँ आफ्ना पतिकी प्रिया देखिन्छेस्, वास्तवमा उनी तँबाट विमुख छन्। जुन सौभाग्यमा तँ गर्व गर्छेस् त्यो वास्तवमा ग्रीष्ममा नदीको धारासमान अस्थिर छ।"
16क्रोधले भरिएकी त्यस कुटिलदृष्टि कुब्जाका यी कठोर वचनले कैकेयी गहिरो विषादमा डुबिन्।
17कैकेयीले त्यस कुब्जालाई भनिन्, "हे मन्थरा! के तेरो सबै कुशल छैन? म तेरो उदास मुखबाट यो जान्न सक्छु कि तँ निश्चय नै कति धेरै व्यथित अनुभव गरिरहेकी छस्।"
18कोमल स्वरमा भनिएका कैकेयीका वचन सुनेर वाणीमा निपुण क्रुद्ध मन्थराले भनी:
19उनको (कैकेयीको) हितमा अझ बढी व्यथित अनुभव गर्दै तथा उनमा विषाद उत्पन्न गर्न र रामलाई उनीबाट टाढा पार्ने अभिप्रायले त्यस कुब्जाले भनी:
20"हे रानी! तेरो अन्त्य नजिकिँदै छ, र यसको कुनै अन्त्य छैन र यो अभिभूत पार्ने खालको छ। राजा दशरथले रामलाई युवराज बनाउँदै हुनुहुन्छ।
21अथाह भयमा डुबेकी तथा शोक र आँसुले पीडित म यहाँ तेरो कल्याण चाहँदै आएकी छु र तापनि मानौँ अग्निले जलिरहेकी छु।
22हे कैकेयी! तेरो शोकले मेरो शोक बढाउनेछ। तेरो समृद्धि नै मेरो समृद्धि हुनेछ। यसमा कुनै सन्देह छैन।
23हे रानी! राजकुलमा जन्मेर र राजाकी पत्नी भएर पनि तँ राजनीतिका निर्मम मार्ग किन बुझ्दिनस्?
24तेरा पति सार्वजनिक रूपमा नीतिको कुरा गर्छन् तर एकान्तमा कपटी छन्। उनी कोमलताले बोल्छन् तर क्रूरताले आचरण गर्छन्। आफ्नो भोलो स्वभावका कारण तँ उनीबाट छलिँदै छेस्। तँ यो बुझ्दिनस्।
25जब तेरा पति तँकहाँ आउँछन् तब उनी व्यर्थका, मन बहलाउने वचनको शपथ खान्छन्। तर आज उनी केवल कौसल्यालाई मात्र लाभ पुर्याउन लागेका छन्।
26त्यस दुर्बुद्धिले भरतलाई तेरो माइती पठाएर भोलि प्रभातमा निर्विघ्न रामलाई राज्यमा अभिषिक्त गर्ने विचार बनाइसकेको छ।
27हे भोली स्त्री! आफ्नो शत्रु आफ्ना पतिको मातासमान हित गर्ने अभिप्रायले तैँले आफ्नो काखमा विषालु सर्प राखेकी छेस्।
28राजा दशरथले तँसँग र तेरो पुत्रसँग त्यही गरेका छन् जुन उपेक्षित सर्प वा शत्रुले गर्छ।
29हे मूढे! तँ सधैँ सुखसुविधाकी अभ्यस्त रहिस्। कपटपूर्ण मन बहलाउने वचनले त्यो दुष्ट (राजा दशरथ) रामलाई राज्यमा अभिषिक्त गर्न लागेको छ। तँ आफ्नो पुत्रसहित निश्चय नै नष्ट भइसकेकी छेस्।
30हे मनोहर आँखा भएकी कैकेयी! त्यो उपयुक्त समय आइसकेको छ। आफ्नो कल्याणका लागि छिट्टै कर्म गर्। आफ्नो, आफ्नो पुत्रको र मेरो पनि रक्षा गर्।"
31मन्थराका वचन सुनेर मनोहर मुख भएकी कैकेयी आफ्नो ओछ्यानबाट हर्षले भरिएर शरत्कालीन चन्द्रमाको कलासमान उठिन्।
32(यस समाचारमा) अपार हर्ष र विस्मयले भरिएर कैकेयीले त्यस कुब्जालाई एउटा सुन्दर आभूषण उपहार दिइन्।
33सुन्दरीहरूमध्ये श्रेष्ठ कैकेयीले कुब्जा मन्थरालाई त्यो आभूषण दिएर उसतर्फ हेरिन् र पुनः यी वचन भनिन्:
34"हे मन्थरा! तैँले जुन समाचार मेरा लागि ल्याइस् त्यो अत्यन्तै प्रिय छ। म तेरा लागि अरू के गर्न सक्छु? यो शुभ समाचार ल्याउनेका लागि उपहार हो।
35मलाई राम र भरतमा कुनै भेद देखिँदैन। रामको राज्याभिषेकबाट म सन्तुष्ट छु।
36हे स्नेहयोग्य स्त्री! मेरा लागि यस समाचारभन्दा बढी र प्रियतर केही छैन। म तँलाई यसभन्दा पनि उत्तम अर्को पुरस्कार दिनेछु। बस माग्।" यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको सातौँ सर्ग समाप्त भयो।