Sarga 73
Aranya Kanda · Chapter 73
Sanskrit
1निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने। वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत्।।3.73.1।।
2एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।।3.73.2।। जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः। अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः।।3.73.3।। धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः। नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः।।3.73.4।। अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
3एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।।3.73.2।। जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः। अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः।।3.73.3।। धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः। नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः।।3.73.4।। अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
4एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।।3.73.2।। जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः। अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः।।3.73.3।। धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः। नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः।।3.73.4।। अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
5तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात्।।3.73.5।। फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः।
6तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम्।।3.73.6।। नन्दनप्रतिमं चान्यत्कुरवो ह्युत्तरा इव।
7सर्वकालफला यत्र पादपास्तु मधुस्रवाः।।3.73.7।। सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा।
8फलभारानतास्तत्र महाविटपधारिणः।।3.73.8।। शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसन्निभाः।
9तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा यथासुखम्।।3.73.9।। फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति।
10चङ्क्रमन्तौ वरान्देशान्शैलाच्छैलं वनाद्वनम्।।3.73.10।। ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।
11अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम्।।3.73.11।। राम सञ्जातवालूकां कमलोत्पलशालिनीम्।
12तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव।।3.73.12।। वल्गुस्वना विकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।
13नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाश्शुभाः।।3.73.13।। घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः।
14रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नडमीनांश्च राघव।।3.73.14।। पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान्। निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान्।।3.73.15।। तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणस्सम्प्रदास्यति।
15रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नडमीनांश्च राघव।।3.73.14।। पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान्। निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान्।।3.73.15।। तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणस्सम्प्रदास्यति।
16भृशते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसञ्चये।।3.73.16।। पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्। उद्धृत्य सतताक्लिष्टं रौप्यस्फाटिकसन्निभम्।।3.73.17।। असौ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
17भृशते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसञ्चये।।3.73.16।। पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्। उद्धृत्य सतताक्लिष्टं रौप्यस्फाटिकसन्निभम्।।3.73.17।। असौ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
18स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः।।3.73.18।। अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः। रूपावनितांश्च पम्पायांद्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।।3.73.19।।
19स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः।।3.73.18।। अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः। रूपावनितांश्च पम्पायांद्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।।3.73.19।।
20सायाह्ने विचरन्राम विटपीन्माल्यधारिणः। शीतोदकं च पम्पाया दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।।3.73.20।।
21सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान्। उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।।3.73.21।।
22न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः। न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव।।3.73.22।।
23मतङ्गशिष्यास्तत्राऽसन्नृषयस्सुसमाहिताः। तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।।3.73.23।। ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः। तानि जातानि माल्यानि मुनीनां तपसा तदा।।3.73.24।। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव।
24मतङ्गशिष्यास्तत्राऽसन्नृषयस्सुसमाहिताः। तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।।3.73.23।। ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः। तानि जातानि माल्यानि मुनीनां तपसा तदा।।3.73.24।। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव।
25तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी।।3.73.25।। श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी।
26त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्।।3.73.26।। दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति।
27ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम्।।3.73.27।। आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि।
28न तत्राक्रमितुं नागाश्शक्नुवन्ति तमाश्रमम्।।3.73.28।। विविधास्तत्र वै नागा वने तस्मिंश्च पर्वते। ऋषेस्तत्र मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम्।।3.73.29।।
29न तत्राक्रमितुं नागाश्शक्नुवन्ति तमाश्रमम्।।3.73.28।। विविधास्तत्र वै नागा वने तस्मिंश्च पर्वते। ऋषेस्तत्र मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम्।।3.73.29।।
30तस्मिन्नन्दनसङ्काशे देवारण्योपमे वने। नानाविहगसङ्कीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।।3.73.30।।
31ऋष्यमूकश्च पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः। सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः।।3.73.31।। उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः।
32शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि।।3.73.32।। यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति।
33नत्वेनं विषमाचार पापकर्माऽधिरोहति।।3.73.33।। यस्तु तं विषमाचारः पापकर्माऽधिरोहति। तत्रैव प्रहऱन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः।।3.73.34।।
34नत्वेनं विषमाचार पापकर्माऽधिरोहति।।3.73.33।। यस्तु तं विषमाचारः पापकर्माऽधिरोहति। तत्रैव प्रहऱन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः।।3.73.34।।
35तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्धश्श्रूयते महान्। क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम्।।3.73.35।।
36सिक्ता रुधिरधाराभिस्संहृत्य परमद्विपाः। प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः।।3.73.36।।
37ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम्। निर्वृतास्संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।।3.73.37।।
38ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान्। रुरूनपेतापजयान् दृष्ट्वा शोकं जयिष्यसि।।3.73.38।।
39राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा। शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।।3.73.39।।
40तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान्शीतोदको ह्रदः। फलमूलान्वितो रम्यो नानामृगसमावृतः।।3.73.40।।
41तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिस्सह वानरैः। कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते।।3.73.41।।
42कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ। स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।।3.73.42।।
43तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ। प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके।।3.73.43।।
44गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत्स च। सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा।।3.73.44।।
45स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतश्श्रिया भास्करतुल्यदेहः। निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच।।3.73.45।।
English
1Having shown Rama the means to find Sita, Kabandha spoke again these significant words:
2O Rama the delightful path going westward is auspicious for you. It is shining with trees in bloom. There are jambu (rose apple) trees, priyala trees, jackfruit trees, banyan trees, plaksha trees (a tree from which milky latex oozes out), tinduka trees, holy fig trees, karnikaras (of red and white flowers), mango trees and other trees like dryland, thorny trees, tilaka trees, trees that bloom at night, agnimukhya and asoka trees of blue flowers, kadamba trees, karavira trees, red ashoka trees, and paribhadraka trees.
3O Rama the delightful path going westward is auspicious for you. It is shining with trees in bloom. There are jambu (rose apple) trees, priyala trees, jackfruit trees, banyan trees, plaksha trees (a tree from which milky latex oozes out), tinduka trees, holy fig trees, karnikaras (of red and white flowers), mango trees and other trees like dryland, thorny trees, tilaka trees, trees that bloom at night, agnimukhya and asoka trees of blue flowers, kadamba trees, karavira trees, red ashoka trees, and paribhadraka trees.
4O Rama the delightful path going westward is auspicious for you. It is shining with trees in bloom. There are jambu (rose apple) trees, priyala trees, jackfruit trees, banyan trees, plaksha trees (a tree from which milky latex oozes out), tinduka trees, holy fig trees, karnikaras (of red and white flowers), mango trees and other trees like dryland, thorny trees, tilaka trees, trees that bloom at night, agnimukhya and asoka trees of blue flowers, kadamba trees, karavira trees, red ashoka trees, and paribhadraka trees.
5Climbing those trees or else pulling them down with your strength, both of you eat the nectarlike sweet fruits and proceed ahead.
6O scion of the Kakutstha race proceeding further you will find another forest of the North Kuru state with trees in bloom resembling the pleasuregardens of Nandana.
7The trees in that garden with fruits of all seasons drip honey. Like the Chaitraratha garden (of Kubera), it bears fruits of all seasons.
8The trees with huge branches bent down with fruits look like mountains or clouds.
9Lakshmana will get you the nectarlike fruits either by climbing the trees or by pulling them down.
10O brave men, pass from hill to hill, forest to forest in great countries until you reach a lake named Pampa.
11The slopes of Pampa are without stones or pebbles, O Rama They are not slippery slopes. They are without moss. The water is neither deep nor shallow. It has smooth beds of sand on the banks and it is full of lotuses and lilies.
12Moving in the waters of Pampa you will see swans, ducks, krauncha birds and curlews cackling and cooing, O Son of the Raghus.
13Not knowing that they may be killed, the innocent creatures will not be scared of human beings. Both of you can kill and eat the fat birds comparable to balls of ghee.
14O Rama, scion of the Raghu dynasty there at Pampa, by shooting an arrow at the choicest fishes with a single bone, prawns and big fishes, crookedfaced fishes, fishes without scales and fins, baked on iron skewers and cooked will be offered to you by faithful Lakshmana.
15O Rama, scion of the Raghu dynasty there at Pampa, by shooting an arrow at the choicest fishes with a single bone, prawns and big fishes, crookedfaced fishes, fishes without scales and fins, baked on iron skewers and cooked will be offered to you by faithful Lakshmana.
16While you delightedly eat the fishes, Lakshmana will fetch you water in a lotus leaf from the Pampa to drink. The waters of Pampa full of lotuses carry their scent, It is enjoyable, cool, healthy and clear, resembling silver and crystal.
17While you delightedly eat the fishes, Lakshmana will fetch you water in a lotus leaf from the Pampa to drink. The waters of Pampa full of lotuses carry their scent, It is enjoyable, cool, healthy and clear, resembling silver and crystal.
18O best of men you will see huge boars of delightful appearance that roar like bulls resting in mountain caves, roaming in the forest and coming to Pampa for its water.
19O best of men you will see huge boars of delightful appearance that roar like bulls resting in mountain caves, roaming in the forest and coming to Pampa for its water.
20When you stroll in the evening, you will see the trees laden with blossoms and lake Pampa full of cool water. You will forget your grief.
21O son of the Raghus there you will see tilaka trees, night jasmines full of flowers. You will also see blossoming water lilies and lotuses in Pampa.
22There is no one to wear those flowers. Those garlands do not wilt or wither O Rama
23While drops of sweat from the bodies of sage Matanga's disciples fell on earth under the heavy load of forest products they carried for their preceptor, they remained in a calm state. Those drops of sweat turned into flowers and those flowers do not wither due to the power of penance of the sages.
24While drops of sweat from the bodies of sage Matanga's disciples fell on earth under the heavy load of forest products they carried for their preceptor, they remained in a calm state. Those drops of sweat turned into flowers and those flowers do not wither due to the power of penance of the sages.
25O Kakutstha even now their attendant, named Sabari, an old ascetic is there even though they have left long ago.
26O Rama, she is established in righteousness, and you are godlike, and revered by all beings. When she sees you, she will attain heaven.
27O Rama of the Kakutstha family, you will see on reaching the western bank of Pampa an incomparable site of hermitage concealed in a remote place.
28The elephants of the forest and on the mountains do not attack the hermitage forbidden by sage Matanga.
29The elephants of the forest and on the mountains do not attack the hermitage forbidden by sage Matanga.
30O Rama, you will enjoy your stay in that forest which is like Nandana garden, the garden of the gods, full of various birds.
31Mount Rishyamuka situated on the bank of Pampa has trees filled with blossoms. It is difficult to climb and is protected by young elephants.This lofty mountain was created by Brahma in olden days.
32Whatever wealth one dreams of in sleep on top of that mountain he will get on waking up, O Rama
33If an evildoer or a sinner ascends the (Rishyamuka) mountain, he, in his sleep, will be thrown down with asleep by the demons from there itself. A sinner does not climb this mountain of uneven terrain.
34If an evildoer or a sinner ascends the (Rishyamuka) mountain, he, in his sleep, will be thrown down with asleep by the demons from there itself. A sinner does not climb this mountain of uneven terrain.
35O Rama, the trumpeting of the young playful elephants inhabiting sage Matanga's forest can be heard at Pampa.
36The great, nimble elphants, dark like clouds, drenched with the flow of ichor come together and then separate and scatter.
37The wandering elephants of the forest drink plentiful water, pure and cool, from Pampa and contented, plunge into the forest.
38When you see, shining like sapphires, the bears, tigers, antelopes who know no defeat, you will get over your grief.
39O son of the Kakutstha family, there is a beautiful cave in that mountain covered with a slab of stone. It is difficult to enter.
40At the eastern entrance of the cave there is a cool watertank. On its bank teeming with various animals are delightful fruits and roots.
41Sugriva dwells in that cave with four other monkeys. At times he sits on the top of the mountain.
42Having instructed both Rama and Lakshmana, courageous Kabandha, wearing a flowergarland, shone brightly like the Sun in the sky.
43Both Rama and Lakshmana, ready to depart, went near the glorious Kabandha waiting in the sky and said, You may go now.
44Then Kabandha said to the brothers satisfied, You may go now to accomplish your task. Then he took leave.
45Kabandha assumed his true form, his body shining like the radiance of the Sun. He stood in the sky showing his form and looking at Rama, said, Make friendship with Sugriva. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the seventythird sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1राम को सीता को ढूँढ़ने का उपाय बताकर कबन्ध ने पुनः ये महत्त्वपूर्ण वचन कहे:
2हे राम! पश्चिम की ओर जाता यह मनोहर मार्ग आपके लिए मंगलमय है। वह खिले हुए वृक्षों से देदीप्यमान है। वहाँ जामुन के वृक्ष, प्रियाल वृक्ष, कटहल के वृक्ष, वटवृक्ष, प्लक्ष वृक्ष (जिनसे दुग्धमय रस निकलता है), तेन्दू के वृक्ष, पवित्र पीपल, कर्णिकार (लाल और श्वेत पुष्पों वाले), आम्र वृक्ष तथा अन्य वृक्ष हैं—जैसे शुष्क भूमि के काँटेदार वृक्ष, तिलक वृक्ष, रात में खिलने वाले वृक्ष, अग्निमुख्य और नीले पुष्पों वाले अशोक वृक्ष, कदम्ब वृक्ष, करवीर वृक्ष, लाल अशोक वृक्ष और परिभद्रक वृक्ष।
3हे राम! पश्चिम की ओर जाता यह मनोहर मार्ग आपके लिए मंगलमय है। वह खिले हुए वृक्षों से देदीप्यमान है। वहाँ जामुन के वृक्ष, प्रियाल वृक्ष, कटहल के वृक्ष, वटवृक्ष, प्लक्ष वृक्ष (जिनसे दुग्धमय रस निकलता है), तेन्दू के वृक्ष, पवित्र पीपल, कर्णिकार (लाल और श्वेत पुष्पों वाले), आम्र वृक्ष तथा अन्य वृक्ष हैं—जैसे शुष्क भूमि के काँटेदार वृक्ष, तिलक वृक्ष, रात में खिलने वाले वृक्ष, अग्निमुख्य और नीले पुष्पों वाले अशोक वृक्ष, कदम्ब वृक्ष, करवीर वृक्ष, लाल अशोक वृक्ष और परिभद्रक वृक्ष।
4हे राम! पश्चिम की ओर जाता यह मनोहर मार्ग आपके लिए मंगलमय है। वह खिले हुए वृक्षों से देदीप्यमान है। वहाँ जामुन के वृक्ष, प्रियाल वृक्ष, कटहल के वृक्ष, वटवृक्ष, प्लक्ष वृक्ष (जिनसे दुग्धमय रस निकलता है), तेन्दू के वृक्ष, पवित्र पीपल, कर्णिकार (लाल और श्वेत पुष्पों वाले), आम्र वृक्ष तथा अन्य वृक्ष हैं—जैसे शुष्क भूमि के काँटेदार वृक्ष, तिलक वृक्ष, रात में खिलने वाले वृक्ष, अग्निमुख्य और नीले पुष्पों वाले अशोक वृक्ष, कदम्ब वृक्ष, करवीर वृक्ष, लाल अशोक वृक्ष और परिभद्रक वृक्ष।
5उन वृक्षों पर चढ़कर अथवा अपने बल से उन्हें झुकाकर आप दोनों अमृत के समान मधुर फल खाइए और आगे बढ़िए।
6हे काकुत्स्थवंशज! और आगे बढ़ने पर आपको उत्तर कुरु देश का एक अन्य वन मिलेगा, जिसके खिले वृक्ष नन्दन उद्यान के समान प्रतीत होते हैं।
7उस उद्यान के वृक्ष सब ऋतुओं के फलों सहित मधु टपकाते हैं। (कुबेर के) चैत्ररथ उद्यान के समान वह सब ऋतुओं के फल देता है।
8फलों से झुकी विशाल शाखाओं वाले वे वृक्ष पर्वतों अथवा मेघों के समान दिखते हैं।
9लक्ष्मण वृक्षों पर चढ़कर अथवा उन्हें झुकाकर आपके लिए अमृत के समान फल ले आएँगे।
10हे वीर पुरुषो! महान् देशों में पहाड़ी से पहाड़ी, वन से वन पार करते जाइए, जब तक आप पम्पा नामक सरोवर तक न पहुँच जाएँ।
11हे राम! पम्पा के ढलान पत्थरों और कंकड़ों से रहित हैं। वे फिसलन भरे नहीं हैं। वे काई से रहित हैं। जल न बहुत गहरा है, न बहुत उथला। उसके तटों पर चिकनी बालू की सतहें हैं और वह कमलों तथा कुमुदों से भरा है।
12हे रघुनन्दन! पम्पा के जल में विचरते हंस, बत्तखें, क्रौञ्च और कुरर पक्षी कलरव और कूजन करते आप देखेंगे।
13यह न जानते हुए कि वे मारे जा सकते हैं, वे निर्दोष प्राणी मनुष्यों से भयभीत नहीं होंगे। आप दोनों घी के पिण्डों के समान पुष्ट उन पक्षियों को मारकर खा सकते हैं।
14हे रघुवंशी राम! वहाँ पम्पा में बाण चलाकर एक अस्थि वाली उत्तम मछलियाँ, झींगे और बड़ी मछलियाँ, टेढ़े मुख वाली मछलियाँ, शल्क और पंखों से रहित मछलियाँ लौहशलाकाओं पर सेककर पकाई हुई निष्ठावान् लक्ष्मण आपको अर्पित करेंगे।
15हे रघुवंशी राम! वहाँ पम्पा में बाण चलाकर एक अस्थि वाली उत्तम मछलियाँ, झींगे और बड़ी मछलियाँ, टेढ़े मुख वाली मछलियाँ, शल्क और पंखों से रहित मछलियाँ लौहशलाकाओं पर सेककर पकाई हुई निष्ठावान् लक्ष्मण आपको अर्पित करेंगे।
16जब आप हर्षपूर्वक वे मछलियाँ खाएँगे, तब लक्ष्मण पम्पा से कमलपत्र में आपके पीने के लिए जल लाएँगे। कमलों से भरे पम्पा के जल में उनकी सुगन्ध रहती है। वह आनन्ददायक, शीतल, स्वास्थ्यकर और निर्मल है, रजत और स्फटिक के समान।
17जब आप हर्षपूर्वक वे मछलियाँ खाएँगे, तब लक्ष्मण पम्पा से कमलपत्र में आपके पीने के लिए जल लाएँगे। कमलों से भरे पम्पा के जल में उनकी सुगन्ध रहती है। वह आनन्ददायक, शीतल, स्वास्थ्यकर और निर्मल है, रजत और स्फटिक के समान।
18हे पुरुषश्रेष्ठ! आप मनोहर रूप वाले विशाल वराह देखेंगे जो वृषभों के समान गरजते हैं, पर्वतगुफाओं में विश्राम करते हैं, वन में विचरण करते हैं और जल के लिए पम्पा आते हैं।
19हे पुरुषश्रेष्ठ! आप मनोहर रूप वाले विशाल वराह देखेंगे जो वृषभों के समान गरजते हैं, पर्वतगुफाओं में विश्राम करते हैं, वन में विचरण करते हैं और जल के लिए पम्पा आते हैं।
20सन्ध्या में विचरण करते समय आप पुष्पों से लदे वृक्ष और शीतल जल से भरा पम्पा सरोवर देखेंगे। आप अपना शोक भूल जाएँगे।
21हे रघुनन्दन! वहाँ आप तिलक वृक्ष और पुष्पों से भरी रातरानी देखेंगे। आप पम्पा में खिले कुमुद और कमल भी देखेंगे।
22हे राम! उन पुष्पों को धारण करने वाला कोई नहीं। वे मालाएँ न मुरझाती हैं, न सूखती हैं।
23जब मुनि मतंग के शिष्य अपने गुरु के लिए ढोए जाते वन्य पदार्थों के भारी बोझ के नीचे शान्त अवस्था में रहते हुए भी उनके शरीरों से स्वेद की बूँदें भूमि पर गिरतीं, तब वे स्वेदबिन्दु पुष्पों में बदल जाते थे; और मुनियों के तपोबल से वे पुष्प मुरझाते नहीं।
24जब मुनि मतंग के शिष्य अपने गुरु के लिए ढोए जाते वन्य पदार्थों के भारी बोझ के नीचे शान्त अवस्था में रहते हुए भी उनके शरीरों से स्वेद की बूँदें भूमि पर गिरतीं, तब वे स्वेदबिन्दु पुष्पों में बदल जाते थे; और मुनियों के तपोबल से वे पुष्प मुरझाते नहीं।
25हे काकुत्स्थ! यद्यपि वे बहुत पहले चले गए, तथापि अब भी उनकी परिचारिका शबरी नामक एक वृद्धा तपस्विनी वहाँ है।
26हे राम! वे धर्म में प्रतिष्ठित हैं, और आप देवतुल्य तथा समस्त प्राणियों द्वारा पूजित हैं। जब वे आपको देखेंगी, तब वे स्वर्ग प्राप्त करेंगी।
27हे काकुत्स्थ कुल के राम! पम्पा के पश्चिमी तट पर पहुँचने पर आप एक अनुपम आश्रमस्थल देखेंगे जो एक दूरस्थ स्थान में छिपा है।
28मुनि मतंग द्वारा निषिद्ध होने के कारण वन और पर्वतों के हाथी उस आश्रम पर आक्रमण नहीं करते।
29मुनि मतंग द्वारा निषिद्ध होने के कारण वन और पर्वतों के हाथी उस आश्रम पर आक्रमण नहीं करते।
30हे राम! नाना पक्षियों से भरे उस वन में, जो देवताओं के नन्दन उद्यान के समान है, आप अपने निवास का आनन्द लेंगे।
31पम्पा के तट पर स्थित ऋष्यमूक पर्वत के वृक्ष पुष्पों से भरे हैं। उस पर चढ़ना कठिन है और उसकी रक्षा युवा हाथी करते हैं। यह ऊँचा पर्वत प्राचीन काल में ब्रह्मा ने रचा था।
32हे राम! उस पर्वत के शिखर पर निद्रा में जो भी ऐश्वर्य कोई स्वप्न में देखता है, वह जागने पर उसे प्राप्त होता है।
33यदि कोई दुष्कर्मी अथवा पापी उस (ऋष्यमूक) पर्वत पर चढ़े, तो वह निद्रा में ही राक्षसों द्वारा वहीं से नीचे फेंक दिया जाता है। पापी इस ऊबड़-खाबड़ पर्वत पर नहीं चढ़ता।
34यदि कोई दुष्कर्मी अथवा पापी उस (ऋष्यमूक) पर्वत पर चढ़े, तो वह निद्रा में ही राक्षसों द्वारा वहीं से नीचे फेंक दिया जाता है। पापी इस ऊबड़-खाबड़ पर्वत पर नहीं चढ़ता।
35हे राम! मुनि मतंग के वन में निवास करने वाले युवा क्रीड़ाशील हाथियों की चिंघाड़ पम्पा में सुनाई देती है।
36मेघों के समान श्याम, मद के प्रवाह से भीगे वे विशाल, फुर्तीले हाथी एकत्र होते हैं और फिर अलग होकर बिखर जाते हैं।
37वन में विचरते वे हाथी पम्पा से शुद्ध और शीतल प्रचुर जल पीते हैं और सन्तुष्ट होकर वन में प्रवेश कर जाते हैं।
38जब आप नीलमणि के समान चमकते भालू, व्याघ्र और कभी पराजय न जानने वाले कृष्णसार देखेंगे, तब आप अपना शोक भूल जाएँगे।
39हे काकुत्स्थ कुल के राम! उस पर्वत में एक सुन्दर गुफा है जो शिला के पट से ढकी है। उसमें प्रवेश कठिन है।
40उस गुफा के पूर्वी प्रवेशद्वार पर एक शीतल जलाशय है। नाना पशुओं से भरे उसके तट पर मनोहर फल और कन्दमूल हैं।
41सुग्रीव उस गुफा में चार अन्य वानरों सहित निवास करता है। कभी-कभी वह पर्वत के शिखर पर बैठता है।
42राम और लक्ष्मण दोनों को इस प्रकार उपदेश देकर पुष्पमाला धारण किए साहसी कबन्ध आकाश में सूर्य के समान देदीप्यमान चमका।
43प्रस्थान के लिए उद्यत राम और लक्ष्मण दोनों आकाश में प्रतीक्षा करते यशस्वी कबन्ध के समीप गए और कहा—अब आप जा सकते हैं।
44तब सन्तुष्ट कबन्ध ने दोनों भ्राताओं से कहा—अब आप अपना कार्य सिद्ध करने जा सकते हैं। तत्पश्चात् उसने विदा ली।
45कबन्ध ने अपना वास्तविक रूप धारण किया, उसका शरीर सूर्य की आभा के समान चमक रहा था। वह अपना रूप दिखाता हुआ आकाश में खड़ा रहा और राम की ओर देखकर बोला—सुग्रीव से मैत्री कीजिए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का त्रिसप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1रामलाई सीतालाई खोज्ने उपाय बताएर कबन्धले पुनः यी महत्त्वपूर्ण वचन भन्यो:
2हे राम! पश्चिमतर्फ जाने यो मनोहर मार्ग तपाईंका लागि मंगलमय छ। त्यो फुलेका रूखले देदीप्यमान छ। त्यहाँ जामुनका रूख, प्रियाल रूख, रुखकटहरका रूख, वरका रूख, प्लक्ष रूख (जसबाट दूधजस्तो रस निस्कन्छ), तेँदूका रूख, पवित्र पीपल, कर्णिकार (राता र सेता फूल भएका), आँपका रूख तथा अन्य रूख छन्—जस्तै सुक्खा भूमिका काँडेदार रूख, तिलक रूख, रातमा फुल्ने रूख, अग्निमुख्य र नीला फूल भएका अशोक रूख, कदम्ब रूख, करवीर रूख, राता अशोक रूख र परिभद्रक रूख।
3हे राम! पश्चिमतर्फ जाने यो मनोहर मार्ग तपाईंका लागि मंगलमय छ। त्यो फुलेका रूखले देदीप्यमान छ। त्यहाँ जामुनका रूख, प्रियाल रूख, रुखकटहरका रूख, वरका रूख, प्लक्ष रूख (जसबाट दूधजस्तो रस निस्कन्छ), तेँदूका रूख, पवित्र पीपल, कर्णिकार (राता र सेता फूल भएका), आँपका रूख तथा अन्य रूख छन्—जस्तै सुक्खा भूमिका काँडेदार रूख, तिलक रूख, रातमा फुल्ने रूख, अग्निमुख्य र नीला फूल भएका अशोक रूख, कदम्ब रूख, करवीर रूख, राता अशोक रूख र परिभद्रक रूख।
4हे राम! पश्चिमतर्फ जाने यो मनोहर मार्ग तपाईंका लागि मंगलमय छ। त्यो फुलेका रूखले देदीप्यमान छ। त्यहाँ जामुनका रूख, प्रियाल रूख, रुखकटहरका रूख, वरका रूख, प्लक्ष रूख (जसबाट दूधजस्तो रस निस्कन्छ), तेँदूका रूख, पवित्र पीपल, कर्णिकार (राता र सेता फूल भएका), आँपका रूख तथा अन्य रूख छन्—जस्तै सुक्खा भूमिका काँडेदार रूख, तिलक रूख, रातमा फुल्ने रूख, अग्निमुख्य र नीला फूल भएका अशोक रूख, कदम्ब रूख, करवीर रूख, राता अशोक रूख र परिभद्रक रूख।
5ती रूखमा चढेर वा आफ्नो बलले तिनलाई निहुराएर तपाईंहरू दुवैले अमृतसमान मीठा फल खानुहोस् र अगाडि बढ्नुहोस्।
6हे काकुत्स्थवंशज! अझ अगाडि बढ्दा तपाईंले उत्तर कुरु देशको अर्को वन भेट्नुहुनेछ, जसका फुलेका रूख नन्दन उद्यानसमान प्रतीत हुन्छन्।
7त्यस बगैँचाका रूखले सबै ऋतुका फलसहित मह चुहाउँछन्। (कुबेरको) चैत्ररथ बगैँचासमान त्यसले सबै ऋतुका फल दिन्छ।
8फलले निहुरिएका विशाल हाँगा भएका ती रूख पर्वत वा बादलसमान देखिन्छन्।
9लक्ष्मणले रूखमा चढेर वा तिनलाई निहुराएर तपाईंका लागि अमृतसमान फल ल्याउनेछन्।
10हे वीर पुरुषहरू! महान् देशहरूमा पहाडबाट पहाड, वनबाट वन पार गर्दै जानुहोस्, जबसम्म तपाईंहरू पम्पा नाम गरेको सरोवरसम्म पुग्नुहुन्न।
11हे राम! पम्पाका भिरालो ढुङ्गा र गिटीविहीन छन्। ती चिप्ला छैनन्। ती लेउविहीन छन्। पानी न धेरै गहिरो छ, न धेरै छिपछिपे। त्यसका किनारमा चिल्ला बालुवाका सतह छन् र त्यो कमल र कुमुदले भरिएको छ।
12हे रघुनन्दन! पम्पाको पानीमा विचरण गर्ने हाँस, बतख, क्रौञ्च र कुरर पक्षीलाई कलरव र कूजन गर्दै तपाईंले देख्नुहुनेछ।
13तिनी मारिन सक्छन् भन्ने नजानी ती निर्दोष प्राणी मानिससँग डराउनेछैनन्। तपाईंहरू दुवैले घिउका डल्लासमान पुष्ट ती पक्षी मारेर खान सक्नुहुन्छ।
14हे रघुवंशी राम! त्यहाँ पम्पामा बाण चलाएर एउटै हाड भएका उत्तम माछा, झिँगेमाछा र ठूला माछा, बाङ्गो मुख भएका माछा, कत्ला र पखेटाविहीन माछा फलामे सिन्कामा सेकेर पकाइएका निष्ठावान् लक्ष्मणले तपाईंलाई अर्पण गर्नेछन्।
15हे रघुवंशी राम! त्यहाँ पम्पामा बाण चलाएर एउटै हाड भएका उत्तम माछा, झिँगेमाछा र ठूला माछा, बाङ्गो मुख भएका माछा, कत्ला र पखेटाविहीन माछा फलामे सिन्कामा सेकेर पकाइएका निष्ठावान् लक्ष्मणले तपाईंलाई अर्पण गर्नेछन्।
16जब तपाईं हर्षपूर्वक ती माछा खानुहुनेछ, तब लक्ष्मणले पम्पाबाट कमलको पातमा तपाईंलाई पिउनका लागि पानी ल्याउनेछन्। कमलले भरिएको पम्पाको पानीमा तिनको सुगन्ध रहन्छ। त्यो आनन्ददायक, चिसो, स्वास्थ्यकर र निर्मल छ, चाँदी र स्फटिकसमान।
17जब तपाईं हर्षपूर्वक ती माछा खानुहुनेछ, तब लक्ष्मणले पम्पाबाट कमलको पातमा तपाईंलाई पिउनका लागि पानी ल्याउनेछन्। कमलले भरिएको पम्पाको पानीमा तिनको सुगन्ध रहन्छ। त्यो आनन्ददायक, चिसो, स्वास्थ्यकर र निर्मल छ, चाँदी र स्फटिकसमान।
18हे पुरुषश्रेष्ठ! तपाईंले मनोहर रूप भएका विशाल बँदेल देख्नुहुनेछ जो साँढेसमान गर्जन्छन्, पर्वतगुफामा विश्राम गर्छन्, वनमा विचरण गर्छन् र पानीका लागि पम्पा आउँछन्।
19हे पुरुषश्रेष्ठ! तपाईंले मनोहर रूप भएका विशाल बँदेल देख्नुहुनेछ जो साँढेसमान गर्जन्छन्, पर्वतगुफामा विश्राम गर्छन्, वनमा विचरण गर्छन् र पानीका लागि पम्पा आउँछन्।
20साँझमा विचरण गर्दा तपाईंले फूलले लटरम्म रूख र चिसो पानीले भरिएको पम्पा सरोवर देख्नुहुनेछ। तपाईंले आफ्नो शोक बिर्सनुहुनेछ।
21हे रघुनन्दन! त्यहाँ तपाईंले तिलक रूख र फूलले भरिएका पारिजात देख्नुहुनेछ। तपाईंले पम्पामा फुलेका कुमुद र कमल पनि देख्नुहुनेछ।
22हे राम! ती फूल धारण गर्ने कोही छैन। ती माला न ओइलाउँछन्, न सुक्छन्।
23जब मुनि मतङ्गका शिष्यहरूले आफ्ना गुरुका लागि बोकिने वन्य पदार्थको भारी बोझमुनि शान्त अवस्थामा रहँदा पनि तिनका शरीरबाट पसिनाका थोपा भुइँमा खस्थे, तब ती पसिनाका थोपा फूलमा बदलिन्थे; र मुनिहरूको तपोबलले ती फूल ओइलाउँदैनन्।
24जब मुनि मतङ्गका शिष्यहरूले आफ्ना गुरुका लागि बोकिने वन्य पदार्थको भारी बोझमुनि शान्त अवस्थामा रहँदा पनि तिनका शरीरबाट पसिनाका थोपा भुइँमा खस्थे, तब ती पसिनाका थोपा फूलमा बदलिन्थे; र मुनिहरूको तपोबलले ती फूल ओइलाउँदैनन्।
25हे काकुत्स्थ! यद्यपि तिनी धेरै पहिले गए, तापनि अझै तिनकी परिचारिका शबरी नाम गरेकी एक वृद्धा तपस्विनी त्यहाँ छिन्।
26हे राम! उनी धर्ममा प्रतिष्ठित छिन्, र तपाईं देवतुल्य तथा समस्त प्राणीद्वारा पूजित हुनुहुन्छ। जब उनले तपाईंलाई देख्नेछिन्, तब उनले स्वर्ग प्राप्त गर्नेछिन्।
27हे काकुत्स्थ कुलका राम! पम्पाको पश्चिमी किनारमा पुग्दा तपाईंले एउटा अनुपम आश्रमस्थल देख्नुहुनेछ जो एउटा टाढाको ठाउँमा लुकेको छ।
28मुनि मतङ्गद्वारा निषिद्ध भएकाले वन र पर्वतका हात्तीले त्यस आश्रममाथि आक्रमण गर्दैनन्।
29मुनि मतङ्गद्वारा निषिद्ध भएकाले वन र पर्वतका हात्तीले त्यस आश्रममाथि आक्रमण गर्दैनन्।
30हे राम! नाना पक्षीले भरिएको त्यस वनमा, जो देवताहरूको नन्दन उद्यानसमान छ, तपाईंले आफ्नो बसाइको आनन्द लिनुहुनेछ।
31पम्पाको किनारमा रहेको ऋष्यमूक पर्वतका रूख फूलले भरिएका छन्। त्यसमा चढ्न कठिन छ र त्यसको रक्षा युवा हात्तीहरूले गर्छन्। यो अग्लो पर्वत प्राचीन कालमा ब्रह्माले रचेका थिए।
32हे राम! त्यस पर्वतको शिखरमा निद्रामा जुनसुकै ऐश्वर्य कसैले सपनामा देख्छ, त्यो ब्युँझँदा उसले पाउँछ।
33यदि कुनै दुष्कर्मी वा पापी त्यस (ऋष्यमूक) पर्वतमा चढ्यो भने, ऊ निद्रामै राक्षसहरूद्वारा त्यहीँबाट तल फ्याँकिन्छ। पापीले यस उबडखाबड पर्वतमा चढ्दैन।
34यदि कुनै दुष्कर्मी वा पापी त्यस (ऋष्यमूक) पर्वतमा चढ्यो भने, ऊ निद्रामै राक्षसहरूद्वारा त्यहीँबाट तल फ्याँकिन्छ। पापीले यस उबडखाबड पर्वतमा चढ्दैन।
35हे राम! मुनि मतङ्गको वनमा बस्ने युवा क्रीडाशील हात्तीहरूको चिच्याहट पम्पामा सुनिन्छ।
36बादलसमान कालो, मदको बहावले भिजेका ती विशाल, फुर्तिला हात्ती एकत्र हुन्छन् र फेरि अलग भई छरिन्छन्।
37वनमा विचरण गर्ने ती हात्तीले पम्पाबाट शुद्ध र चिसो प्रचुर पानी पिउँछन् र सन्तुष्ट भई वनमा प्रवेश गर्छन्।
38जब तपाईंले नीलमणिसमान चम्कने भालु, बाघ र कहिल्यै पराजय नजान्ने कृष्णसार देख्नुहुनेछ, तब तपाईंले आफ्नो शोक बिर्सनुहुनेछ।
39हे काकुत्स्थ कुलका राम! त्यस पर्वतमा एउटा सुन्दर गुफा छ जो ढुङ्गाको पाटाले ढाकिएको छ। त्यसमा प्रवेश गर्न कठिन छ।
40त्यस गुफाको पूर्वी प्रवेशद्वारमा एउटा चिसो जलाशय छ। नाना पशुले भरिएको त्यसको किनारमा मनोहर फल र कन्दमूल छन्।
41सुग्रीव त्यस गुफामा चार अन्य वानरसहित बस्छ। कहिलेकाहीँ ऊ पर्वतको शिखरमा बस्छ।
42राम र लक्ष्मण दुवैलाई यसरी उपदेश दिएर फूलमाला धारण गरेको साहसी कबन्ध आकाशमा सूर्यसमान देदीप्यमान चम्क्यो।
43प्रस्थानका लागि उद्यत राम र लक्ष्मण दुवै आकाशमा पर्खिरहेको यशस्वी कबन्धको छेउमा गए र भने—अब तपाईं जान सक्नुहुन्छ।
44तब सन्तुष्ट कबन्धले दुवै दाजुभाइलाई भन्यो—अब तपाईंहरू आफ्नो कार्य सिद्ध गर्न जान सक्नुहुन्छ। त्यसपछि उसले बिदा लियो।
45कबन्धले आफ्नो वास्तविक रूप धारण गर्यो, उसको शरीर सूर्यको आभासमान चम्किरहेको थियो। ऊ आफ्नो रूप देखाउँदै आकाशमा उभिइरह्यो र रामतर्फ हेरेर भन्यो—सुग्रीवसँग मैत्री गर्नुहोस्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको त्रिहत्तरौँ सर्ग समाप्त भयो।