Sarga 64
Ayodhya Kanda · Chapter 64
Sanskrit
1वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः। विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।2.64.1।।
2तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः। एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।2.64.2।।
3ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा। आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।2.64.3।।
4तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।। तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ। तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।
5तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।। तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ। तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।
6शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः। तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।2.64.6।।
7पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत। किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।2.64.7।।
8यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया। उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।2.64.8।।
9यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया। न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।2.64.9।।
10त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्। समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।2.64.10।।
11मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया। हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।2.64.11।।
12मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्। आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।2.64.12।।
13क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः। सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।2.64.13।।
14भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः। जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।2.64.14।।
15ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः। द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।2.64.15।।
16गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि। विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।2.64.16।।
17भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना। विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।2.64.17।।
18ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः। स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।2.64.18।।
19स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः। भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।2.64.19।।
20अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया। शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।2.64.20।।
21स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना। नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।2.64.21।।
22स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः। मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।2.64.22।।
23यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्। फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।2.64.23।।
24क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः। ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।2.64.24।।
25सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति। ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।2.64.25।।
26अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि। अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।2.64.26।।
27नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत। अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।। रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्। शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।
28नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत। अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।। रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्। शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।
29अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ। अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।2.64.29।।
30तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ। निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।62.64.30।।
31नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे। किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।2.64.31।।
32न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक। किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।2.64.32।।
33कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्। अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।2.64.33।।
34को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः। श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।2.64.34।।
35कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्। भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।2.64.35।।
36इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्। कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।2.64.36।।
37तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति। श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।2.64.37।।
38उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने। क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।
39ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्। क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।2.64.39।।
40दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः। ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।2.64.40।।
41अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा। तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।2.64.41।।
42यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।
43यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः। नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।2.64.43।।
44या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या। या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।। गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि। देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।
45या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या। या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।। गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि। देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।
46न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्। स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।2.64.46।।
47एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्। ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।2.64.47।।
48स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः। स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।2.64.48।।
49आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः। आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।2.64.49।।
50स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्। भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।2.64.50।।
51एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता। आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।2.64.51।।
52स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया। मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।2.64.52।।
53अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा। यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।2.64.53।।
54त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः। तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।2.64.54।।
55पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्। एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।2.64.55।।
56अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः। तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।2.64.56।।
57त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति। जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।2.64.57।।
58एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु। चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।2.64.58।।
59तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्। तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।2.64.59।।
60तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः। अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।2.64.60।।
61तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः। यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।2.64.61।।
62चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश। इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।2.64.62।।
63एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्। सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।2.64.63।।
64दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः। कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।2.64.64।।
65यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा। यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।2.64.65।।
66चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते। दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।2.64.66।।
67अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये। न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।2.64.67।।
68तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः। उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।2.64.68।।
69न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्। मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।2.64.69।।
70पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्। धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।2.64.70।।
71सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च। सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।2.64.71।।
72निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्। द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।2.64.72।।
73कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे। वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।2.64.73।।
74चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे। क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।2.64.74।।
75अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्। संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।2.64.75।।
76हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन। हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।2.64.76।।
77हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि। हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।2.64.77।।
78इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ। राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।2.64.78।।
79यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः। गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।2.64.79।।
English
1Grieving for having unfairly killed the great sage the rightenous descendant of the Raghus (Dasaratha) coutinued to tell Kausalya about it:
2Having committed the sin unwittingly, I was greatly agitated. I reflected in my mind as to how to atone for this great sin.
3Holding the pot filled with clean water I reached the hermitage following the path as directed.
4There I found his weak, blind, old parents. With no supporter, they looked like birds with clipped wings. They sat there helplessly like orphans and passively talking about their son, their only hope that I have deprived them of.
5There I found his weak, blind, old parents. With no supporter, they looked like birds with clipped wings. They sat there helplessly like orphans and passively talking about their son, their only hope that I have deprived them of.
6Smitten with grief and my heart throbbing with fear I reached the hermitage and my sorrow became manifold.
7Hearing the sound of my footsteps, the sage said 'O son why have you delayed? Bring me some water quickly'.
8'O Dear child, whatever be the reason, you have been sporting in the water so long, come at once to the hermitage. Your mother is anxious.
9'O Child, O Son if your mother or I have done anything disagreeable, do not take it to heart, for you are an ascetic.
10'You are a support to the supportless, eyes to the blind, you are our very vital life. Why don't you speak to us'?
11As I saw him, my heart was filled with terror and I stammered as I spoke in garbled sentences.
12After a lot of effort, with great fear controlling my thoughts and the power of speech, I related to him the calamity that had befallen his son.
13O magnanimous sage I am a kshatriya known as Dasaratha. I am not your son. A pathetic incident has been caused by my own action, condemnable by the virtuous.
14Wishing to hunt a wild elephant coming down to the water hole for drinking, I went to the bank of Sarayu, bow in hand, O revered sage
15There I heard the sound of a pot being filled with water and mistaking it to be an elephant's, shot an arrow.
16Thereafter I reached the river bank and beheld an ascetic with an arrow pierced in his chest. He was lying on the ground, his life ebbing away.
17O venerable one I released an arrow towards the water aiming at the sound intending to kill an elephant but it hit your son.
18Then I approached him. He was suffering from excruciating pain. I pulled out at his word the arrow from his chest.
19Grieving for both of you and crying you are blind he died as soon as the arrow was pulled out.
20Your son has been killed by me due to my ignorance. Since this has happened, may the ascetic be pleased to command me on the next course of action.
21The venerable sage heard my cruel words about the sinful act and was not able to seriously react. (He was stunned).
22The griefstricken, glorious ascetic with his face filled with tears, heaving deep sighs broke down with grief and spoke to me as I was standing with folded palms.
23'O king, hadn't you yourself broken this inauspicious news, your head would have split into a hundred thousand pieces right now.
24'If a kshatriya kills any one knowingly, particularly when in vanaprastha (third stage) this sin can displace even Indra, wielder of the thunderbolt from his position, O king.
25'If any one deliberately discharges a weapon upon an ascetic observing austerities or on him who expounds the Vedas, his head will split into seven pieces.
26'Since you have done this unwittingly you are still alive. If it had been otherwise, your Ikshvaku race itself would have been exterminated, what to speak of you
27'O king take us to that place. We wish to have the last look at him, at his garment of antelope skin in disarray, his body spattered with blood, lying on the ground unconscious under the sway of the lord of death'. Thus the sage said to me.
28'O king take us to that place. We wish to have the last look at him, at his garment of antelope skin in disarray, his body spattered with blood, lying on the ground unconscious under the sway of the lord of death'. Thus the sage said to me.
29Thereupon, I took both of them all by myself to that spot and made the grieving ascetics touch the body of their son.
30Both the ascetics stroking their son's body and collapsed upon it. And the father said:
31'O child why are you not greeting us today nor speaking? Why are you lying on the ground? Are you angry with us?
32'O righteous son if I am no longer dear to you, (at least) look at your mother. O tender child, why are you not embracing me? Speak.
33'From whom shall I hear the sweet recitation of scriptures or other texts, delightful to my heart in the last watch of the night?
34'O son I am tortured with sorrow and fear. Who will serve me from now on after the ablution and the morning worship of Sandhya, followed by oblations to the sacrificial fire?
35'I am incapable of doing any work, I am unable to procure anything (to meet my needs. now). I have no guide (to help me walk my way). Who will feed me like a welcome guest with tubers and fruits?
36'O son how can I support your wretched and pitiable mother, who is blind, old and yearning for her son?
37'My dear son, stay with me, do not go (now) to the abode of Yama, (lord of death). Tomorrow accompanied by me and your mother you may
38'Deserted by you and without any support in the forest, afflicted with grief and feeling miserable, both of us also will assuredly go to Yama's abode, quickly.
39'There seeing Yama, (lord of death), I shall say O Lord of Justice forgive me. Let this boy continue to maintain his parents.
40'That lord of justice, who is highly renowned, righteous and the guardian of the worlds will grant me one unfailing boon of protection from fear.
41'O sinless son, you are killed by a person of sinful deeds. On this truth, quickly go to those worlds which are attained by those valiant heroes.
42O son, attain that supreme goal which brave warriors, who never retreat but fall facing the foe in battle, attain.
43'You will attain, my son, the same supreme state achieved by Sagara, Saibya, Dilipa, Janamejaya, Nahusha and Dundumara.
44'You, my son, shall attain that supreme state obtained by those who are virtuous, who study the Vedas and practise asceticism.You shall attain the state merited by those bestowers of land as charity, who kindle the sacred fires, who are monoganists, who offer a thousand cows in charity, who nurture the venerable and who willingly lay down their bodies.
45'You, my son, shall attain that supreme state obtained by those who are virtuous, who study the Vedas and practise asceticism.You shall attain the state merited by those bestowers of land as charity, who kindle the sacred fires, who are monoganists, who offer a thousand cows in charity, who nurture the venerable and who willingly lay down their bodies.
46'He who has killed you will alone attain that undesirable state, a member of our family will not.'
47In this way the ascetic piteously wailed again and again. Thereafter, he with his wife set about to perform the funeral obsequies of their son.
48The virtuous son of that ascetic assumed a celestial form through the merit of his good deeds and ascended heaven at once with Indra.
49The ascetic in the company of Indra consoling the aged couple for a brief moment said:
50'I have attained this supreme state by virtue of the service rendered to you. You will also attain my state soon.'
51The sage's son with his senses under control said this while ascending heaven on a beautiful, celestial, aerial chariot.
52The radiant ascetic along with his wife hurriedly completed the funeral libations and said to me standing with folded palms:
53'Kill me, O king with the same arrow by which you rendered me childless. Death holds no pain for me.
54'Though you have killed my purehearted son unintentionally, I will pronounce a disastrous and dreadful curse on you.
55'Just as I am now suffering from grief caused by my son's death, you, O king, shall die from the sorrow on account of (separation from) your son.
56'Since you, O lord of men, you have killed an ascetic unaware, as kshatriya the sin of slaying a brahmin will not accrue to you immediately.
57'Just like the merits of alms come to the giver, you are going to face very soon a dreadful situation causing the end of your life.'
58Having thus cursed me, the couple piteously lamenting for a long time, laid themselves down on the funeral pyre and went to heaven.
59While reflecting about it now, O Devi (Kausalya) I recollect this sin committed by me unintentionally, with childish pranks while practising the art of hitting a target by its sound.
60Just as a man eating forbidden food and drink falls sick, so have I fallen prey to grief, because of my sin, O Devi
61O gentle lady, the words of that noble ascetic have come true today. Hence I am now going to give up my life.
62O Kausalya, I cannot see you with my eyes. Touch me gently, said the frightened Dasaratha, Lord of the earth, to his wife weeping.
63Whatever I have done to the scion of the Raghu family (Rama) is befitting me, O Devi. And whatever he has done in respect of me is also worthy of him.
64Which clearsighted man in this world, will abandon his son even if he is of evil conduct? Which son will not get angry with his father when he is banished?
65Before I die, will Rama touch me once or will he come to me? After reaching the abode of Yama men cannot see their relations.
66O Kausalya, I am unable to see you. My memory is failing and the messengers of Yama are hastening me.
67Can there be a greater sorrow than that at the last moment of my life I am unable to see my righteous and truthful son, Rama?
68My grief in the absence of Rama of peerless deeds is drying up my life as heat dries up small pools of water.
69Those who will behold Rama's countenance adorned with auspicious earrings on his return in the fifteenth year are gods not men.
70Blessed are they who will behold Rama's countenance resembling the Moon, lord of the stars with eyes like lotus petals graceful eyebrows, even teeth and a nose.
71Fortunate indeed are the men who will behold my son's fragrant countenance camparable to the autmnal Moon and the fullblown lotus.
72Lucky men will behold Rama return to Ayodhya after the completion of his exile, like the planet Venus moving forward on its orbit.
73O Kausalya, my heart, it appears is sinking and on account of delusion I am not able to feel the sense objects like sound touch and taste together.
74With the loss of my mental faculty, all the sense organs are giving way, like the rays of the lamp giving way together when the oil is exhausted.
75This selfcreated grief is rapidly destroying me like the bank of a river eroded by its swift current, leaving me helpless and insensible.
76Ah, mightyarmed Rama, destroyer of my agonies, Ah, the delight of your father, Ah, my protector, Ah, my son, where have you gone?.
77Ah, Kausalya, Ah, pitiable Sumitra, Ah, cruel Kaikeyi, my enemy and defiler of my race, I am going to die.
78King Dasaratha, thus crying in distress in the presence of Rama's mother and Sumitra reached the end of his life.
79King Dasaratha, a man of noble vision and lord of men, anguished by the exile of his son, kept pitiably muttering till past midnight until tormented by an intense agony he breathed his last. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुष्षष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyfourth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1उन महामुनि (के पुत्र) का अन्यायपूर्वक वध कर देने के शोक में धर्मात्मा रघुवंशी (दशरथ) ने कौसल्या से आगे कहा:
2अनजाने में वह पाप कर बैठने पर मैं अत्यन्त विचलित हो गया। मैंने मन में विचार किया कि इस महापाप का प्रायश्चित्त कैसे करूँ।
3स्वच्छ जल से भरा घड़ा लेकर मैं बताए गए मार्ग का अनुसरण करते हुए उस आश्रम पर पहुँचा।
4वहाँ मैंने उसके दुर्बल, अन्धे, वृद्ध माता-पिता को देखा। सहारे से रहित वे कटे पंखों वाले पक्षियों के समान लग रहे थे। वे अनाथों के समान असहाय बैठे थे और निष्क्रिय भाव से अपने पुत्र की—अपनी एकमात्र आशा की, जिससे मैंने उन्हें वंचित कर दिया था—चर्चा कर रहे थे।
5वहाँ मैंने उसके दुर्बल, अन्धे, वृद्ध माता-पिता को देखा। सहारे से रहित वे कटे पंखों वाले पक्षियों के समान लग रहे थे। वे अनाथों के समान असहाय बैठे थे और निष्क्रिय भाव से अपने पुत्र की—अपनी एकमात्र आशा की, जिससे मैंने उन्हें वंचित कर दिया था—चर्चा कर रहे थे।
6शोक से आहत और भय से धड़कते हृदय के साथ मैं आश्रम पहुँचा और मेरा शोक अनेक गुना बढ़ गया।
7मेरे पदचापों का शब्द सुनकर उन मुनि ने कहा—'हे पुत्र! तुमने विलम्ब क्यों किया? मेरे लिए शीघ्र कुछ जल लाओ।'
8'हे प्रिय पुत्र! कारण जो भी हो, तुम इतनी देर जल में क्रीड़ा करते रहे; तत्काल आश्रम आ जाओ। तुम्हारी माता चिन्तित हैं।
9'हे बालक! हे पुत्र! यदि तुम्हारी माता ने अथवा मैंने कोई अप्रिय बात कही हो, तो उसे मन में मत लाओ, क्योंकि तुम तपस्वी हो।
10'तुम असहायों के सहारे हो, अन्धों के नेत्र हो, तुम हमारे प्राण ही हो। तुम हमसे बोलते क्यों नहीं?'
11जब मैंने उन्हें देखा, तब मेरा हृदय भय से भर गया और मैं बोलते समय हकलाने लगा तथा वाक्य टूटे-फूटे निकले।
12बहुत प्रयत्न के पश्चात्, महान् भय के साथ अपने विचारों और वाणी की शक्ति पर संयम करके मैंने उनसे उनके पुत्र पर आई विपत्ति का वर्णन किया।
13हे उदारचेता मुनि! मैं दशरथ नामक क्षत्रिय हूँ। मैं आपका पुत्र नहीं। मेरे अपने कर्म से एक करुण घटना घट गई है, जो सत्पुरुषों द्वारा निन्दनीय है।
14हे पूज्य मुनि! जल पीने के लिए जलाशय पर उतरते किसी वन्य हाथी का आखेट करने की इच्छा से मैं धनुष लिए सरयू के तट पर गया था।
15वहाँ मैंने जल से भरे जाते घड़े का शब्द सुना और उसे हाथी का समझकर एक बाण छोड़ दिया।
16तत्पश्चात् मैं नदी के तट पर पहुँचा और वहाँ एक तपस्वी को वक्ष में बाण बिंधा देखा। वह भूमि पर पड़ा था और उसके प्राण निकल रहे थे।
17हे पूज्य! मैंने हाथी को मारने के अभिप्राय से शब्द को लक्ष्य कर जल की ओर एक बाण छोड़ा था, किन्तु वह आपके पुत्र को जा लगा।
18तत्पश्चात् मैं उसके समीप गया। वह असह्य पीड़ा से तड़प रहा था। उसके कहने पर मैंने उसके वक्ष से बाण निकाल दिया।
19आप दोनों के लिए शोक करते हुए और 'आप अन्धे हैं' कहकर रोते हुए बाण निकलते ही उसने प्राण त्याग दिए।
20मेरे अज्ञान के कारण आपके पुत्र का वध मेरे हाथों हो गया। यह जो हो गया है, उसके पश्चात् आगे क्या करना है, इसकी आज्ञा देने की कृपा मुनिवर करें।
21उन पूज्य मुनि ने उस पापकर्म के विषय में मेरे क्रूर वचन सुने और वे तीव्र प्रतिक्रिया तक न कर सके। (वे स्तब्ध रह गए।)
22शोक से आहत, अश्रुओं से भरे मुख वाले, गहरी साँसें भरते उन यशस्वी तपस्वी शोक से टूट पड़े और हाथ जोड़े खड़े मुझसे बोले:
23'हे राजन्! यदि तुमने स्वयं यह अशुभ समाचार न सुनाया होता, तो अभी इसी क्षण तुम्हारा मस्तक लाख टुकड़ों में फट जाता।
24'हे राजन्! यदि कोई क्षत्रिय जानबूझकर किसी का, विशेषकर वानप्रस्थ (तृतीय आश्रम) में स्थित का वध करे, तो यह पाप वज्रधारी इन्द्र तक को उनके पद से च्युत कर सकता है।
25'यदि कोई जानबूझकर तपस्या में लगे तपस्वी पर अथवा वेदों की व्याख्या करने वाले पर शस्त्र चलाए, तो उसका मस्तक सात टुकड़ों में फट जाएगा।
26'चूँकि तुमने यह अनजाने में किया है, इसलिए तुम अब भी जीवित हो। यदि ऐसा न होता, तो तुम्हारी बात ही क्या, तुम्हारा समस्त इक्ष्वाकुवंश ही नष्ट हो जाता!
27'हे राजन्! हमें उस स्थान पर ले चलो। हम उसे अन्तिम बार देखना चाहते हैं—उसका अस्त-व्यस्त मृगचर्म का वस्त्र, रक्त से छिड़का उसका शरीर, मृत्यु के स्वामी के वश में अचेत भूमि पर पड़ा हुआ।' इस प्रकार उन मुनि ने मुझसे कहा।
28'हे राजन्! हमें उस स्थान पर ले चलो। हम उसे अन्तिम बार देखना चाहते हैं—उसका अस्त-व्यस्त मृगचर्म का वस्त्र, रक्त से छिड़का उसका शरीर, मृत्यु के स्वामी के वश में अचेत भूमि पर पड़ा हुआ।' इस प्रकार उन मुनि ने मुझसे कहा।
29तदनन्तर मैं स्वयं उन दोनों को उस स्थान पर ले गया और शोकाकुल उन तपस्वियों से अपने पुत्र के शरीर का स्पर्श कराया।
30दोनों तपस्वी अपने पुत्र के शरीर को सहलाते हुए उस पर गिर पड़े। और पिता ने कहा:
31'हे बालक! तुम आज हमारा अभिवादन क्यों नहीं करते और न बोलते हो? तुम भूमि पर क्यों पड़े हो? क्या तुम हमसे रुष्ट हो?
32'हे धर्मात्मा पुत्र! यदि मैं अब तुम्हें प्रिय नहीं रहा, तो (कम से कम) अपनी माता की ओर देखो। हे सुकुमार बालक! तुम मुझे गले क्यों नहीं लगाते? बोलो।
33'रात्रि के अन्तिम प्रहर में मेरे हृदय को आनन्द देने वाला शास्त्रों अथवा अन्य ग्रन्थों का मधुर पाठ अब मैं किससे सुनूँगा?
34'हे पुत्र! मैं शोक और भय से सन्तप्त हूँ। स्नान और प्रातःसन्ध्या की उपासना तथा अग्निहोत्र की आहुतियों के पश्चात् अब से मेरी सेवा कौन करेगा?
35'मैं कोई कार्य करने में असमर्थ हूँ, मैं (अब अपनी आवश्यकताओं के लिए) कुछ भी जुटा नहीं सकता। मेरा कोई मार्गदर्शक नहीं (जो चलने में सहायता करे)। कौन मुझे स्वागतयोग्य अतिथि के समान कन्दमूल और फल खिलाएगा?
36'हे पुत्र! तुम्हारी उस दुःखिनी और दयनीय माता का, जो अन्धी है, वृद्ध है और अपने पुत्र के लिए तरस रही है, मैं भरण-पोषण कैसे कर सकूँगा?
37'हे मेरे प्रिय पुत्र! मेरे साथ रहो, (अभी) यम (मृत्यु के देवता) के लोक को मत जाओ। कल मेरे और अपनी माता के साथ चले जाना।
38'तुमसे त्यागे जाकर और वन में बिना किसी सहारे के, शोक से पीड़ित और दुःखी होकर हम दोनों भी निश्चय ही शीघ्र यमलोक चले जाएँगे।
39'वहाँ यम (मृत्यु के देवता) को देखकर मैं कहूँगा—हे धर्मराज! मुझे क्षमा कीजिए। इस बालक को अपने माता-पिता का भरण-पोषण करते रहने दीजिए।
40'वे धर्मराज, जो परम विख्यात, धर्मात्मा और लोकों के रक्षक हैं, मुझे भय से रक्षा का एक अमोघ वर देंगे।
41'हे निष्पाप पुत्र! तुम पापकर्मी व्यक्ति द्वारा मारे गए हो। इस सत्य के बल पर तुम शीघ्र उन लोकों को जाओ जो वीर पुरुषों को प्राप्त होते हैं।
42'हे पुत्र! उस परम गति को प्राप्त करो जो उन वीर योद्धाओं को मिलती है जो कभी पीछे नहीं हटते, अपितु युद्ध में शत्रु का सामना करते हुए गिरते हैं।
43'हे मेरे पुत्र! तुम वही परम गति प्राप्त करोगे जो सगर, शैब्य, दिलीप, जनमेजय, नहुष और दुन्दुमार ने प्राप्त की।
44'हे मेरे पुत्र! तुम वही परम गति प्राप्त करोगे जो धर्मात्माओं, वेदाध्ययन करने वालों और तपस्या करने वालों को मिलती है। तुम उन लोगों की गति प्राप्त करोगे जो भूमि दान करते हैं, जो अग्निहोत्र करते हैं, जो एकपत्नीव्रती हैं, जो सहस्र गौएँ दान करते हैं, जो गुरुजनों का पालन करते हैं और जो स्वेच्छा से अपने शरीर का त्याग करते हैं।
45'हे मेरे पुत्र! तुम वही परम गति प्राप्त करोगे जो धर्मात्माओं, वेदाध्ययन करने वालों और तपस्या करने वालों को मिलती है। तुम उन लोगों की गति प्राप्त करोगे जो भूमि दान करते हैं, जो अग्निहोत्र करते हैं, जो एकपत्नीव्रती हैं, जो सहस्र गौएँ दान करते हैं, जो गुरुजनों का पालन करते हैं और जो स्वेच्छा से अपने शरीर का त्याग करते हैं।
46'जिसने तुम्हारा वध किया है, वही उस अवांछनीय गति को प्राप्त होगा; हमारे कुल का कोई सदस्य नहीं।'
47इस प्रकार उन तपस्वी ने बार-बार करुण विलाप किया। तत्पश्चात् उन्होंने अपनी पत्नी सहित अपने पुत्र के अन्त्येष्टि कर्म करने आरम्भ किए।
48उन तपस्वी के धर्मात्मा पुत्र ने अपने सत्कर्मों के पुण्य से दिव्य रूप धारण किया और तत्काल इन्द्र के साथ स्वर्ग को गए।
49इन्द्र के साथ रहते हुए उन तपस्वी (पुत्र) ने उस वृद्ध दम्पति को क्षण भर सान्त्वना देते हुए कहा:
50'आपकी सेवा के पुण्य से मैंने यह परम गति प्राप्त की है। आप भी शीघ्र ही मेरी गति प्राप्त करेंगे।'
51जितेन्द्रिय उन मुनिपुत्र ने एक सुन्दर, दिव्य विमान पर स्वर्ग को आरोहण करते हुए यह कहा।
52तेजस्वी उन तपस्वी ने अपनी पत्नी सहित शीघ्रता से जलदान के कर्म पूर्ण किए और हाथ जोड़े खड़े मुझसे कहा:
53'हे राजन्! उसी बाण से मुझे मार डालो जिससे तुमने मुझे पुत्रहीन कर दिया। मृत्यु में मेरे लिए कोई पीड़ा नहीं।
54'यद्यपि तुमने मेरे शुद्धहृदय पुत्र का वध अनजाने में किया है, तथापि मैं तुम्हें एक विनाशकारी और भयंकर शाप दूँगा।
55'हे राजन्! जैसे मैं अब अपने पुत्र की मृत्यु से उत्पन्न शोक से पीड़ित हूँ, वैसे ही तुम भी अपने पुत्र के (वियोग के) शोक से मरोगे।
56'हे नरेश! चूँकि तुमने अनजाने में एक तपस्वी का वध किया है, इसलिए क्षत्रिय होने के नाते ब्रह्महत्या का पाप तुम पर तत्काल नहीं लगेगा।
57'जैसे दान का फल दाता को प्राप्त होता है, वैसे ही तुम बहुत शीघ्र ही एक भयंकर स्थिति का सामना करोगे जो तुम्हारे जीवन का अन्त कर देगी।'
58इस प्रकार मुझे शाप देकर वह दम्पति दीर्घकाल तक करुण विलाप करता रहा, फिर चिता पर लेट गया और स्वर्ग को चला गया।
59हे देवि (कौसल्ये)! अब इस पर विचार करते हुए मुझे वह पाप स्मरण आ रहा है जो मैंने अनजाने में, शब्दभेदी बाण चलाने की कला का अभ्यास करते हुए बालसुलभ क्रीड़ा में किया था।
60हे देवि! जैसे निषिद्ध अन्न और पेय का सेवन करने वाला मनुष्य रोगी हो जाता है, वैसे ही अपने पाप के कारण मैं शोक का शिकार हो गया हूँ।
61हे सौम्ये! उन श्रेष्ठ तपस्वी के वचन आज सत्य सिद्ध हो रहे हैं। इसलिए मैं अब अपने प्राण त्यागने जा रहा हूँ।
62हे कौसल्ये! मैं तुम्हें अपने नेत्रों से नहीं देख पा रहा। मुझे कोमलता से स्पर्श करो—भयभीत पृथ्वीपति दशरथ ने रोती हुई अपनी पत्नी से कहा।
63हे देवि! मैंने रघुवंशी (राम) के साथ जो कुछ किया वह मेरे ही अनुरूप है। और उन्होंने मेरे प्रति जो कुछ किया वह भी उन्हीं के योग्य है।
64इस संसार में कौन विवेकी पुरुष अपने पुत्र को त्यागेगा, चाहे वह दुराचारी ही क्यों न हो? और निर्वासित किए जाने पर कौन पुत्र अपने पिता पर क्रुद्ध नहीं होगा?
65मेरे मरने से पहले क्या राम मुझे एक बार स्पर्श करेंगे अथवा मेरे पास आएँगे? यमलोक पहुँच जाने पर मनुष्य अपने स्वजनों को देख नहीं सकते।
66हे कौसल्ये! मैं तुम्हें देखने में असमर्थ हूँ। मेरी स्मृति क्षीण हो रही है और यम के दूत मुझे शीघ्रता करा रहे हैं।
67इससे बड़ा शोक और क्या हो सकता है कि अपने जीवन के अन्तिम क्षण में मैं अपने धर्मात्मा और सत्यनिष्ठ पुत्र राम को देखने में असमर्थ हूँ?
68अनुपम कर्मों वाले राम के अभाव में मेरा शोक मेरे प्राणों को उसी प्रकार सुखा रहा है जैसे ताप छोटे जलकुण्डों को सुखा देता है।
69जो लोग पन्द्रहवें वर्ष में राम के लौटने पर उनके मंगल कुण्डलों से अलंकृत मुख को देखेंगे, वे मनुष्य नहीं, देवता हैं।
70धन्य हैं वे जो राम के उस मुख को देखेंगे जो नक्षत्रों के स्वामी चन्द्रमा के समान है, जिसके नेत्र कमलदल के समान हैं, भौंहें मनोहर हैं, दाँत समान हैं और नासिका सुन्दर है।
71सचमुच भाग्यशाली हैं वे मनुष्य जो मेरे पुत्र के उस सुगन्धित मुख को देखेंगे जो शरत्कालीन चन्द्रमा और पूर्ण विकसित कमल के तुल्य है।
72भाग्यशाली मनुष्य राम को वनवास पूर्ण कर अयोध्या लौटते देखेंगे, जैसे शुक्र ग्रह अपनी कक्षा में आगे बढ़ता है।
73हे कौसल्ये! मेरा हृदय, ऐसा लगता है, डूब रहा है और मोह के कारण मैं शब्द, स्पर्श और रस जैसे विषयों को एक साथ अनुभव करने में असमर्थ हूँ।
74मेरी मानसिक शक्ति के क्षीण होने से समस्त इन्द्रियाँ शिथिल होती जा रही हैं, जैसे तेल समाप्त होने पर दीपक की किरणें एक साथ बुझ जाती हैं।
75स्वयं उत्पन्न किया गया यह शोक मुझे तीव्रता से नष्ट कर रहा है, जैसे वेगवती धारा नदी के तट को काट देती है; मैं असहाय और संज्ञाहीन होता जा रहा हूँ।
76हाय महाबाहु राम! मेरी वेदनाओं के नाशक! हाय अपने पिता के आनन्द! हाय मेरे रक्षक! हाय मेरे पुत्र! तुम कहाँ चले गए?
77हाय कौसल्ये! हाय दयनीय सुमित्रे! हाय क्रूर कैकेयी, मेरी शत्रु और मेरे कुल की कलंकिनी! मैं मरने जा रहा हूँ।
78इस प्रकार राम की माता और सुमित्रा के समक्ष व्यथा में विलाप करते हुए राजा दशरथ अपने जीवन के अन्त तक पहुँच गए।
79उदार दृष्टि वाले नरेश राजा दशरथ अपने पुत्र के निर्वासन से व्यथित होकर आधी रात बीत जाने तक करुण स्वर में बुदबुदाते रहे, यहाँ तक कि तीव्र वेदना से सन्तप्त होकर उन्होंने अन्तिम श्वास ली। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चतुष्षष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1ती महामुनि (का पुत्र) को अन्यायपूर्वक वध गरेको शोकमा धर्मात्मा रघुवंशी (दशरथ) ले कौसल्यालाई अगाडि भन्नुभयो:
2अनजानमा त्यो पाप गरेपछि म अत्यन्तै विचलित भएँ। मैले मनमा विचार गरेँ कि यस महापापको प्रायश्चित्त कसरी गरूँ।
3स्वच्छ पानीले भरिएको घडा लिएर म बताइएको बाटो अनुसरण गर्दै त्यस आश्रममा पुगेँ।
4त्यहाँ मैले उसका दुर्बल, अन्धा, वृद्ध आमाबुबालाई देखेँ। सहाराविहीन तिनी काटिएका प्वाँख भएका पक्षीसमान देखिन्थे। तिनी अनाथसमान असहाय बसेका थिए र निष्क्रिय भावले आफ्ना पुत्रको—आफ्नो एकमात्र आशाको, जसबाट मैले तिनलाई वञ्चित गरिदिएको थिएँ—चर्चा गर्दै थिए।
5त्यहाँ मैले उसका दुर्बल, अन्धा, वृद्ध आमाबुबालाई देखेँ। सहाराविहीन तिनी काटिएका प्वाँख भएका पक्षीसमान देखिन्थे। तिनी अनाथसमान असहाय बसेका थिए र निष्क्रिय भावले आफ्ना पुत्रको—आफ्नो एकमात्र आशाको, जसबाट मैले तिनलाई वञ्चित गरिदिएको थिएँ—चर्चा गर्दै थिए।
6शोकले आहत र भयले धड्किएको हृदयका साथ म आश्रममा पुगेँ र मेरो शोक अनेक गुणा बढ्यो।
7मेरा पाइलाको आवाज सुनेर ती मुनिले भने—'हे पुत्र! तिमीले ढिलाइ किन गर्यौ? मेरा लागि छिट्टै केही पानी ल्याऊ।'
8'हे प्रिय पुत्र! कारण जे भए पनि, तिमी यति बेरसम्म पानीमा क्रीडा गरिरह्यौ; तत्कालै आश्रम आइहाल। तिम्री माता चिन्तित छिन्।
9'हे बालक! हे पुत्र! यदि तिम्री माताले वा मैले कुनै अप्रिय कुरा भनेको छु भने, त्यसलाई मनमा नलेऊ, किनभने तिमी तपस्वी हौ।
10'तिमी असहायहरूका सहारा हौ, अन्धाहरूका आँखा हौ, तिमी हाम्रा प्राण नै हौ। तिमी हामीसँग किन बोल्दैनौ?'
11जब मैले उनलाई देखेँ, तब मेरो हृदय भयले भरियो र म बोल्दा भकभकाएँ तथा वाक्य टुटेफुटे निस्के।
12धेरै प्रयत्नपछि, ठूलो भयका साथ आफ्ना विचार र वाणीको शक्तिमा संयम गरी मैले उनलाई उनका पुत्रमाथि आइपरेको विपत्तिको वर्णन गरेँ।
13हे उदारचेता मुनि! म दशरथ नामक क्षत्रिय हुँ। म तपाईंको पुत्र होइनँ। मेरो आफ्नै कर्मबाट एक करुण घटना घटेको छ, जो सत्पुरुषहरूद्वारा निन्दनीय छ।
14हे पूज्य मुनि! पानी पिउन जलाशयमा ओर्लने कुनै वन्य हात्तीको आखेट गर्ने इच्छाले म धनुष लिएर सरयूको तटमा गएको थिएँ।
15त्यहाँ मैले पानीले भरिँदै गरेको घडाको आवाज सुनेँ र त्यसलाई हात्तीको ठानेर एउटा बाण छोडिदिएँ।
16त्यसपछि म नदीको तटमा पुगेँ र त्यहाँ एक तपस्वीलाई छातीमा बाण बिँधिएको देखेँ। ऊ भुइँमा पल्टिएको थियो र उसका प्राण निस्किँदै थिए।
17हे पूज्य! मैले हात्ती मार्ने अभिप्रायले आवाजलाई लक्ष्य गरी पानीतर्फ एउटा बाण छोडेको थिएँ, तर त्यो तपाईंका पुत्रलाई गएर लाग्यो।
18त्यसपछि म उसको छेउमा गएँ। ऊ असह्य पीडाले छटपटाइरहेको थियो। उसले भनेपछि मैले उसको छातीबाट बाण निकालिदिएँ।
19तपाईं दुवैका लागि शोक गर्दै र 'तपाईंहरू अन्धा हुनुहुन्छ' भन्दै रुँदै बाण निस्कनासाथ उसले प्राण त्याग्यो।
20मेरो अज्ञानका कारण तपाईंका पुत्रको वध मेरो हातबाट भयो। यो जे भइसक्यो, त्यसपछि अब के गर्ने, यसको आज्ञा दिने कृपा मुनिवरले गरून्।
21ती पूज्य मुनिले त्यस पापकर्मका विषयमा मेरा क्रूर वचन सुने र उनले तीव्र प्रतिक्रियासमेत दिन सकेनन्। (उनी स्तब्ध भए।)
22शोकले आहत, आँसुले भरिएको मुख भएका, गहिरो सास फेर्ने ती यशस्वी तपस्वी शोकले टुक्रिए र हात जोडेर उभिएको मलाई भने:
23'हे राजन्! यदि तिमीले आफैँ यो अशुभ समाचार नसुनाएको भए, अहिले यही क्षण तिम्रो शिर लाख टुक्रामा फुट्ने थियो।
24'हे राजन्! यदि कुनै क्षत्रियले जानीजानी कसैको, विशेष गरी वानप्रस्थ (तेस्रो आश्रम) मा रहेकोको वध गर्छ भने, यो पापले वज्रधारी इन्द्रलाई पनि आफ्नो पदबाट च्युत गर्न सक्छ।
25'यदि कसैले जानीजानी तपस्यामा लागेको तपस्वीमाथि वा वेदको व्याख्या गर्नेमाथि शस्त्र चलाउँछ भने, उसको शिर सात टुक्रामा फुट्नेछ।
26'तिमीले यो अनजानमा गरेकाले तिमी अझै जीवित छौ। यदि त्यसो नभएको भए, तिम्रो कुरै के, तिम्रो समस्त इक्ष्वाकुवंश नै नष्ट हुने थियो!
27'हे राजन्! हामीलाई त्यस ठाउँमा लैजाऊ। हामी उसलाई अन्तिम पटक हेर्न चाहन्छौँ—उसको अस्तव्यस्त मृगचर्मको वस्त्र, रगतले छ्यापिएको उसको शरीर, मृत्युका स्वामीको वशमा अचेत भुइँमा पल्टिएको।' यसरी ती मुनिले मलाई भने।
28'हे राजन्! हामीलाई त्यस ठाउँमा लैजाऊ। हामी उसलाई अन्तिम पटक हेर्न चाहन्छौँ—उसको अस्तव्यस्त मृगचर्मको वस्त्र, रगतले छ्यापिएको उसको शरीर, मृत्युका स्वामीको वशमा अचेत भुइँमा पल्टिएको।' यसरी ती मुनिले मलाई भने।
29त्यसपछि म आफैँले ती दुवैलाई त्यस ठाउँमा लगेँ र शोकाकुल ती तपस्वीहरूलाई आफ्ना पुत्रको शरीर छुन लगाएँ।
30दुवै तपस्वी आफ्ना पुत्रको शरीर सुमसुम्याउँदै त्यसमाथि ढले। र पिताले भने:
31'हे बालक! तिमी आज हाम्रो अभिवादन किन गर्दैनौ र बोल्दैनौ? तिमी भुइँमा किन पल्टिएका छौ? के तिमी हामीसँग रिसाएका छौ?
32'हे धर्मात्मा पुत्र! यदि म अब तिमीलाई प्रिय रहिनँ भने, (कम्तीमा) आफ्नी माताको मुख हेर। हे सुकुमार बालक! तिमी मलाई अँगालो किन हाल्दैनौ? बोल।
33'रातको अन्तिम प्रहरमा मेरो हृदयलाई आनन्द दिने शास्त्र वा अन्य ग्रन्थको मीठो पाठ अब म कसबाट सुन्नेछु?
34'हे पुत्र! म शोक र भयले सन्तप्त छु। स्नान र प्रातःसन्ध्याको उपासना तथा अग्निहोत्रका आहुतिपछि अब उप्रान्त मेरो सेवा कसले गर्नेछ?
35'म कुनै काम गर्न असमर्थ छु, म (अब आफ्ना आवश्यकताका लागि) केही पनि जुटाउन सक्दिनँ। मेरो कुनै मार्गदर्शक छैन (जसले हिँड्न सहायता गरोस्)। कसले मलाई स्वागतयोग्य अतिथिसमान कन्दमूल र फल खुवाउनेछ?
36'हे पुत्र! तिम्री त्यस दुःखिनी र दयनीय माताको, जो अन्धी छिन्, वृद्धा छिन् र आफ्ना पुत्रका लागि तर्सिरहेकी छिन्, म भरणपोषण कसरी गर्न सक्नेछु?
37'हे मेरा प्रिय पुत्र! मसँगै बस, (अहिले) यम (मृत्युका देवता) को लोकमा नजाऊ। भोलि म र तिम्री माताका साथ गइहाल्नू।
38'तिमीले त्यागिएर र वनमा कुनै सहाराविना, शोकले पीडित र दुःखी भई हामी दुवै पनि निश्चय नै छिट्टै यमलोक जानेछौँ।
39'त्यहाँ यम (मृत्युका देवता) लाई देखेर म भन्नेछु—हे धर्मराज! मलाई क्षमा गर्नुहोस्। यस बालकलाई आफ्ना आमाबुबाको भरणपोषण गरिरहन दिनुहोस्।
40'ती धर्मराज, जो परम विख्यात, धर्मात्मा र लोकहरूका रक्षक हुनुहुन्छ, मलाई भयबाट रक्षाको एक अमोघ वर दिनुहुनेछ।
41'हे निष्पाप पुत्र! तिमी पापकर्मी व्यक्तिद्वारा मारिएका हौ। यस सत्यको बलमा तिमी छिट्टै ती लोकमा जाऊ जो वीर पुरुषहरूले प्राप्त गर्छन्।
42'हे पुत्र! त्यो परम गति प्राप्त गर जो ती वीर योद्धाहरूले पाउँछन् जो कहिल्यै पछि हट्दैनन्, बरु युद्धमा शत्रुको सामना गर्दै ढल्छन्।
43'हे मेरा पुत्र! तिमीले त्यही परम गति प्राप्त गर्नेछौ जुन सगर, शैब्य, दिलीप, जनमेजय, नहुष र दुन्दुमारले प्राप्त गरे।
44'हे मेरा पुत्र! तिमीले त्यही परम गति प्राप्त गर्नेछौ जुन धर्मात्माहरूले, वेदाध्ययन गर्नेहरूले र तपस्या गर्नेहरूले पाउँछन्। तिमीले ती मानिसहरूको गति प्राप्त गर्नेछौ जसले भूमि दान गर्छन्, जसले अग्निहोत्र गर्छन्, जो एकपत्नीव्रती छन्, जसले हजार गाई दान गर्छन्, जसले गुरुजनहरूको पालन गर्छन् र जसले स्वेच्छाले आफ्नो शरीर त्याग्छन्।
45'हे मेरा पुत्र! तिमीले त्यही परम गति प्राप्त गर्नेछौ जुन धर्मात्माहरूले, वेदाध्ययन गर्नेहरूले र तपस्या गर्नेहरूले पाउँछन्। तिमीले ती मानिसहरूको गति प्राप्त गर्नेछौ जसले भूमि दान गर्छन्, जसले अग्निहोत्र गर्छन्, जो एकपत्नीव्रती छन्, जसले हजार गाई दान गर्छन्, जसले गुरुजनहरूको पालन गर्छन् र जसले स्वेच्छाले आफ्नो शरीर त्याग्छन्।
46'जसले तिम्रो वध गरेको छ, उसैले त्यो अवाञ्छनीय गति प्राप्त गर्नेछ; हाम्रो कुलको कुनै सदस्यले होइन।'
47यसरी ती तपस्वीले बारम्बार करुण विलाप गरे। त्यसपछि उनले आफ्नी पत्नीसहित आफ्ना पुत्रका अन्त्येष्टि कर्म सुरु गरे।
48ती तपस्वीका धर्मात्मा पुत्रले आफ्ना सत्कर्मको पुण्यले दिव्य रूप धारण गरे र तत्कालै इन्द्रसँग स्वर्ग गए।
49इन्द्रसँग रहँदै ती तपस्वी (पुत्र) ले त्यस वृद्ध दम्पतीलाई क्षणभर सान्त्वना दिँदै भने:
50'तपाईंहरूको सेवाको पुण्यले मैले यो परम गति प्राप्त गरेको छु। तपाईंहरूले पनि छिट्टै मेरो गति प्राप्त गर्नुहुनेछ।'
51जितेन्द्रिय ती मुनिपुत्रले एउटा सुन्दर, दिव्य विमानमा स्वर्ग आरोहण गर्दै यो भने।
52तेजस्वी ती तपस्वीले आफ्नी पत्नीसहित हतारमा जलदानका कर्म पूरा गरे र हात जोडेर उभिएको मलाई भने:
53'हे राजन्! त्यही बाणले मलाई मारिदेऊ जसले तिमीले मलाई पुत्रहीन पारिदियौ। मृत्युमा मेरा लागि कुनै पीडा छैन।
54'यद्यपि तिमीले मेरा शुद्धहृदय पुत्रको वध अनजानमा गरेका हौ, तापनि म तिमीलाई एक विनाशकारी र भयंकर सराप दिनेछु।
55'हे राजन्! जसरी म अहिले आफ्ना पुत्रको मृत्युबाट उत्पन्न शोकले पीडित छु, त्यसै गरी तिमी पनि आफ्ना पुत्रको (वियोगको) शोकले मर्नेछौ।
56'हे नरेश! तिमीले अनजानमा एक तपस्वीको वध गरेकाले क्षत्रिय भएका नाताले ब्रह्महत्याको पाप तिमीलाई तत्कालै लाग्नेछैन।
57'जसरी दानको फल दातालाई प्राप्त हुन्छ, त्यसै गरी तिमीले धेरै छिट्टै एक भयंकर स्थितिको सामना गर्नेछौ जसले तिम्रो जीवनको अन्त्य गर्नेछ।'
58यसरी मलाई सराप दिएर त्यो दम्पती लामो समयसम्म करुण विलाप गरिरह्यो, अनि चितामा पल्टियो र स्वर्ग गयो।
59हे देवी (कौसल्ये)! अब यसमा विचार गर्दा मलाई त्यो पाप सम्झना आउँदै छ जुन मैले अनजानमा, शब्दभेदी बाण चलाउने कलाको अभ्यास गर्दै बालसुलभ क्रीडामा गरेको थिएँ।
60हे देवी! जसरी निषिद्ध अन्न र पेयको सेवन गर्ने मानिस रोगी हुन्छ, त्यसै गरी आफ्नो पापका कारण म शोकको सिकार भएको छु।
61हे सौम्ये! ती श्रेष्ठ तपस्वीका वचन आज सत्य सिद्ध हुँदै छन्। त्यसैले म अब आफ्ना प्राण त्याग्न गइरहेको छु।
62हे कौसल्ये! म तिमीलाई आफ्ना आँखाले देख्न सकिरहेको छैनँ। मलाई कोमलतापूर्वक छोऊ—भयभीत पृथ्वीपति दशरथले रोइरहेकी आफ्नी पत्नीलाई भन्नुभयो।
63हे देवी! मैले रघुवंशी (राम) सँग जे गरेँ त्यो मेरै अनुरूप छ। र उनले मप्रति जे गरे त्यो पनि उनकै योग्य छ।
64यस संसारमा कुन विवेकी पुरुषले आफ्नो पुत्रलाई त्याग्ला, चाहे ऊ दुराचारी नै किन नहोस्? र निर्वासित गरिँदा कुन पुत्र आफ्ना पितासँग क्रुद्ध नहोला?
65म मर्नुअघि के रामले मलाई एक पटक छुनेछन् वा मकहाँ आउनेछन्? यमलोक पुगिसकेपछि मानिसहरूले आफ्ना स्वजनलाई देख्न सक्दैनन्।
66हे कौसल्ये! म तिमीलाई देख्न असमर्थ छु। मेरो स्मृति क्षीण हुँदै छ र यमका दूतहरूले मलाई हतार गराउँदै छन्।
67यसभन्दा ठूलो शोक अरू के हुन सक्छ कि आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणमा म आफ्ना धर्मात्मा र सत्यनिष्ठ पुत्र रामलाई देख्न असमर्थ छु?
68अनुपम कर्म भएका रामको अभावमा मेरो शोकले मेरा प्राण त्यसै गरी सुकाउँदै छ जसरी तापले साना जलकुण्ड सुकाउँछ।
69जुन मानिसहरूले पन्ध्रौँ वर्षमा राम फर्कँदा उनको मंगल कुण्डलले अलङ्कृत मुख देख्नेछन्, तिनी मानिस होइनन्, देवता हुन्।
70धन्य छन् ती जसले रामको त्यो मुख देख्नेछन् जो नक्षत्रका स्वामी चन्द्रमासमान छ, जसका आँखा कमलदलसमान छन्, आँखीभौँ मनोहर छन्, दाँत समान छन् र नाक सुन्दर छ।
71साँच्चै भाग्यशाली छन् ती मानिस जसले मेरा पुत्रको त्यो सुगन्धित मुख देख्नेछन् जो शरदऋतुको चन्द्रमा र पूर्ण विकसित कमलतुल्य छ।
72भाग्यशाली मानिसहरूले रामलाई वनवास पूरा गरी अयोध्या फर्कँदै गरेको देख्नेछन्, जसरी शुक्र ग्रह आफ्नो कक्षमा अगाडि बढ्छ।
73हे कौसल्ये! मेरो हृदय, यस्तो लाग्छ, डुब्दै छ र मोहका कारण म शब्द, स्पर्श र रसजस्ता विषय एकसाथ अनुभव गर्न असमर्थ छु।
74मेरो मानसिक शक्ति क्षीण हुँदा समस्त इन्द्रिय शिथिल हुँदै छन्, जसरी तेल सकिँदा दीपका किरण एकसाथ निभ्छन्।
75आफैँले उत्पन्न गरेको यो शोकले मलाई तीव्रताका साथ नष्ट पार्दै छ, जसरी वेगवती धाराले नदीको किनार काट्छ; म असहाय र संज्ञाविहीन हुँदै छु।
76हाय महाबाहु राम! मेरा वेदनाका नाशक! हाय आफ्ना पिताका आनन्द! हाय मेरा रक्षक! हाय मेरा पुत्र! तिमी कहाँ गयौ?
77हाय कौसल्ये! हाय दयनीय सुमित्रे! हाय क्रूर कैकेयी, मेरी शत्रु र मेरो कुलकी कलङ्किनी! म मर्न गइरहेको छु।
78यसरी रामकी माता र सुमित्राको सामु व्यथामा विलाप गर्दै राजा दशरथ आफ्नो जीवनको अन्त्यमा पुग्नुभयो।
79उदार दृष्टि भएका नरेश राजा दशरथ आफ्ना पुत्रको निर्वासनले व्यथित भई मध्यरात बितेसम्म करुण स्वरमा बर्बराइरहनुभयो, यहाँसम्म कि तीव्र वेदनाले सन्तप्त भई उहाँले अन्तिम सास फेर्नुभयो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चौंसठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।