Sarga 25
Ayodhya Kanda · Chapter 25
Sanskrit
1साऽवनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचिः। चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी।।2.25.1।।
2न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम। शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे।।2.25.2।।
3यं पालयसि धर्मं त्वं धृत्या च नियमेन च। स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु।।2.25.3।।
4येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च। ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः।।2.25.4।।
5यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता। तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितं सदा।।2.25.5।।
6पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा। सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः।।2.25.6।।
7समित्कुश पवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च। स्थण्डिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः।।2.25.7।। पतङ्गाः पन्नगास्सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम।
8स्वस्तिसाध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः। स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा।।2.25.8।। लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा।
9ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासा स्संवत्सराः क्षपाः।।2.25.9।। दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा।
10स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।। स्कन्दश्च भगवान्देव स्सोमश्च स बृहस्पतिः। सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः।।2.25.11।।
11स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।। स्कन्दश्च भगवान्देव स्सोमश्च स बृहस्पतिः। सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः।।2.25.11।।
12याश्चापि सर्वतस्सिध्दा दिशश्च सदिगीश्वराः। स्तुता मया वने तस्मिन्पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः।।2.25.12।।
13शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च। द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च।।2.25.13।। नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः। अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्।।2.25.14।।
14शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च। द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च।।2.25.13।। नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सहदेवताः। अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्।।2.25.14।।
15ऋतवश्चैव षट्पुण्या मासास्संवत्सरास्तथा। कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते।।2.25.15।।
16महावने विचरतो मुनिवेषस्य धीमतः। तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदास्सदा।।2.25.16।।
17राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम्। क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत्पुत्रक ते भयम्।।2.25.17।।
18प्लवगा वृश्चिका दंशामशकाश्चैव कानने। सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव।।2.25.18।।
19महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः। महिषा श्शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक।।2.25.19।।
20नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्वजातयः। मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्त्विह।।2.25.20।।
21आगमास्ते शिवास्सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः। सर्वसम्पत्तये राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक।।2.25.21।।
22स्वस्ति ते ऽस्त्वन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः। सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च वै परिपन्थिनः।।2.25.22।।
23गुरुस्सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा। पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम्।।2.25.23।।
24अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः। उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन।।2.25.24।।
25सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः। ये च शेषास्सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवासिनम्।।2.25.25।।
26इति माल्यैस्सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी। स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चाऽयतलोचना।।2.25.26।।
27ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना। हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात्।।2.25.27।।
28घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्श्वेतसर्षपान्। उपसम्पादयामास कौशल्या परमाङ्गना।।2.25.28।।
29उपाध्याय स्सविधिना हुत्वा शान्तिमनामयम्। हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत्।।2.25.29।।
30मधु दध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यद्विजांस्ततः। वाचयामास रामस्य वनेस्वस्त्ययनक्रियाः।।2.25.30।।
31ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी। दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत्।।2.25.31।।
32यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते। वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.32।।
33यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताऽकल्पयत्पुरा। अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.33।।
34अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत्। अदितिर्मङ्गलं प्रादात्तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.34।।
35त्रीन्विक्रमान्प्रक्रमतो विष्णोरमिततेजसः। यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम्।।2.25.35।।
36ऋतवस्सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते। मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलाः।।2.25.36।।
37इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी। गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.25.37।। ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्। चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च।।2.25.38।।
38इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी। गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.25.37।। ओषधीं चापि सिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्। चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च।।2.25.38।।
39उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी। वाङ्ग्मात्रेण न भावेन वाचाऽसंसज्जमानया।।2.25.39।।
40आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी। अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुखम्।।2.25.40।।
41अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्। पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवर्त्मनि।।2.25.41।।
42प्रणष्टदुःखसङ्कल्पा हर्षविद्योतितानना। द्रक्ष्यामि त्वां वनात्प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।।2.25.42।।
43भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्। द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः।।2.25.43।।
44मङ्गलैरुपसपन्नो वनवासादिहागतः। वध्वा मम च नित्यं त्वं कामान्संवर्ध याहि भोः।।2.25.44।।
45मयाऽर्चिता देवगणाश्शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः। अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव।।2.25.45।।
46इतीव साऽश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि। प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निपीड्य सस्वजे।।2.25.46।।
47तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः। जगाम सीतानिलयं महायशा स्स राघवः प्रज्वलित स्स्वया श्रिया।।2.25.47।।
English
1Highminded mother Kausalya, her anguish subdued, performed the sipping rite (achamana) and her self rendered pure, performed auspicious ceremonies for Rama.
2I am unable to dissuade you, O the best among the descendants of Raghus, from going into the forest. Go now and return soon. Follow in the footsteps of the virtuous.
3The duty which you are carrying out with courage and selfdiscipline, O tiger among the descendants of Raghu will alone protect you.
4O my son may the gods in the temples and in other sacred places and the maharshis you bow to protect you in the forest
5May the weapons endowed with mantric qualities, which were bestowed on you by sagacious Viswamitra always protect you
6O my mighty armed son protected by the service to your father, mother and to truth, live long
7O best of men may sacrificial fuel, kusa grass and sacred rings made of kusha grass, sacrificial altars, temples, various levelled sacrificial grounds, mountains, trees, plants, lakes, birds, serpents and lions protect you
8May all gods known as Sadhyas, Visvedevatas, Maruts, great ascetics, the sustainer (Virat Purusha), the preserver of creation (lord Brahma), Sun, Bhaga, Aryama, and all other important guardians of the world headed by Indra bestow their blessings on you
9May the six seasons, years, months, fortnights, nights, days and moments bring good to you
10O my son may Smriti, Dhriti and Dharma always guard you. May divine personages and gods, Skanda, Soma, Brihaspati, the seven rishis and Narada protect you at all times
11O my son may Smriti, Dhriti and Dharma always guard you. May divine personages and gods, Skanda, Soma, Brihaspati, the seven rishis and Narada protect you at all times
12May Siddhas, guardians of the quarters invoked by me protect you from all directions in that forest at all times, O my son
13When you dwell in the forest may all the mountains, seas, lord Varuna, heaven, space, and earth and also all rivers, all stars and planets with their presiding deities, day, night, dawn and dusk protect you
14When you dwell in the forest may all the mountains, seas, lord Varuna, heaven, space, and earth and also all rivers, all stars and planets with their presiding deities, day, night, dawn and dusk protect you
15May all the six pious seasons, months, years, kala and kashta contribute to your wellbeing
16May gods and demons always give you happiness when you wander in that great forest clad in ascetic garb
17Let there be no fear from rakshasas who are fearful to look at and commit cruel acts, from pisachas (evil spirits) and from flesheating animals, O my child
18May monkeys, scorpions, wild gnats, mosquitoes, reptiles and insects in that inaccessible forest not trouble you
19May the mighty elephants, lions with pointed incisors, tigers, bears and fierce, wild, horned buffaloes, do you no harm, O my dear son
20May the ferocious breed of cernivores I worship not harm you, O my child
21O Rama may your path be auspecious May your valour be fruitful Go safel and achieve success in everything
22May gods from the sky, the earth and all other gods protect you and let there be no harm to you from your foes.
23Propitiated by my worship, O Rama may Brihaspati, Moon, Sun, Kubera and Yama protect you when you are in Dandaka forest
24May Fire, Wind, Smoke and Mantras emanated from the mouths of rishis protect you when you take your ablutions, O Son of the Raghu race O Joy of the Raghus
25May Siva, lord of all the worlds, Visnu, supporter of living beings, Brahma, rishis and all the rest of the gods protect you while you dwell in the forest
26Thus illustrious, largeeyed Kausalya worshipped hosts of gods by offering them garlands and fragrant substances with appropriate prayers.
27After collecting the sacred fire through great brahmins she duly offered oblations to the gods for the welfare of Rama.
28Noble Kausalya procured clarified butter, garlands of white flowers, sacred fuel, and grains of white mustard seed (for oblations to the gods).
29The officiating priest performed the ritual of sacrificial offerings strictly in accordance with rules for peace and happiness of Rama. With the remainder of the offerings, he performed whatever ceremonies were to be done externally.
30Thereafter she made the brahmins pronounce benedictory prayers, offering honey, curd, rice and clarified butter.Then she got mantras (expiatory rites) recited for averting evil to Rama while in the forest.
31The illustrious Kausalya, mother of Rama gave abundant gifts to the best of the brahmins and thereafter said to him:
32May the same blessings bestowed by all the gods on the thousandeyed Indra at the time of killing Vritra be with you
33May you be conferred with the same blessings which Vinata bestowed on Garuda at the time of bringing nectar
34May you be bestowed with the same blessings conferred by Aditi on Indra, the wielder of thunder for the killing of daityas at the time nectar was generated
35O Rama by occupying three footsteps of space, highly lustrous Visnu owned the three worlds and obtained glory. May you obtain similar auspiciousness
36O mightyarmed Rama may the auspicious and prosperous seasons, seas, islands. the Vedas, the worlds and the quarters bless you
37The largeeyed Kausalya placed the remains of the offerings on his (Rama's) head and applied sandal cream to his body. She tied an auspicious medicinal herb known as Vishalyakarani to his arm for attainment of his objectives, repeatedly muttering prayers.
38The largeeyed Kausalya placed the remains of the offerings on his (Rama's) head and applied sandal cream to his body. She tied an auspicious medicinal herb known as Vishalyakarani to his arm for attainment of his objectives, repeatedly muttering prayers.
39Even though Kausalya was filled with distress, she appeared as if she was very much happy. She uttered mere words in a confusing tone without applying her mind.
40Illustrious Kausalya embraced Rama, bending his head down and smelt his forehead. And then said O Rama go in peace and come back after accomplishing the objective.
41O my son I shall be happy to behold you back in Ayodhya in sound health successful in your objectives and firmly established in the kingdom.
42When you return from the forest like the full Moon rising, I shall behold you with my anxieties gone and my face sparkling with joy.
43After you have fulfilled your father's words and returned from your exile I shall behold you seated on the throne, O Rama
44O Rama, credited with auspicious events on return from the forest, fulfil my desires and those of my daughterinlaw (Sita).
45O son of the Raghu race Lord Siva and other gods, the great rishis, bhutas, great asuras and serpents and four quarters worshipped by me will always promote your welfare when you dwell in the forest.
46Thus with her eyes brimming with tears, she duly completed the benedictory rites and circumambulated the scion of the Raghus and embraced him again and again holding him tight.
47Circumambulated by mother Kausalya, the illustrious scion of the Raghu race clasped his mother's feet again and again. And shining in his glory, proceeded to the palace of Sita. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyfifth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1उदारचेता माता कौसल्या ने अपनी व्यथा को दबाकर आचमन किया और स्वयं को पवित्र करके राम के लिए मंगल अनुष्ठान सम्पन्न किए।
2हे रघुवंशियों में श्रेष्ठ! वन जाने से मैं तुम्हें रोक नहीं सकती। अब जाओ और शीघ्र लौट आओ। सत्पुरुषों के पदचिह्नों पर चलो।
3हे रघुवंश के व्याघ्र! जिस कर्तव्य का तुम साहस और आत्मसंयम के साथ पालन कर रहे हो, वही तुम्हारी रक्षा करेगा।
4हे मेरे पुत्र! मन्दिरों और अन्य पवित्र स्थानों के देवता तथा जिन महर्षियों को तुम प्रणाम करते हो, वे वन में तुम्हारी रक्षा करें!
5बुद्धिमान् विश्वामित्र द्वारा तुम्हें प्रदान किए गए मन्त्रसिद्ध अस्त्र सदा तुम्हारी रक्षा करें!
6हे मेरे महाबाहु पुत्र! पिता, माता और सत्य की सेवा से रक्षित होकर तुम दीर्घायु होओ!
7हे नरश्रेष्ठ! यज्ञ की समिधा, कुश, कुश से बने पवित्रक, यज्ञवेदियाँ, मन्दिर, विविध समतल यज्ञभूमियाँ, पर्वत, वृक्ष, औषधियाँ, सरोवर, पक्षी, सर्प और सिंह तुम्हारी रक्षा करें!
8साध्य नामक समस्त देवता, विश्वेदेव, मरुद्गण, महान् तपस्वी, धारणकर्ता (विराट् पुरुष), सृष्टि के पालक (ब्रह्मदेव), सूर्य, भग, अर्यमा तथा इन्द्र के नेतृत्व में समस्त लोकपाल तुम्हें अपना आशीर्वाद प्रदान करें!
9छह ऋतुएँ, वर्ष, मास, पक्ष, रात्रियाँ, दिन और क्षण तुम्हारे लिए मंगलकारी हों!
10हे मेरे पुत्र! स्मृति, धृति और धर्म सदा तुम्हारी रक्षा करें। दिव्य पुरुष और देवगण, स्कन्द, सोम, बृहस्पति, सप्तर्षि तथा नारद सर्वदा तुम्हारी रक्षा करें!
11हे मेरे पुत्र! स्मृति, धृति और धर्म सदा तुम्हारी रक्षा करें। दिव्य पुरुष और देवगण, स्कन्द, सोम, बृहस्पति, सप्तर्षि तथा नारद सर्वदा तुम्हारी रक्षा करें!
12हे मेरे पुत्र! मेरे द्वारा आवाहित सिद्धगण और दिशाओं के रक्षक उस वन में सब दिशाओं से सर्वदा तुम्हारी रक्षा करें!
13वन में निवास करते समय समस्त पर्वत, समुद्र, वरुणदेव, स्वर्ग, आकाश और पृथ्वी, तथा समस्त नदियाँ, अपने अधिष्ठातृ देवताओं सहित समस्त नक्षत्र और ग्रह, दिन, रात्रि, प्रातःसन्ध्या और सायंसन्ध्या तुम्हारी रक्षा करें!
14वन में निवास करते समय समस्त पर्वत, समुद्र, वरुणदेव, स्वर्ग, आकाश और पृथ्वी, तथा समस्त नदियाँ, अपने अधिष्ठातृ देवताओं सहित समस्त नक्षत्र और ग्रह, दिन, रात्रि, प्रातःसन्ध्या और सायंसन्ध्या तुम्हारी रक्षा करें!
15छहों पवित्र ऋतुएँ, मास, वर्ष, काल और काष्ठा तुम्हारे कल्याण में योगदान करें!
16तपस्वी वेश धारण कर उस महावन में विचरण करते समय देवता और असुर सदा तुम्हें सुख प्रदान करें!
17हे मेरे पुत्र! देखने में भयंकर और क्रूर कर्म करने वाले राक्षसों से, पिशाचों से और माँसभक्षी पशुओं से तुम्हें कोई भय न हो!
18उस दुर्गम वन में वानर, बिच्छू, वनमक्षिकाएँ, मच्छर, सरीसृप और कीट-पतंग तुम्हें कष्ट न दें!
19हे मेरे प्रिय पुत्र! विशालकाय हाथी, तीखी दाढ़ों वाले सिंह, व्याघ्र, भालू और भयंकर, जंगली, सींगदार भैंसे तुम्हारी कोई हानि न करें!
20हे मेरे पुत्र! जिन हिंस्र माँसभक्षी जीवों की मैं आराधना करती हूँ, वे तुम्हें हानि न पहुँचाएँ!
21हे राम! तुम्हारा मार्ग मंगलमय हो! तुम्हारा पराक्रम सफल हो! सकुशल जाओ और सब कुछ में सिद्धि प्राप्त करो!
22आकाश के, पृथ्वी के और अन्य समस्त देवता तुम्हारी रक्षा करें और तुम्हें शत्रुओं से कोई हानि न हो।
23हे राम! मेरी पूजा से प्रसन्न होकर बृहस्पति, चन्द्रमा, सूर्य, कुबेर और यम दण्डक वन में रहते समय तुम्हारी रक्षा करें!
24हे रघुकुल के पुत्र! हे रघुवंश के आनन्द! स्नान करते समय अग्नि, वायु, धूम और ऋषियों के मुख से निकले मन्त्र तुम्हारी रक्षा करें!
25वन में निवास करते समय समस्त लोकों के स्वामी शिव, प्राणियों के धारक विष्णु, ब्रह्मा, ऋषिगण और शेष सब देवता तुम्हारी रक्षा करें!
26इस प्रकार यशस्विनी, विशाललोचना कौसल्या ने माला और सुगन्धित द्रव्य अर्पित कर उपयुक्त प्रार्थनाओं के साथ देवसमूहों की पूजा की।
27श्रेष्ठ ब्राह्मणों के द्वारा अग्नि की स्थापना कराकर उन्होंने राम के कल्याण के लिए विधिपूर्वक देवताओं को आहुतियाँ अर्पित कीं।
28महान् कौसल्या ने (देवताओं की आहुति के लिए) घृत, श्वेत पुष्पों की मालाएँ, समिधा और श्वेत सरसों के दाने जुटाए।
29पुरोहित ने राम की शान्ति और सुख के लिए नियमों के अनुसार यथाविधि हवन का अनुष्ठान किया। शेष बची हुई सामग्री से उन्होंने वे सब कर्म किए जो बाहर सम्पन्न किए जाने थे।
30तत्पश्चात् उन्होंने मधु, दधि, तण्डुल और घृत अर्पित कर ब्राह्मणों से मंगलकामना की प्रार्थनाएँ कहलवाईं। फिर वन में राम के अनिष्ट निवारण के लिए मन्त्रों (शान्ति-अनुष्ठानों) का पाठ करवाया।
31राम की माता यशस्विनी कौसल्या ने श्रेष्ठ ब्राह्मणों को प्रचुर दान दिए और तत्पश्चात् उनसे कहा:
32वृत्रवध के समय सहस्रनेत्र इन्द्र को समस्त देवताओं ने जो आशीर्वाद दिए थे, वही तुम्हारे साथ रहें!
33अमृत लाते समय विनता ने गरुड़ को जो आशीर्वाद दिए थे, वही तुम्हें प्राप्त हों!
34अमृत उत्पन्न होने के समय दैत्यों के वध के लिए वज्रधारी इन्द्र को अदिति ने जो आशीर्वाद दिए थे, वही तुम्हें प्राप्त हों!
35हे राम! तीन पग भूमि लेकर परम तेजस्वी विष्णु ने तीनों लोकों को अधिकृत किया और यश प्राप्त किया। तुम्हें भी वैसा ही मंगल प्राप्त हो!
36हे महाबाहु राम! शुभ और समृद्ध ऋतुएँ, समुद्र, द्वीप, वेद, लोक और दिशाएँ तुम्हें आशीर्वाद दें!
37विशाललोचना कौसल्या ने हवन की शेष सामग्री उनके (राम के) मस्तक पर रखी और उनके शरीर पर चन्दन का लेप किया। उनके प्रयोजनों की सिद्धि के लिए उन्होंने विशल्यकरणी नामक शुभ ओषधि उनकी भुजा पर बाँधी और बार-बार मन्त्र जपती रहीं।
38विशाललोचना कौसल्या ने हवन की शेष सामग्री उनके (राम के) मस्तक पर रखी और उनके शरीर पर चन्दन का लेप किया। उनके प्रयोजनों की सिद्धि के लिए उन्होंने विशल्यकरणी नामक शुभ ओषधि उनकी भुजा पर बाँधी और बार-बार मन्त्र जपती रहीं।
39यद्यपि कौसल्या व्यथा से भरी थीं, तथापि वे ऐसी प्रतीत हो रही थीं मानो अत्यन्त प्रसन्न हों। उन्होंने मन लगाए बिना ही व्याकुल स्वर में केवल शब्द उच्चारित किए।
40यशस्विनी कौसल्या ने राम का मस्तक झुकाकर उन्हें गले लगाया और उनका ललाट सूँघा। तत्पश्चात् कहा—हे राम! कुशलपूर्वक जाओ और अपना प्रयोजन सिद्ध कर लौट आओ।
41हे मेरे पुत्र! तुम्हें स्वस्थ, प्रयोजनों में सफल और राज्य में दृढ़ प्रतिष्ठित होकर अयोध्या में लौटा हुआ देखकर मैं सुखी होऊँगी।
42जब तुम पूर्ण चन्द्रमा के उदय के समान वन से लौटोगे, तब मैं अपनी चिन्ताओं से मुक्त होकर और हर्ष से दमकते मुख के साथ तुम्हें देखूँगी।
43हे राम! अपने पिता के वचनों का पालन कर वनवास से लौटने पर मैं तुम्हें सिंहासन पर विराजमान देखूँगी।
44हे राम! वन से मंगलमय होकर लौटने पर मेरी और मेरी पुत्रवधू (सीता) की कामनाएँ पूर्ण करना।
45हे रघुकुल के पुत्र! मेरे द्वारा पूजित भगवान् शिव तथा अन्य देवता, महान् ऋषि, भूतगण, महान् असुर और सर्प तथा चारों दिशाएँ वन में निवास करते समय सदा तुम्हारा कल्याण करेंगी।
46इस प्रकार अश्रुपूरित नेत्रों से उन्होंने विधिपूर्वक मंगल अनुष्ठान पूर्ण किए, रघुवंशी की परिक्रमा की और उन्हें कसकर पकड़ते हुए बार-बार गले लगाया।
47माता कौसल्या द्वारा परिक्रमा किए जाने पर यशस्वी रघुवंशी ने अपनी माता के चरण बार-बार पकड़े। और अपने तेज से देदीप्यमान होकर वे सीता के प्रासाद की ओर चल पड़े। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का पञ्चविंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1उदारचेता माता कौसल्याले आफ्नो व्यथा दबाएर आचमन गरिन् र आफूलाई पवित्र पारेर रामका लागि मंगल अनुष्ठान सम्पन्न गरिन्।
2हे रघुवंशीहरूमा श्रेष्ठ! वन जानबाट म तिमीलाई रोक्न सक्दिनँ। अब जाऊ र छिट्टै फर्केर आऊ। सत्पुरुषहरूका पदचिह्नमा हिँड।
3हे रघुवंशका व्याघ्र! जुन कर्तव्य तिमी साहस र आत्मसंयमका साथ पालन गरिरहेका छौ, त्यसैले तिम्रो रक्षा गर्नेछ।
4हे मेरा पुत्र! मन्दिर र अन्य पवित्र स्थानका देवता तथा जुन महर्षिहरूलाई तिमी प्रणाम गर्छौ, तिनले वनमा तिम्रो रक्षा गरून्!
5बुद्धिमान् विश्वामित्रद्वारा तिमीलाई प्रदान गरिएका मन्त्रसिद्ध अस्त्रहरूले सदा तिम्रो रक्षा गरून्!
6हे मेरा महाबाहु पुत्र! पिता, माता र सत्यको सेवाले रक्षित भई तिमी दीर्घायु होऊ!
7हे नरश्रेष्ठ! यज्ञका समिधा, कुश, कुशबाट बनेका पवित्रक, यज्ञवेदी, मन्दिर, विविध समतल यज्ञभूमि, पर्वत, रूख, ओखती, ताल, पक्षी, सर्प र सिंहले तिम्रो रक्षा गरून्!
8साध्य नामका समस्त देवता, विश्वेदेव, मरुद्गण, महान् तपस्वी, धारणकर्ता (विराट् पुरुष), सृष्टिका पालक (ब्रह्मदेव), सूर्य, भग, अर्यमा तथा इन्द्रको नेतृत्वमा समस्त लोकपालले तिमीलाई आफ्नो आशीर्वाद प्रदान गरून्!
9छ ऋतु, वर्ष, महिना, पक्ष, रात, दिन र क्षण तिम्रा लागि मंगलकारी होऊन्!
10हे मेरा पुत्र! स्मृति, धृति र धर्मले सदा तिम्रो रक्षा गरून्। दिव्य पुरुष र देवगण, स्कन्द, सोम, बृहस्पति, सप्तर्षि तथा नारदले सर्वदा तिम्रो रक्षा गरून्!
11हे मेरा पुत्र! स्मृति, धृति र धर्मले सदा तिम्रो रक्षा गरून्। दिव्य पुरुष र देवगण, स्कन्द, सोम, बृहस्पति, सप्तर्षि तथा नारदले सर्वदा तिम्रो रक्षा गरून्!
12हे मेरा पुत्र! मैले आवाहन गरेका सिद्धगण र दिशाका रक्षकले त्यस वनमा सबै दिशाबाट सर्वदा तिम्रो रक्षा गरून्!
13वनमा निवास गर्दा समस्त पर्वत, समुद्र, वरुणदेव, स्वर्ग, आकाश र पृथ्वी, तथा समस्त नदी, आफ्ना अधिष्ठातृ देवतासहित समस्त नक्षत्र र ग्रह, दिन, रात, प्रातःसन्ध्या र सायंसन्ध्याले तिम्रो रक्षा गरून्!
14वनमा निवास गर्दा समस्त पर्वत, समुद्र, वरुणदेव, स्वर्ग, आकाश र पृथ्वी, तथा समस्त नदी, आफ्ना अधिष्ठातृ देवतासहित समस्त नक्षत्र र ग्रह, दिन, रात, प्रातःसन्ध्या र सायंसन्ध्याले तिम्रो रक्षा गरून्!
15छवटै पवित्र ऋतु, महिना, वर्ष, काल र काष्ठाले तिम्रो कल्याणमा योगदान गरून्!
16तपस्वी वेश धारण गरी त्यस महावनमा विचरण गर्दा देवता र असुरहरूले सदा तिमीलाई सुख प्रदान गरून्!
17हे मेरा पुत्र! हेर्नमा भयंकर र क्रूर कर्म गर्ने राक्षसबाट, पिशाचबाट र मासु खाने पशुबाट तिमीलाई कुनै भय नहोस्!
18त्यस दुर्गम वनमा वानर, बिच्छी, वनमाखा, लामखुट्टे, घस्रने जन्तु र कीरा-फट्याङ्ग्राले तिमीलाई कष्ट नदिऊन्!
19हे मेरा प्रिय पुत्र! विशालकाय हात्ती, तीखा दाह्रा भएका सिंह, बाघ, भालु र भयंकर, जङ्गली, सिङ्गे भैँसीले तिम्रो कुनै हानि नगरून्!
20हे मेरा पुत्र! जुन हिंस्रक मांसभक्षी जीवहरूको म आराधना गर्छु, तिनले तिमीलाई हानि नपुर्याऊन्!
21हे राम! तिम्रो मार्ग मंगलमय होस्! तिम्रो पराक्रम सफल होस्! सकुशल जाऊ र सबै कुरामा सिद्धि प्राप्त गर!
22आकाशका, पृथ्वीका र अन्य समस्त देवताले तिम्रो रक्षा गरून् र तिमीलाई शत्रुबाट कुनै हानि नहोस्।
23हे राम! मेरो पूजाले प्रसन्न भई बृहस्पति, चन्द्रमा, सूर्य, कुबेर र यमले दण्डक वनमा बस्दा तिम्रो रक्षा गरून्!
24हे रघुकुलका पुत्र! हे रघुवंशका आनन्द! स्नान गर्दा अग्नि, वायु, धुवाँ र ऋषिहरूका मुखबाट निस्केका मन्त्रले तिम्रो रक्षा गरून्!
25वनमा निवास गर्दा समस्त लोकका स्वामी शिव, प्राणीहरूका धारक विष्णु, ब्रह्मा, ऋषिगण र बाँकी सबै देवताले तिम्रो रक्षा गरून्!
26यसरी यशस्विनी, विशाललोचना कौसल्याले माला र सुगन्धित द्रव्य अर्पण गरी उपयुक्त प्रार्थनाका साथ देवसमूहहरूको पूजा गरिन्।
27श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूद्वारा अग्निको स्थापना गराएर उनले रामको कल्याणका लागि विधिपूर्वक देवताहरूलाई आहुति अर्पण गरिन्।
28महान् कौसल्याले (देवताहरूको आहुतिका लागि) घिउ, सेता फूलका माला, समिधा र सेतो तोरीका दाना जुटाइन्।
29पुरोहितले रामको शान्ति र सुखका लागि नियमअनुसार यथाविधि हवनको अनुष्ठान गरे। बाँकी रहेको सामग्रीले उनले ती सबै कर्म गरे जो बाहिर सम्पन्न गरिनुपर्थ्यो।
30त्यसपछि उनले मह, दही, चामल र घिउ अर्पण गरी ब्राह्मणहरूबाट मंगलकामनाका प्रार्थना भन्न लगाइन्। अनि वनमा रामको अनिष्ट निवारणका लागि मन्त्र (शान्ति-अनुष्ठान) पाठ गराइन्।
31रामकी माता यशस्विनी कौसल्याले श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई प्रशस्त दान दिइन् र त्यसपछि उनलाई भनिन्:
32वृत्रवधका बेला सहस्रनेत्र इन्द्रलाई समस्त देवताले जुन आशीर्वाद दिएका थिए, तिनै तिमीसँग रहून्!
33अमृत ल्याउने बेला विनताले गरुडलाई जुन आशीर्वाद दिएकी थिइन्, तिनै तिमीले पाऊ!
34अमृत उत्पन्न हुने बेला दैत्यहरूको वधका लागि वज्रधारी इन्द्रलाई अदितिले जुन आशीर्वाद दिएकी थिइन्, तिनै तिमीले पाऊ!
35हे राम! तीन पाइला भूमि लिएर परम तेजस्वी विष्णुले तीनै लोक अधिकृत गरे र यश प्राप्त गरे। तिमीले पनि त्यस्तै मंगल प्राप्त गर!
36हे महाबाहु राम! शुभ र समृद्ध ऋतु, समुद्र, द्वीप, वेद, लोक र दिशाहरूले तिमीलाई आशीर्वाद देऊन्!
37विशाललोचना कौसल्याले हवनको बाँकी सामग्री उनको (रामको) शिरमा राखिन् र उनको शरीरमा चन्दनको लेप लगाइन्। उनका प्रयोजनको सिद्धिका लागि उनले विशल्यकरणी नामक शुभ ओखती उनको पाखुरामा बाँधिन् र बारम्बार मन्त्र जपिरहिन्।
38विशाललोचना कौसल्याले हवनको बाँकी सामग्री उनको (रामको) शिरमा राखिन् र उनको शरीरमा चन्दनको लेप लगाइन्। उनका प्रयोजनको सिद्धिका लागि उनले विशल्यकरणी नामक शुभ ओखती उनको पाखुरामा बाँधिन् र बारम्बार मन्त्र जपिरहिन्।
39यद्यपि कौसल्या व्यथाले भरिएकी थिइन्, तापनि उनी यस्ती देखिन्थिन् मानौँ अत्यन्तै प्रसन्न छिन्। उनले मन नलगाईकनै व्याकुल स्वरमा केवल शब्द उच्चारण गरिन्।
40यशस्विनी कौसल्याले रामको शिर निहुराएर उनलाई अँगालो हालिन् र उनको निधार सुँघिन्। अनि भनिन्—हे राम! कुशलपूर्वक जाऊ र आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी फर्केर आऊ।
41हे मेरा पुत्र! तिमीलाई स्वस्थ, प्रयोजनमा सफल र राज्यमा दृढ प्रतिष्ठित भई अयोध्यामा फर्केको देखेर म सुखी हुनेछु।
42जब तिमी पूर्ण चन्द्रमाको उदयसमान वनबाट फर्कनेछौ, तब म आफ्ना चिन्ताबाट मुक्त भई र हर्षले चम्किएको मुखका साथ तिमीलाई हेर्नेछु।
43हे राम! आफ्ना पिताका वचनको पालन गरी वनवासबाट फर्केपछि म तिमीलाई सिंहासनमा विराजमान देख्नेछु।
44हे राम! वनबाट मंगलमय भई फर्केपछि मेरा र मेरी बुहारी (सीता) का कामना पूर्ण गर्नू।
45हे रघुकुलका पुत्र! मैले पूजा गरेका भगवान् शिव तथा अन्य देवता, महान् ऋषि, भूतगण, महान् असुर र सर्प तथा चारै दिशाले वनमा बस्दा सदा तिम्रो कल्याण गर्नेछन्।
46यसरी आँसुले भरिएका आँखाले उनले विधिपूर्वक मंगल अनुष्ठान पूरा गरिन्, रघुवंशीको परिक्रमा गरिन् र उनलाई कसेर समात्दै बारम्बार अँगालो हालिन्।
47माता कौसल्याले परिक्रमा गरेपछि यशस्वी रघुवंशीले आफ्नी माताका चरण बारम्बार समाते। अनि आफ्नो तेजले देदीप्यमान भई उनी सीताको प्रासादतर्फ लागे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको पच्चीसौँ सर्ग समाप्त भयो।