Sarga 14
Ayodhya Kanda · Chapter 14
Sanskrit
1पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि। विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.14.1।।
2पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्। शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।2.14.2।।
3आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः। सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।2.14.3।।
4संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः। प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।2.14.4।।
5तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे। याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।2.14.5।।
6सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः। सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।2.14.6।।
7सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः। सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।2.14.7।।
8सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः। सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।2.14.8।।
9धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्। प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।2.14.9।।
10समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि। अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।2.14.10।।
11एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया। नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।2.14.11।।
12उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्। स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।2.14.12।।
13विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः। कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.14.13।।
14यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः। तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।2.14.14।।
15प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति। अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।2.14.15।।
16रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः। रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।2.14.16।।
17त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया। व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।2.14.17।।
18न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्। हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।2.14.18।।
19तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः। प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।2.14.19।।
20ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः। उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।2.14.20।।
21किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्। आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।2.14.21।।
22स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्। निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।2.14.22।।
23स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः। राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.14.23।।
24धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना। ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।2.14.24।।
25ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।। वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
26ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।। वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
27सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।। संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।। चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।। ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्। पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
28सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।। संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।। चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।। ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्। पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
29सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।। संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।। चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।। ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्। पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
30सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।। संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।। चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।। ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्। पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
31तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।2.14.31।। वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
32सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।2.14.32।। द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
33तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।2.14.33 वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
34इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
35इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
36इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
37इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
38इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
39इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
40इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
41इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्। सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।। क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।। चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।। श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।। केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।। सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।। पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।। अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
42त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।2.14.42।। पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
43इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।2.14.43।। स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
44तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।2.14.44।। न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
45स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।2.14.45।। वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
46तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।2.14.46।। सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
47यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।2.14.47।। प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
48इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।2.14.48।। सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
49वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।2.14.49। ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
50आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।2.14.50।। बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
51उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।2.14.51।। विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
52सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।2.14.52।। वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
53गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।। बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
54गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।। बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
55पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः। स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।2.14.55।।
56क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।। यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
57क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।। यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
58इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्। अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।2.14.58।।
59तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति। शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।2.14.59।। वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
60सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्। प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।2.14.60।।
61यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।2.14.61।। तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
62सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।2.14.62।। प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
63तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.14.63।। राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
64स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।2.14.64।। निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
65सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।2.14.65।। व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
66इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।2.14.66।। निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
67सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।2.14.67।। निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
68ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्। ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।2.14.68।।
English
1The evil woman (Kaikeyi) said to the king of the Ikshvaku race who lay unconscious on the floor writhing and tormented with grief on account of his son.
2(Kaikeyi said) What is this? After hearing my response to the promised boon, why are you lying down on the floor dejected as if you had committed a sin? It behoves you to maintain your status.
3Those conversant with righteousness say that truth is a great virtue. By following the truth, I have enlightened you about your duty.
4O King O lord of the earth (king) Saibya attained the highest state by offering his own body to a hawk in accordance with his promise.
5In the same way the lustrous king Alarka, on being solicited by a brahmin who was an adept in the Vedas, plucked his own eyes and gave them to him without hesitation.
6The ocean, lord of rivers, even when (tidal) time comes does not cross the shore in obedience to truth.
7Truth is Brahman in one word. Righteousness is firmly established in truth. Truth is the imperishable Vedas. The supreme state can be attained by means of truth.
8O excellent one, if your mind is firmly fixed in righteousness, then by following it fulfil the boon granted to me.You are the bestower of boons indeed
9You must uphold righteousness. I also urge you to do that. Send your son Rama to the forest. I am repeating this statememt thrice.
10O noble one, if you do not fulfil the agreement, it will mean I have been abandoned by you. (Therefore) I will give up my life in your presence.
11In this way urged by Kaikeyi without fear or hesitation, he (Dasaratha), like Bali unable to release himself from the noose cast by Indra (through Vamana), could not get out of the noose of promise.
12Like a bullock, restlessly moving between the wheels and the yoke, Dasaratha's heart started beating wildly and his face turned pale.
13The king was unable to see with his eyes overwhelmed (with tears). Gaining with great difficulty a firm footing and courage he addressed Kaikeyi:
14O wicked woman, I held your hand amid chantings of mantras with the sacred fire (as witness). I now disown that hand, you and your son begotten by me.
15O queen the night has departed and the Sun is about to rise. The preceptors now will definitely ask me to hasten for the consecration.
16With the materials already collected for the consecration of Rama he will perform my funeral rite of offering water to the dead.
17O woman of inauspicious practices, since you are obstructing Rama's coronation, you and your son shall not perform my funeral rite of offering water to the dead.
18Having seen people formerly enjoying happiness, I cannot see them again with their downcast, cheerless faces devoid of all happiness.
19While the king was thus speaking to her (Kaikeyi) that holy night resplendent with the Moon and the stars, the day dawned.
20Thereafter, Kaikeyi of sinful conduct and skilful in the use of words, rendered senseless by wrath, again addressing the king in harsh words said:
21O king, why are you speaking these painful, poisonous words? What is this? It behoves you to summon your son Rama who does not expearience this pain.
22Only after you have installed my son in the kingdom and sent Rama to the forest and made me free from rivals, you shall have your duty fulfiled.
23The king who was very much incited by her words, like a horse of the best breed whipped by the lash, replied to Kaikeyi:
24I am bound by bond of righteousness. My intellect is destroyed. I wish to see my beloved, virtuous firstborn, Rama.
25The night dawned. Ths Sun rose. The auspicious time with the sacred star in (favourable) conjunction arrived. The virtuous Vasistha, surrounded by his disciples, soon entered the best of abodes with the articles collected (for the ceremony).
26The night dawned. Ths Sun rose. The auspicious time with the sacred star in (favourable) conjunction arrived. The virtuous Vasistha, surrounded by his disciples, soon entered the best of abodes with the articles collected (for the ceremony).
27The streets in Ayodhya were swept and sprinkled with water, decorated with excellent flags, strewn with flowers of variegated colours and bedecked with various flower garlands. The streets were crowded with curious people rejoicing at the event. The stalls and markets were abundantly filled with merchandise.The city was full of great festivities. The people were curious to see Rama. Sandalwood and incense were burnt and fragrance pervaded in all the directions. The city resembled Amaravati, the abode of Indra. Vasistha entered the city, covered some distance and beheld the best inner apartment. There he saw host of brahmins, citizens and villagers. The best of inner apartments was graced with brahmins who were experts in sacrificial rituals priests and eminent brahmins.
28The streets in Ayodhya were swept and sprinkled with water, decorated with excellent flags, strewn with flowers of variegated colours and bedecked with various flower garlands. The streets were crowded with curious people rejoicing at the event. The stalls and markets were abundantly filled with merchandise.The city was full of great festivities. The people were curious to see Rama. Sandalwood and incense were burnt and fragrance pervaded in all the directions. The city resembled Amaravati, the abode of Indra. Vasistha entered the city, covered some distance and beheld the best inner apartment. There he saw host of brahmins, citizens and villagers. The best of inner apartments was graced with brahmins who were experts in sacrificial rituals priests and eminent brahmins.
29The streets in Ayodhya were swept and sprinkled with water, decorated with excellent flags, strewn with flowers of variegated colours and bedecked with various flower garlands. The streets were crowded with curious people rejoicing at the event. The stalls and markets were abundantly filled with merchandise.The city was full of great festivities. The people were curious to see Rama. Sandalwood and incense were burnt and fragrance pervaded in all the directions. The city resembled Amaravati, the abode of Indra. Vasistha entered the city, covered some distance and beheld the best inner apartment. There he saw host of brahmins, citizens and villagers. The best of inner apartments was graced with brahmins who were experts in sacrificial rituals priests and eminent brahmins.
30The streets in Ayodhya were swept and sprinkled with water, decorated with excellent flags, strewn with flowers of variegated colours and bedecked with various flower garlands. The streets were crowded with curious people rejoicing at the event. The stalls and markets were abundantly filled with merchandise.The city was full of great festivities. The people were curious to see Rama. Sandalwood and incense were burnt and fragrance pervaded in all the directions. The city resembled Amaravati, the abode of Indra. Vasistha entered the city, covered some distance and beheld the best inner apartment. There he saw host of brahmins, citizens and villagers. The best of inner apartments was graced with brahmins who were experts in sacrificial rituals priests and eminent brahmins.
31Having reached the inner apartment, the eminent ascetic, Vasistha felt very happy. He passed by the people and entered the inner apartment.
32Sage Vasistha saw handsome Sumantra, minister to Dasaratha, a lion among the charioteers coming out of the gate.
33Effulgent Vasistha said to the expert chariotieer Sumantra to inform the king immediately of his arrival.
34Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
35Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
36Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
37Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
38Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
39Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
40Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
41Here are the pots filled with water from river Ganga and golden vessels with water from the seas. And throne made of udumbara wood for the installation ceremony. All kinds of seeds, perfumes, different kinds of precious stones, honey, curd, ghee, puffed grains, kusha grass (special grass used in rituals), flowers, milk, eight beautiful girls, an intoxicated elephant, a dignified chariot drawn by four horses, a sword, an elegant bow, a palanquin accompanied by bearers, an umbrella resembling the full Moon, two white fans made of Yak's tails, a golden vessel, a palecoloured humped bull, wearing golden gerland, a lion having four strong and large teeth, a mighty horse of the best breed, a throne, tiger skin, fire kindled with faggots, all kinds of musical instruments, courtesans, welldecorated women, preceptors, brahmins, cows, sacred animals and birds, eminent citizens and villagers, groups of merchants all speaking pleasant words and kings -- all are here for Rama's coronation.
42Hasten the maharaja as Rama has to be installed in the kingdom as soon as the day breaks under the conjunction of the sacred Pushya star.
43Having heard the words of the great Vasistha, charioteer Sumantra entered the inner apartment, singing the praise of this tiger among kings (Dasaratha).
44The doorkeepers, beloved wellwishers of the king, did not detain aged Sumantra who was liked by the king and who had arrived early.
45Sumantra approached the king unaware of the state of his mind and commenced praising him in highly pleasing words (as usual).
46Thereafter the charioteer Sumantra entered the inner apartment of the king, and with folded hands began singing the praise of the lord of the earth appropriate to the hour.
47Just as the mighty ocean rejoices at sunrise, the inherently cheerful Sumantra became delighted to see the king.
48Just as Indra's charioteer at this time (at dawn) extols him, the conquerer of demons, so do I rouse you (with a song).
49Just as the Vedas and Vedangas awaken the selfborn lord Brahma, so do I awaken you.
50As the Sun along with the Moon awakens the auspicious earth which supports all beings, in the same way I am awakening you today.
51O mighty king get up at once like the Sun rising up mount Meru. Put on your beautiful body auspicious robes befitting the festivity.
52O descendent of Kakutstha, may Moon and Sun, Siva and Kubera, Varuna, Agni and Indra bestow victory on you.
53O best among kings the holy night has passed. Having been acquainted with the acts accomplished so far, perform whatever is further necessary for the installation ceremony. All preparations for Rama's coronation ceremony have since been complete.
54O best among kings the holy night has passed. Having been acquainted with the acts accomplished so far, perform whatever is further necessary for the installation ceremony. All preparations for Rama's coronation ceremony have since been complete.
55Venerable Vasistha along with inhabitants of the city and countryside including merchants and brahmins with folded hands awaits you.
56O king Rama's installation may be promptly ordered. As herds without herdsman, army without commander, night without the Moon, and cows without a bull, so is a kingdom without a king.
57O king Rama's installation may be promptly ordered. As herds without herdsman, army without commander, night without the Moon, and cows without a bull, so is a kingdom without a king.
58Hearing these meaningful words of Sumantra uttered in an appealing tone, the lord of the earth relapsed into grief.
59The virtuous and glorious king thinking of his son without cheer looked upward with eyes red with tears and said to the charioteer, You are causing my heart excruciating pain with your words.
60Having heard the sorrowful words of the king and having seen his wretched state Sumantra with palms folded moved away a little from the place.
61When the king himself in that wretched state was not able to speak to Sumantra, crafty Kaikeyi said to him in reply:
62O Sumantra, excited with joy on account of the (proposed) installation of Rama, the king did not have a wink of sleep all night. He is weary and overpowered with sleep.
63So, O Sumantra quickly fetch the gentle, illustrious prince Rama. Let there be no hesitation in this matter.
64Thinking that an auspicious event will take place, he rejoiced at heart and in obedience to royal order, left at once.
65Urged by Kaikeyi, Sumantra thought 'Righteous Rama will definitely come here for the purpose of installation'.
66So thought the charioteer and filled with great delight left (the inner apartment), eager to see the mightyarmed Rama.
67Sumantra, departed from the auspcious inner apartment which looked like the deep waters of the sea and saw people thronging the gate.
68Then Sumantra hastened towards the gate where he saw kings, wealthy people and citizens who had already arrived and waiting there. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्दशस्सर्गः।। Thus ends the fourteenth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1अपने पुत्र के कारण शोक से संतप्त होकर भूमि पर छटपटाते हुए मूर्च्छित पड़े इक्ष्वाकुवंशी राजा से उस दुष्ट स्त्री (कैकेयी) ने कहा:
2(कैकेयी ने कहा) "यह क्या है? प्रतिज्ञात वरदान पर मेरा उत्तर सुनकर आप ऐसे विषण्ण होकर भूमि पर क्यों पड़े हैं मानो आपने कोई पाप किया हो? आपको अपनी मर्यादा बनाए रखनी चाहिए।
3धर्म के ज्ञाता कहते हैं कि सत्य महान धर्म है। सत्य का अनुसरण करके ही मैंने आपको आपके कर्तव्य का बोध कराया है।
4हे राजन्! हे पृथ्वीपते! (राजा) शैब्य ने अपनी प्रतिज्ञा के अनुसार बाज को अपना ही शरीर अर्पित करके परम गति प्राप्त की थी।
5इसी प्रकार तेजस्वी राजा अलर्क ने वेदों के ज्ञाता एक ब्राह्मण की याचना पर बिना संकोच अपने ही नेत्र निकालकर उन्हें दे दिए थे।
6नदियों का स्वामी समुद्र (ज्वार का) समय आने पर भी सत्य के पालन में तट का उल्लंघन नहीं करता।
7सत्य एक शब्द में ब्रह्म है। धर्म सत्य में ही दृढ़ रूप से प्रतिष्ठित है। सत्य ही अविनाशी वेद है। सत्य के द्वारा ही परम गति प्राप्त की जा सकती है।
8हे श्रेष्ठ! यदि आपका मन धर्म में दृढ़ रूप से स्थित है, तो उसका पालन करते हुए मुझे दिया गया वरदान पूर्ण कीजिए। आप वास्तव में वरदाता हैं।
9आपको धर्म का पालन करना ही है। मैं भी आपसे यही आग्रह करती हूँ। अपने पुत्र राम को वन भेज दीजिए। मैं यह कथन तीन बार दोहराती हूँ।
10हे महात्मन्! यदि आप इस प्रतिज्ञा को पूर्ण नहीं करते, तो इसका अर्थ होगा कि मैं आपके द्वारा त्याग दी गई। (इसलिए) मैं आपकी उपस्थिति में ही अपने प्राण त्याग दूँगी।"
11इस प्रकार कैकेयी द्वारा बिना भय अथवा संकोच के आग्रह किए जाने पर वे (दशरथ) इन्द्र द्वारा (वामन के माध्यम से) डाले गए पाश से स्वयं को मुक्त न कर पाने वाले बलि के समान प्रतिज्ञा के पाश से बाहर न निकल सके।
12पहियों और जुए के बीच बेचैनी से हिलते बैल के समान दशरथ का हृदय प्रचण्ड वेग से धड़कने लगा और उनका मुख विवर्ण हो गया।
13(अश्रुओं से) अभिभूत नेत्रों के कारण राजा देख नहीं पा रहे थे। बड़ी कठिनाई से स्थिरता और साहस बटोरकर उन्होंने कैकेयी से कहा:
14"हे दुष्ट स्त्री! मैंने पवित्र अग्नि को (साक्षी बनाकर) मन्त्रोच्चार के बीच तेरा हाथ ग्रहण किया था। अब मैं उस हाथ को, तुझे और मुझसे उत्पन्न तेरे पुत्र को त्यागता हूँ।
15हे रानी! रात्रि बीत चुकी है और सूर्य उदय होने को है। गुरुजन अब निश्चय ही मुझसे अभिषेक के लिए शीघ्रता करने को कहेंगे।
16राम के अभिषेक के लिए जो सामग्री पहले ही एकत्र की गई है, उसी से वे मेरा जलदान का अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न करेंगे।
17हे अमंगल आचरण वाली स्त्री! चूँकि तू राम के अभिषेक में विघ्न डाल रही है, इसलिए तू और तेरा पुत्र मेरा जलदान का अन्त्येष्टि कर्म न करना।
18पहले लोगों को सुख भोगते देख चुकने के पश्चात् अब मैं उन्हें पुनः उतरे, कान्तिहीन और समस्त सुख से रहित मुखों के साथ नहीं देख सकता।"
19जब राजा उससे (कैकेयी से) इस प्रकार कह रहे थे, तब चन्द्रमा और तारों से देदीप्यमान वह पवित्र रात्रि बीत गई और प्रभात हो गया।
20तत्पश्चात् पापाचरण वाली और वचनप्रयोग में निपुण कैकेयी ने क्रोध से विवेकशून्य होकर पुनः राजा को कठोर वचनों में सम्बोधित करते हुए कहा:
21"हे राजन्! आप ये पीड़ादायक, विषैले वचन क्यों बोल रहे हैं? यह क्या है? आपको अपने पुत्र राम को बुलाना चाहिए, जो इस पीड़ा का अनुभव नहीं करते।
22जब आप मेरे पुत्र को राज्य पर अभिषिक्त करके, राम को वन भेजकर और मुझे सौतों से मुक्त करके ही अपना कर्तव्य पूर्ण करेंगे।"
23उसके वचनों से अत्यन्त उत्तेजित होकर, चाबुक से मारे गए उत्तम जाति के अश्व के समान राजा ने कैकेयी को उत्तर दिया:
24"मैं धर्म के बन्धन में बँधा हूँ। मेरी बुद्धि नष्ट हो चुकी है। मैं अपने प्रिय, धर्मात्मा ज्येष्ठ पुत्र राम को देखना चाहता हूँ।"
25रात्रि बीती। सूर्य उदय हुआ। पवित्र नक्षत्र के (अनुकूल) योग वाला शुभ मुहूर्त आ पहुँचा। धर्मात्मा वसिष्ठ अपने शिष्यों से घिरे (अभिषेक के लिए) एकत्र सामग्री सहित शीघ्र ही उस श्रेष्ठ भवन में प्रविष्ट हुए।
26रात्रि बीती। सूर्य उदय हुआ। पवित्र नक्षत्र के (अनुकूल) योग वाला शुभ मुहूर्त आ पहुँचा। धर्मात्मा वसिष्ठ अपने शिष्यों से घिरे (अभिषेक के लिए) एकत्र सामग्री सहित शीघ्र ही उस श्रेष्ठ भवन में प्रविष्ट हुए।
27अयोध्या के मार्ग बुहारे और जल से सिंचित थे, उत्तम ध्वजाओं से सजाए गए थे, रंगबिरंगे पुष्पों से बिछे थे और विविध पुष्पमालाओं से अलंकृत थे। मार्ग इस घटना पर हर्षित उत्सुक लोगों से भरे थे। दुकानें और बाज़ार वस्तुओं से भरपूर थे। नगर महान उत्सवों से भरा था। लोग राम को देखने के लिए उत्सुक थे। चन्दन और धूप जलाए गए थे और सुगन्ध सब दिशाओं में व्याप्त थी। वह नगरी इन्द्र के धाम अमरावती के समान प्रतीत होती थी। वसिष्ठ ने नगर में प्रवेश किया, कुछ दूरी तय की और उस श्रेष्ठ अन्तःपुर को देखा। वहाँ उन्होंने ब्राह्मणों, नागरिकों और ग्रामवासियों के समूह देखे। वह श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्मों में निपुण ब्राह्मणों, पुरोहितों और श्रेष्ठ ब्राह्मणों से सुशोभित था।
28अयोध्या के मार्ग बुहारे और जल से सिंचित थे, उत्तम ध्वजाओं से सजाए गए थे, रंगबिरंगे पुष्पों से बिछे थे और विविध पुष्पमालाओं से अलंकृत थे। मार्ग इस घटना पर हर्षित उत्सुक लोगों से भरे थे। दुकानें और बाज़ार वस्तुओं से भरपूर थे। नगर महान उत्सवों से भरा था। लोग राम को देखने के लिए उत्सुक थे। चन्दन और धूप जलाए गए थे और सुगन्ध सब दिशाओं में व्याप्त थी। वह नगरी इन्द्र के धाम अमरावती के समान प्रतीत होती थी। वसिष्ठ ने नगर में प्रवेश किया, कुछ दूरी तय की और उस श्रेष्ठ अन्तःपुर को देखा। वहाँ उन्होंने ब्राह्मणों, नागरिकों और ग्रामवासियों के समूह देखे। वह श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्मों में निपुण ब्राह्मणों, पुरोहितों और श्रेष्ठ ब्राह्मणों से सुशोभित था।
29अयोध्या के मार्ग बुहारे और जल से सिंचित थे, उत्तम ध्वजाओं से सजाए गए थे, रंगबिरंगे पुष्पों से बिछे थे और विविध पुष्पमालाओं से अलंकृत थे। मार्ग इस घटना पर हर्षित उत्सुक लोगों से भरे थे। दुकानें और बाज़ार वस्तुओं से भरपूर थे। नगर महान उत्सवों से भरा था। लोग राम को देखने के लिए उत्सुक थे। चन्दन और धूप जलाए गए थे और सुगन्ध सब दिशाओं में व्याप्त थी। वह नगरी इन्द्र के धाम अमरावती के समान प्रतीत होती थी। वसिष्ठ ने नगर में प्रवेश किया, कुछ दूरी तय की और उस श्रेष्ठ अन्तःपुर को देखा। वहाँ उन्होंने ब्राह्मणों, नागरिकों और ग्रामवासियों के समूह देखे। वह श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्मों में निपुण ब्राह्मणों, पुरोहितों और श्रेष्ठ ब्राह्मणों से सुशोभित था।
30अयोध्या के मार्ग बुहारे और जल से सिंचित थे, उत्तम ध्वजाओं से सजाए गए थे, रंगबिरंगे पुष्पों से बिछे थे और विविध पुष्पमालाओं से अलंकृत थे। मार्ग इस घटना पर हर्षित उत्सुक लोगों से भरे थे। दुकानें और बाज़ार वस्तुओं से भरपूर थे। नगर महान उत्सवों से भरा था। लोग राम को देखने के लिए उत्सुक थे। चन्दन और धूप जलाए गए थे और सुगन्ध सब दिशाओं में व्याप्त थी। वह नगरी इन्द्र के धाम अमरावती के समान प्रतीत होती थी। वसिष्ठ ने नगर में प्रवेश किया, कुछ दूरी तय की और उस श्रेष्ठ अन्तःपुर को देखा। वहाँ उन्होंने ब्राह्मणों, नागरिकों और ग्रामवासियों के समूह देखे। वह श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्मों में निपुण ब्राह्मणों, पुरोहितों और श्रेष्ठ ब्राह्मणों से सुशोभित था।
31अन्तःपुर पहुँचकर श्रेष्ठ तपस्वी वसिष्ठ अत्यन्त प्रसन्न हुए। वे लोगों के बीच से होकर अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए।
32मुनि वसिष्ठ ने दशरथ के मन्त्री और सारथियों में सिंह के समान सुन्दर सुमन्त्र को द्वार से बाहर आते देखा।
33तेजस्वी वसिष्ठ ने निपुण सारथि सुमन्त्र से कहा कि राजा को तत्काल उनके आगमन की सूचना दे दें।
34"यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
35यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
36यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
37यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
38यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
39यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
40यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
41यहाँ गंगा नदी के जल से भरे कलश और समुद्रों के जल से भरे स्वर्णपात्र हैं; और अभिषेक के लिए उदुम्बर काष्ठ का सिंहासन। सब प्रकार के बीज, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकार की बहुमूल्य मणियाँ, मधु, दधि, घृत, लाजा, कुशा (कर्मकाण्ड में प्रयुक्त विशेष घास), पुष्प, दुग्ध, आठ सुन्दर कन्याएँ, एक मतवाला हाथी, चार अश्वों से जुता गरिमामय रथ, एक खड्ग, एक सुन्दर धनुष, वाहकों सहित एक पालकी, पूर्ण चन्द्रमा के समान एक छत्र, चँवर के दो श्वेत व्यजन, एक स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला पहने एक पाण्डुर ककुद्मान वृषभ, चार सुदृढ़ और बड़े दाँतों वाला एक सिंह, उत्तम जाति का एक बलवान अश्व, एक सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाओं से प्रज्वलित अग्नि, सब प्रकार के वाद्ययन्त्र, गणिकाएँ, भलीभाँति सजी स्त्रियाँ, गुरुजन, ब्राह्मण, गौएँ, पवित्र पशु और पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक और ग्रामवासी, प्रिय वचन बोलते व्यापारियों के समूह तथा राजा — ये सब राम के अभिषेक के लिए यहाँ उपस्थित हैं।
42महाराज से शीघ्रता कराइए, क्योंकि पवित्र पुष्य नक्षत्र के योग में दिन निकलते ही राम का राज्याभिषेक होना है।"
43महात्मा वसिष्ठ के वचन सुनकर सारथि सुमन्त्र राजाओं में व्याघ्र (दशरथ) की स्तुति करते हुए अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए।
44राजा के प्रिय हितैषी द्वारपालों ने वृद्ध सुमन्त्र को नहीं रोका, जो राजा को प्रिय थे और जो प्रातःकाल ही आ पहुँचे थे।
45राजा के मन की दशा से अनभिज्ञ सुमन्त्र उनके समीप गए और (यथावत्) अत्यन्त प्रिय वचनों में उनकी स्तुति करने लगे।
46तत्पश्चात् सारथि सुमन्त्र ने राजा के अन्तःपुर में प्रवेश किया और हाथ जोड़कर उस वेला के अनुरूप पृथ्वीपति की स्तुति करने लगे।
47जैसे सूर्योदय पर महासागर हर्षित होता है, वैसे ही स्वभाव से प्रसन्नचित्त सुमन्त्र राजा को देखकर आनन्दित हुए।
48"जैसे इन्द्र का सारथि इस समय (प्रभात में) असुरविजयी उनकी स्तुति करता है, वैसे ही मैं (गान से) आपको जगाता हूँ।
49जैसे वेद और वेदांग स्वयम्भू भगवान ब्रह्मा को जगाते हैं, वैसे ही मैं आपको जगाता हूँ।
50जैसे सूर्य चन्द्रमा सहित समस्त प्राणियों को धारण करने वाली मंगलमयी पृथ्वी को जगाता है, उसी प्रकार आज मैं आपको जगा रहा हूँ।
51हे महाराज! मेरु पर्वत पर उदय होते सूर्य के समान तत्काल उठिए। अपने सुन्दर शरीर पर उत्सव के अनुरूप मंगलमय वस्त्र धारण कीजिए।
52हे ककुत्स्थवंशी! चन्द्रमा और सूर्य, शिव और कुबेर, वरुण, अग्नि और इन्द्र आपको विजय प्रदान करें।
53हे नरश्रेष्ठ! पवित्र रात्रि बीत चुकी है। अब तक सम्पन्न कर्मों से अवगत होकर अभिषेक के लिए जो कुछ और आवश्यक हो वह कीजिए। राम के अभिषेक की सब तैयारियाँ तब से पूर्ण हो चुकी हैं।
54हे नरश्रेष्ठ! पवित्र रात्रि बीत चुकी है। अब तक सम्पन्न कर्मों से अवगत होकर अभिषेक के लिए जो कुछ और आवश्यक हो वह कीजिए। राम के अभिषेक की सब तैयारियाँ तब से पूर्ण हो चुकी हैं।
55पूजनीय वसिष्ठ नगर और ग्रामवासियों सहित, व्यापारियों और ब्राह्मणों सहित हाथ जोड़े आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं।
56हे राजन्! राम के अभिषेक की शीघ्र आज्ञा दी जाए। जैसे ग्वाले के बिना गोसमूह, सेनापति के बिना सेना, चन्द्रमा के बिना रात्रि और वृषभ के बिना गौएँ, वैसा ही राजा के बिना राज्य होता है।
57हे राजन्! राम के अभिषेक की शीघ्र आज्ञा दी जाए। जैसे ग्वाले के बिना गोसमूह, सेनापति के बिना सेना, चन्द्रमा के बिना रात्रि और वृषभ के बिना गौएँ, वैसा ही राजा के बिना राज्य होता है।"
58मनोहर स्वर में कहे गए सुमन्त्र के इन अर्थपूर्ण वचनों को सुनकर पृथ्वीपति पुनः शोक में डूब गए।
59धर्मात्मा और यशस्वी राजा ने अपने पुत्र का कान्तिहीन मुख स्मरण करते हुए अश्रुओं से लाल नेत्रों से ऊपर देखा और सारथि से कहा, "तुम अपने वचनों से मेरे हृदय को असह्य पीड़ा दे रहे हो।"
60राजा के शोकपूर्ण वचन सुनकर और उनकी दयनीय दशा देखकर सुमन्त्र हाथ जोड़े उस स्थान से कुछ दूर हट गए।
61जब राजा स्वयं उस दयनीय दशा में सुमन्त्र से बात न कर सके, तब कपटिनी कैकेयी ने उत्तर में उनसे कहा:
62"हे सुमन्त्र! राम के (प्रस्तावित) अभिषेक के हर्ष से उत्तेजित होकर राजा सारी रात तनिक भी नहीं सोए। वे थके हुए हैं और निद्रा से अभिभूत हैं।
63इसलिए हे सुमन्त्र! सौम्य, यशस्वी राजकुमार राम को शीघ्र ले आओ। इस विषय में कोई संकोच न हो।"
64यह सोचकर कि कोई मंगलमय घटना घटित होने वाली है, वे हृदय से हर्षित हुए और राजाज्ञा का पालन करते हुए तत्काल चल पड़े।
65कैकेयी द्वारा प्रेरित सुमन्त्र ने सोचा, 'धर्मात्मा राम निश्चय ही अभिषेक के प्रयोजन से यहाँ आएँगे।'
66ऐसा सोचकर वे सारथि महान हर्ष से भरकर महाबाहु राम को देखने के लिए उत्सुक होकर (अन्तःपुर से) निकल गए।
67सुमन्त्र समुद्र के गहरे जल के समान प्रतीत होते उस मंगलमय अन्तःपुर से बाहर निकले और उन्होंने द्वार पर उमड़ते जनसमूह को देखा।
68तब सुमन्त्र शीघ्रता से उस द्वार की ओर बढ़े जहाँ उन्होंने पहले से आकर प्रतीक्षा करते राजाओं, धनिकों और नागरिकों को देखा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चतुर्दश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1आफ्ना पुत्रका कारण शोकले सन्तप्त भई भुइँमा छटपटाउँदै मूर्च्छित पल्टिएका इक्ष्वाकुवंशी राजालाई त्यस दुष्ट स्त्री (कैकेयी) ले भनिन्:
2(कैकेयीले भनिन्) "यो के हो? प्रतिज्ञात वरदानमा मेरो उत्तर सुनेर तपाईं यसरी विषण्ण भई भुइँमा किन पल्टिनुभएको छ मानौँ तपाईंले कुनै पाप गर्नुभएको छ? तपाईंले आफ्नो मर्यादा कायम राख्नुपर्छ।
3धर्मका ज्ञाताहरू भन्छन् कि सत्य महान् धर्म हो। सत्यको अनुसरण गरेरै मैले तपाईंलाई तपाईंको कर्तव्यको बोध गराएकी हुँ।
4हे राजन्! हे पृथ्वीपति! (राजा) शैब्यले आफ्नो प्रतिज्ञाअनुसार बाजलाई आफ्नै शरीर अर्पण गरेर परम गति प्राप्त गरेका थिए।
5त्यसै गरी तेजस्वी राजा अलर्कले वेदका ज्ञाता एक ब्राह्मणको याचनामा सङ्कोचबिना आफ्नै आँखा निकालेर उनलाई दिएका थिए।
6नदीहरूका स्वामी समुद्रले (ज्वारको) समय आउँदा पनि सत्यको पालनमा किनारा नाघ्दैन।
7सत्य एक शब्दमा ब्रह्म हो। धर्म सत्यमै दृढ रूपमा प्रतिष्ठित छ। सत्य नै अविनाशी वेद हो। सत्यद्वारा नै परम गति प्राप्त गर्न सकिन्छ।
8हे श्रेष्ठ! यदि तपाईंको मन धर्ममा दृढ रूपमा स्थित छ भने, त्यसको पालन गर्दै मलाई दिइएको वरदान पूरा गर्नुहोस्। तपाईं वास्तवमा वरदाता हुनुहुन्छ।
9तपाईंले धर्मको पालन गर्नैपर्छ। म पनि तपाईंसँग यही आग्रह गर्छु। आफ्नो पुत्र रामलाई वन पठाइदिनुहोस्। म यो कथन तीन पटक दोहोर्याउँछु।
10हे महात्मन्! यदि तपाईंले यो प्रतिज्ञा पूरा गर्नुहुन्न भने, यसको अर्थ हुनेछ कि म तपाईंद्वारा त्यागिएकी छु। (त्यसैले) म तपाईंकै उपस्थितिमा आफ्ना प्राण त्यागिदिनेछु।"
11यसरी कैकेयीद्वारा भय वा सङ्कोचबिना आग्रह गरिएपछि उनी (दशरथ) इन्द्रद्वारा (वामनमार्फत) हालिएको पासोबाट आफूलाई मुक्त गर्न नसक्ने बलिसमान प्रतिज्ञाको पासोबाट बाहिर निस्कन सकेनन्।
12पाङ्ग्रा र जुवाबीच बेचैनीले हल्लिने गोरुसमान दशरथको हृदय प्रचण्ड वेगले धड्कन थाल्यो र उनको मुख विवर्ण भयो।
13(आँसुले) अभिभूत आँखाका कारण राजा देख्न सकिरहेका थिएनन्। ठूलो कठिनाइले स्थिरता र साहस बटुलेर उनले कैकेयीलाई भने:
14"हे दुष्ट स्त्री! मैले पवित्र अग्निलाई (साक्षी बनाएर) मन्त्रोच्चारका बीच तेरो हात ग्रहण गरेको थिएँ। अब म त्यो हात, तँलाई र मबाट जन्मेको तेरो पुत्रलाई त्याग्छु।
15हे रानी! रात बितिसक्यो र सूर्य उदाउन लागेको छ। गुरुजनहरूले अब निश्चय नै मलाई अभिषेकका लागि हतार गर्न भन्नेछन्।
16रामको अभिषेकका लागि जुन सामग्री पहिल्यै जुटाइएको छ, त्यसैले उनले मेरो जलदानको अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न गर्नेछन्।
17हे अमङ्गल आचरण भएकी स्त्री! तँ रामको अभिषेकमा विघ्न पार्दै भएकीले तँ र तेरो पुत्रले मेरो जलदानको अन्त्येष्टि कर्म नगर्नू।
18पहिले मानिसहरूलाई सुख भोगिरहेको देखिसकेपछि अब म उनीहरूलाई पुनः ओइलिएका, कान्तिहीन र सम्पूर्ण सुखरहित मुखसहित देख्न सक्दिनँ।"
19जब राजा उनलाई (कैकेयीलाई) यसरी भन्दै थिए, तब चन्द्रमा र ताराले देदीप्यमान त्यो पवित्र रात बित्यो र प्रभात भयो।
20त्यसपछि पापाचरण भएकी र वचनप्रयोगमा निपुण कैकेयीले क्रोधले विवेकशून्य भई पुनः राजालाई कठोर वचनमा सम्बोधन गर्दै भनिन्:
21"हे राजन्! तपाईं यी पीडादायक, विषालु वचन किन बोल्दै हुनुहुन्छ? यो के हो? तपाईंले आफ्ना पुत्र रामलाई बोलाउनुपर्छ, जसले यो पीडा अनुभव गर्दैनन्।
22जब तपाईंले मेरो पुत्रलाई राज्यमा अभिषिक्त गरेर, रामलाई वन पठाएर र मलाई सौतबाट मुक्त गरेर मात्र आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुहुनेछ।"
23उनका वचनले अत्यन्तै उत्तेजित भई, चाबुकले हानिएको उत्तम जातको घोडासमान राजाले कैकेयीलाई उत्तर दिए:
24"म धर्मको बन्धनमा बाँधिएको छु। मेरो बुद्धि नष्ट भइसकेको छ। म आफ्ना प्रिय, धर्मात्मा ज्येष्ठ पुत्र रामलाई हेर्न चाहन्छु।"
25रात बित्यो। सूर्य उदायो। पवित्र नक्षत्रको (अनुकूल) योग भएको शुभ मुहूर्त आइपुग्यो। धर्मात्मा वसिष्ठ आफ्ना शिष्यहरूले घेरिएर (अभिषेकका लागि) जुटाइएको सामग्रीसहित छिट्टै त्यस श्रेष्ठ भवनमा प्रविष्ट भए।
26रात बित्यो। सूर्य उदायो। पवित्र नक्षत्रको (अनुकूल) योग भएको शुभ मुहूर्त आइपुग्यो। धर्मात्मा वसिष्ठ आफ्ना शिष्यहरूले घेरिएर (अभिषेकका लागि) जुटाइएको सामग्रीसहित छिट्टै त्यस श्रेष्ठ भवनमा प्रविष्ट भए।
27अयोध्याका मार्ग बढारिएका र जलले सिञ्चित थिए, उत्तम ध्वजाले सजाइएका थिए, रङ्गीचङ्गी पुष्पले ओछ्याइएका थिए र विविध पुष्पमालाले अलङ्कृत थिए। मार्गहरू यस घटनामा हर्षित उत्सुक मानिसले भरिएका थिए। पसल र बजार वस्तुले भरिपूर्ण थिए। नगर महान् उत्सवले भरिएको थियो। मानिसहरू रामलाई हेर्न उत्सुक थिए। चन्दन र धूप बालिएका थिए र सुगन्ध सबै दिशामा व्याप्त थियो। त्यो नगरी इन्द्रको धाम अमरावतीसमान देखिन्थ्यो। वसिष्ठले नगरमा प्रवेश गरे, केही दूरी पार गरे र त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर देखे। त्यहाँ उनले ब्राह्मण, नागरिक र गाउँवासीहरूका समूह देखे। त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्ममा निपुण ब्राह्मण, पुरोहित र श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो।
28अयोध्याका मार्ग बढारिएका र जलले सिञ्चित थिए, उत्तम ध्वजाले सजाइएका थिए, रङ्गीचङ्गी पुष्पले ओछ्याइएका थिए र विविध पुष्पमालाले अलङ्कृत थिए। मार्गहरू यस घटनामा हर्षित उत्सुक मानिसले भरिएका थिए। पसल र बजार वस्तुले भरिपूर्ण थिए। नगर महान् उत्सवले भरिएको थियो। मानिसहरू रामलाई हेर्न उत्सुक थिए। चन्दन र धूप बालिएका थिए र सुगन्ध सबै दिशामा व्याप्त थियो। त्यो नगरी इन्द्रको धाम अमरावतीसमान देखिन्थ्यो। वसिष्ठले नगरमा प्रवेश गरे, केही दूरी पार गरे र त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर देखे। त्यहाँ उनले ब्राह्मण, नागरिक र गाउँवासीहरूका समूह देखे। त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्ममा निपुण ब्राह्मण, पुरोहित र श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो।
29अयोध्याका मार्ग बढारिएका र जलले सिञ्चित थिए, उत्तम ध्वजाले सजाइएका थिए, रङ्गीचङ्गी पुष्पले ओछ्याइएका थिए र विविध पुष्पमालाले अलङ्कृत थिए। मार्गहरू यस घटनामा हर्षित उत्सुक मानिसले भरिएका थिए। पसल र बजार वस्तुले भरिपूर्ण थिए। नगर महान् उत्सवले भरिएको थियो। मानिसहरू रामलाई हेर्न उत्सुक थिए। चन्दन र धूप बालिएका थिए र सुगन्ध सबै दिशामा व्याप्त थियो। त्यो नगरी इन्द्रको धाम अमरावतीसमान देखिन्थ्यो। वसिष्ठले नगरमा प्रवेश गरे, केही दूरी पार गरे र त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर देखे। त्यहाँ उनले ब्राह्मण, नागरिक र गाउँवासीहरूका समूह देखे। त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्ममा निपुण ब्राह्मण, पुरोहित र श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो।
30अयोध्याका मार्ग बढारिएका र जलले सिञ्चित थिए, उत्तम ध्वजाले सजाइएका थिए, रङ्गीचङ्गी पुष्पले ओछ्याइएका थिए र विविध पुष्पमालाले अलङ्कृत थिए। मार्गहरू यस घटनामा हर्षित उत्सुक मानिसले भरिएका थिए। पसल र बजार वस्तुले भरिपूर्ण थिए। नगर महान् उत्सवले भरिएको थियो। मानिसहरू रामलाई हेर्न उत्सुक थिए। चन्दन र धूप बालिएका थिए र सुगन्ध सबै दिशामा व्याप्त थियो। त्यो नगरी इन्द्रको धाम अमरावतीसमान देखिन्थ्यो। वसिष्ठले नगरमा प्रवेश गरे, केही दूरी पार गरे र त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर देखे। त्यहाँ उनले ब्राह्मण, नागरिक र गाउँवासीहरूका समूह देखे। त्यो श्रेष्ठ अन्तःपुर यज्ञकर्ममा निपुण ब्राह्मण, पुरोहित र श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले सुशोभित थियो।
31अन्तःपुर पुगेर श्रेष्ठ तपस्वी वसिष्ठ अत्यन्तै प्रसन्न भए। उनी मानिसहरूका बीचबाट अन्तःपुरमा प्रविष्ट भए।
32मुनि वसिष्ठले दशरथका मन्त्री र सारथिहरूमध्ये सिंहसमान सुन्दर सुमन्त्रलाई ढोकाबाट बाहिर निस्किरहेको देखे।
33तेजस्वी वसिष्ठले निपुण सारथि सुमन्त्रलाई भने कि राजालाई तत्कालै उनको आगमनको सूचना दिऊन्।
34"यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
35यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
36यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
37यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
38यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
39यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
40यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
41यहाँ गङ्गा नदीको जलले भरिएका कलश र समुद्रहरूको जलले भरिएका स्वर्णपात्र छन्; र अभिषेकका लागि उदुम्बर काठको सिंहासन। सबै प्रकारका बीउ, सुगन्धित द्रव्य, विविध प्रकारका बहुमूल्य मणि, मह, दही, घिउ, भुटेको अन्न, कुश (कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने विशेष घाँस), पुष्प, दूध, आठ सुन्दर कन्या, एउटा मातेको हात्ती, चार घोडा जोतिएको गरिमामय रथ, एउटा खड्ग, एउटा सुन्दर धनु, बोक्नेसहित एउटा पालकी, पूर्ण चन्द्रमासमान एउटा छत्र, चौँरीका दुई सेता व्यजन, एउटा स्वर्णपात्र, स्वर्णमाला लगाएको एउटा सेतो कुप्रे साँढे, चार सुदृढ र ठूला दाँत भएको एउटा सिंह, उत्तम जातको एउटा बलवान घोडा, एउटा सिंहासन, बाघको छाला, समिधाले प्रज्वलित अग्नि, सबै प्रकारका वाद्ययन्त्र, गणिका, राम्ररी सजिएका स्त्री, गुरुजन, ब्राह्मण, गाई, पवित्र पशु र पक्षी, श्रेष्ठ नागरिक र गाउँवासी, प्रिय वचन बोल्ने व्यापारीहरूका समूह तथा राजाहरू — यी सबै रामको अभिषेकका लागि यहाँ उपस्थित छन्।
42महाराजलाई हतार गराउनुहोस्, किनकि पवित्र पुष्य नक्षत्रको योगमा दिन निस्कनेबित्तिकै रामको राज्याभिषेक हुनुपर्नेछ।"
43महात्मा वसिष्ठका वचन सुनेर सारथि सुमन्त्र राजाहरूमध्ये बाघ (दशरथ) को स्तुति गर्दै अन्तःपुरमा प्रविष्ट भए।
44राजाका प्रिय हितैषी द्वारपालहरूले वृद्ध सुमन्त्रलाई रोकेनन्, जो राजालाई प्रिय थिए र जो प्रभातमै आइपुगेका थिए।
45राजाको मनको दशाबाट अनभिज्ञ सुमन्त्र उनको छेउमा गए र (यथावत्) अत्यन्तै प्रिय वचनमा उनको स्तुति गर्न थाले।
46त्यसपछि सारथि सुमन्त्रले राजाको अन्तःपुरमा प्रवेश गरे र हात जोडेर त्यस बेलाअनुरूप पृथ्वीपतिको स्तुति गर्न थाले।
47जसरी सूर्योदयमा महासागर हर्षित हुन्छ, त्यसै गरी स्वभावले प्रसन्नचित्त सुमन्त्र राजालाई देखेर आनन्दित भए।
48"जसरी इन्द्रका सारथिले यस बेला (प्रभातमा) असुरविजयी उनको स्तुति गर्छन्, त्यसै गरी म (गानले) तपाईंलाई जगाउँछु।
49जसरी वेद र वेदाङ्गले स्वयम्भू भगवान ब्रह्मालाई जगाउँछन्, त्यसै गरी म तपाईंलाई जगाउँछु।
50जसरी सूर्यले चन्द्रमासहित सम्पूर्ण प्राणीलाई धारण गर्ने मङ्गलमयी पृथ्वीलाई जगाउँछ, त्यसै गरी आज म तपाईंलाई जगाउँदै छु।
51हे महाराज! मेरु पर्वतमा उदाउने सूर्यसमान तत्कालै उठ्नुहोस्। आफ्नो सुन्दर शरीरमा उत्सवअनुरूप मङ्गलमय वस्त्र धारण गर्नुहोस्।
52हे ककुत्स्थवंशी! चन्द्रमा र सूर्य, शिव र कुबेर, वरुण, अग्नि र इन्द्रले तपाईंलाई विजय प्रदान गरून्।
53हे नरश्रेष्ठ! पवित्र रात बितिसकेको छ। अहिलेसम्म सम्पन्न कर्महरूबाट अवगत भई अभिषेकका लागि जे-जति अझै आवश्यक होस् त्यो गर्नुहोस्। रामको अभिषेकका सबै तयारी त्यसै बेलादेखि पूरा भइसकेका छन्।
54हे नरश्रेष्ठ! पवित्र रात बितिसकेको छ। अहिलेसम्म सम्पन्न कर्महरूबाट अवगत भई अभिषेकका लागि जे-जति अझै आवश्यक होस् त्यो गर्नुहोस्। रामको अभिषेकका सबै तयारी त्यसै बेलादेखि पूरा भइसकेका छन्।
55पूजनीय वसिष्ठ नगर र गाउँवासीसहित, व्यापारी र ब्राह्मणसहित हात जोडेर तपाईंको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ।
56हे राजन्! रामको अभिषेकको छिट्टै आज्ञा दिइयोस्। जसरी गोठालोबिनाको गाईवस्तुको बथान, सेनापतिबिनाको सेना, चन्द्रमाबिनाको रात र साँढेबिनाका गाई, त्यस्तै हो राजाबिनाको राज्य।
57हे राजन्! रामको अभिषेकको छिट्टै आज्ञा दिइयोस्। जसरी गोठालोबिनाको गाईवस्तुको बथान, सेनापतिबिनाको सेना, चन्द्रमाबिनाको रात र साँढेबिनाका गाई, त्यस्तै हो राजाबिनाको राज्य।"
58मनोहर स्वरमा भनिएका सुमन्त्रका ती अर्थपूर्ण वचन सुनेर पृथ्वीपति पुनः शोकमा डुबे।
59धर्मात्मा र यशस्वी राजाले आफ्ना पुत्रको कान्तिहीन मुख सम्झँदै आँसुले राता आँखाले माथि हेरे र सारथिलाई भने, "तिमी आफ्ना वचनले मेरो हृदयलाई असह्य पीडा दिँदै छौ।"
60राजाका शोकपूर्ण वचन सुनेर र उनको दयनीय दशा देखेर सुमन्त्र हात जोडेर त्यस स्थानबाट केही टाढा हटे।
61जब राजा आफैँ त्यस दयनीय दशामा सुमन्त्रसँग बोल्न सकेनन्, तब कपटिनी कैकेयीले उत्तरमा उनलाई भनिन्:
62"हे सुमन्त्र! रामको (प्रस्तावित) अभिषेकको हर्षले उत्तेजित भई राजा सारा रात तनिक पनि सुत्नुभएन। उहाँ थाकेको हुनुहुन्छ र निद्राले अभिभूत हुनुहुन्छ।
63त्यसैले हे सुमन्त्र! सौम्य, यशस्वी राजकुमार रामलाई छिट्टै ल्याऊ। यस विषयमा कुनै सङ्कोच नहोस्।"
64कुनै मङ्गलमय घटना घट्न लागेको छ भन्ने सोचेर उनी हृदयदेखि हर्षित भए र राजाज्ञाको पालन गर्दै तत्कालै हिँडे।
65कैकेयीद्वारा प्रेरित सुमन्त्रले सोचे, 'धर्मात्मा राम निश्चय नै अभिषेकको प्रयोजनले यहाँ आउनेछन्।'
66यसो सोचेर ती सारथि महान् हर्षले भरिएर महाबाहु रामलाई हेर्न उत्सुक भई (अन्तःपुरबाट) निस्के।
67सुमन्त्र समुद्रको गहिरो जलसमान देखिने त्यस मङ्गलमय अन्तःपुरबाट बाहिर निस्के र उनले ढोकामा उर्लिरहेको जनसमूह देखे।
68तब सुमन्त्र हतारिँदै त्यस ढोकातर्फ बढे जहाँ उनले पहिल्यै आएर प्रतीक्षा गरिरहेका राजा, धनी र नागरिकहरूलाई देखे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चौधौँ सर्ग समाप्त भयो।