Sarga 16
Aranya Kanda · Chapter 16
Sanskrit
1वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः। शरद्व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत।।3.16.1।।
2स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः। प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम्।।3.16.2।।
3प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान्। पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत्।।3.16.3।।
4अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद। अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः।।3.16.4।।
5नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यशालिनी। जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः।।3.16.5।।
6नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः। कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः।।3.16.6।।
7प्राज्यकामा जनपदास्सम्पन्नतरगोरसाः। विचरन्ति महीपाला यात्रास्था विजिगीषवः।।3.16.7।।
8सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तक सेविताम्। विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते।।3.16.8।।
9प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम्। यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः।।3.16.9।।
10अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखाः। दिवसास्सुभगादित्याश्चायासलिलदुर्भगाः।।3.16.10।।
11मृदुसूर्यास्सनीहाराः पटुशीतास्समारुताः। शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्तिसाम्प्रतम्।।3.16.11।।
12निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः। शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम्।।3.16.12।।
13रविसङ्क्रान्तसौभाग्य स्तुषारारुणमण्डलः। निश्श्वासान्ध इवादर्शन्छन्द्रमा न प्रकाशते।।3.16.13।।
14ज्योत्स्न तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते। सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते।।3.16.14।।
15प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम्। प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः।।3.16.15।।
16बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च। शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नद्भि क्रौञ्चसारसैः।।3.16.16।।
17खर्जूरपुष्पाकृतिभिश्शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः। शोभन्ते किञ्चिदानम्राश्शालयः कनकप्रभाः।।3.16.17।।
18मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः। दूरमभ्युदितस्सूर्यश्शशाङ्क इव लक्ष्यते।।3.16.18।।
19अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखः। संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपश्शोभते क्षितौ।।3.16.19।।
20अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला। वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा।।3.16.20।।
21स्पृशंस्तु विमलं शीतमुदकं द्विरदस्सुखम्। अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम्।।3.16.21।।
22एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः। नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम्।।3.16.22।।
23अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसाऽवृताः। प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः।।3.16.23।।
24बाष्पसञ्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः। हिमार्द्रवालुकैस्तीरैस्सरितो भान्ति साम्प्रतम्।।3.16.24।।
25तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च। शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम्।।3.16.25।।
26जराजर्जरितैः पद्मैशशीर्णकेसरकर्णिकैः। नालषेर्हिमध्वस्सैर्न भन्ति कमलाकराः।।3.16.26।।
27अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रः काले दुःखसमन्वितः। तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे।।3.16.27।।
28त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून्। तपस्स्वी नियताहारश्शेते शीते महीतले।।3.16.28।।
29सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः। वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम्।।3.16.29।।
30अत्यन्तसुखसंवृद्धस्सुकुमारस्सुखोचितः। कथं न्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते।।3.16.30।।
31पद्मपत्रेक्षणो वीरश्श्यामो निरुदरो महान्। धर्मज्ञ स्सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः।।3.16.31।। प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः। सन्त्यज्य विविधान्भोगानार्यं सर्वात्मना श्रितः।।3.16.32।।
32पद्मपत्रेक्षणो वीरश्श्यामो निरुदरो महान्। धर्मज्ञ स्सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः।।3.16.31।। प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः। सन्त्यज्य विविधान्भोगानार्यं सर्वात्मना श्रितः।।3.16.32।।
33जितस्स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना। वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते।।3.16.33।।
34न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति। ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः।।3.16.34।।
35भर्ता दशरथो यस्यास्साधुश्च भरतस्सुतः। कथं नु साऽम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरशीलिनी।।3.16.35।।
36इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके। परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत्।।3.16.36।।
37स तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथञ्चन। तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु।।3.16.37।।
38निश्चिताऽपि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता। भरतस्नेहसन्तप्ता बालिशीक्रियते पुनः।।3.16.38।।
39संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च। हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च।।3.16.39।।
40कदान्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना। शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन।।3.16.40।।
41इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम्। चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थस्सानुजस्सह सीतया।।3.16.41।।
42तर्पयित्वाऽथ सलिलैस्ते पितृ़न्दैवतानि च। स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः।।3.16.42।।
43कृताभिषेकस्सरराज रामः सीताद्वितीयस्सह लक्ष्मणेन। कृताभिषेको गिरिराजपुत्र्या रुद्रस्सनन्दी भगवानिवेशः।।3.16.43।।
English
1While the great self Rama lived happily there, autumn passed and dear winter set in.
2Once Rama, delight of the Raghu race, went to the beautiful river Godavari for ablution in the early hours of the morning.
3While valiant Lakshmana, walking behind Sita who was carrying a pitcher in her hand bent down a little and told Rama thus:
4O sweetspeaking brother, the season which is dear to you has arrived. It appears the auspicious year is going to be embellished with this season.
5People feel frozen with fog, and water is no more enjoyable. The earth is full of crops and fire is so agreeable.
6Pious men offer their libations of the first crop at Agnistoma sacrifice and thereby please their manes and get rid of their sins.
7People in the countryside with their desires satisfied obtain abundant cow's milk at this time. Rulers of the earth are out on their expedition with a desire for victory.
8As the Sun has resorted to the direction (south) that serves the god of death, the north devoid of (the Sun) shines like a woman without the vermilion mark on the forehead.
9Presently with the Sun far away, the Himalayas abounding in snow has naturally justified its name.
10The days are enjoyable at noon as it is pleasant to move about during this time since the sun is not scorching. But the shade and water seem to be unfortunate (as they are not liked by any one.
11The days will be frostsmitten. The Sun will also be mild. Due to heavy dewfall the weather will be cold with the blowing of the wind. Forests will be empty (as no animals would be seen moving around.)
12At this time people do not sleep under the open sky. With the month of Pushya approaching, nights feel cool and look red due to frost. They prolong into three yamas.
13With the radiance of the Sun dimmed, with its orb reddened by frost, the moon does not shine clear like a mirror blurred with breath.
14On a fullmoon night the beams of the moon faded by forest look pale, dull like Sita scorched by the heat of the Sun.
15The west wind which by nature feels cold at this time blows doubly cold, hit by snow.
16The snowcold forest terrains are fertile with barley and wheat crops. As the Sun rises the swans and kraunchas produce pleasing notes.
17The tops of rice crops shining like gold resemble the flowers of datepalm.The fields full of ripe paddy bending a little (under the weight of grains) look delightful.
18The Sun risen at the distant horizon looks like the Moon, his lengthening rays covered with snow and dew.
19The heat of the Sun which we do not feel in the forenoon is comfortable during midday when the Sun shines slightly reddish white on earth.
20As the miadows are wet with dewdrops, the land looks delightful with mild Sunlight shining on the surface.
21The wild tusker, extremely thirsty, touches the clean, cold water joyfully, but immediately withdraws its trunk unable to bear the cold.
22Just as inefficient warriors do not enter the warfield, aquatic birds sitting near water do not venture to take a plunge into it.
23The flowerless forest ranges appear as if they are asleep, enveloped in the darkness of frost and snow .
24Now the rivers are not visible as the waters are covered with vapour. They are only inferred through the cackling of swans and the sands of the bank moistened with dewdrops.
25Due to snowfall, mildness of the Sun, and coldness (of weather) even the water flowing from the mountain top is not generally tasty.
26The lotuses in the tank no more shine (bright) as they are decayed by age, their filaments and pericarps withered with only stalks remaining.
27At this time, righteous Bharata, the best among men, with his devotion to you must be sadly performing penance at his residence.
28Giving up his kingdom, honour and pleasures of many kinds, Bharata will be living like an ascetic, sleeping on the ground in cold weather, his food under restriction.
29At this time, Bharata, accompanied by his subjects, must be daily going to river Sarayu for ablution.
30How can Bharata who was brought up in luxury, who is delicate, and deserves all comfort, take a dip in river Sarayu (in cold morning) ?
31He has a blue complexion, a pair of eyes like lotus petals, a thin waist and long arms. He is selfrestrained, softspoken, sweettempered and truthful. He knows his duty and maintains a low profile. A subduer of enemies, he is heroic and great. Such Bharata has given up the diverse pleasures of life and has surrendered himself to you with all his soul.
32He has a blue complexion, a pair of eyes like lotus petals, a thin waist and long arms. He is selfrestrained, softspoken, sweettempered and truthful. He knows his duty and maintains a low profile. A subduer of enemies, he is heroic and great. Such Bharata has given up the diverse pleasures of life and has surrendered himself to you with all his soul.
33Although you dwell in the forest, your great brother Bharata has won the kingdom of heaven by faithfully adopting your asceticism.
34The saying that men follow mother's path but not the path of the father, has been disproved by Bharata.
35How could mother Kaikeyi, who has a husband like Dasaratha and a noble son like Bharata, be so wicked by nature ?
36When pious Lakshmana said thus to Rama out of his love for him, Rama replied, unable to tolerate the words of censure against mother (Kaikeyi) :
37O dear, Kaikeyi, our second mother, is never to be criticised like that. You may, however, speak more of Bharata, the lord of the Iksvakus.
38Even though I have made up my mind to dwell in the forest and keep my vow, my love for Bharata makes me waver like a child (Rama does not want Bharata to suffer on his account).
39I remember his dear, sweet, ambrosial words, soothing to the heart and pleasing to the mind.
40O enhancer of joy of the Raghus when shall I meet great Bharata, brave Satrughna and you all together?
41Expressing his grief in such manner, Rama reached Godavari where he took his bath with his brother and Sita.
42And then poised, they offered libations of water to their forefathers and gods and prayer to the rising Sun.
43Accompanied by Sita and Lakshmana,Rama finished his bath in the river.He looked splendid like Lord Rudra followed by Nandi and the daughter of the king of the mountains (Parvati). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षोडशस्सर्गः।। Thus ends the sixteenth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1जब महात्मा राम वहाँ सुखपूर्वक रह रहे थे, तब शरद् ऋतु बीत गई और प्रिय हेमन्त ऋतु आ गई।
2एक बार रघुकुल के आनन्ददायक राम प्रातःकाल की प्रारम्भिक घड़ियों में स्नान के लिए सुन्दर गोदावरी नदी गए।
3तब हाथ में घड़ा लिए चलती सीता के पीछे चलते पराक्रमी लक्ष्मण ने कुछ झुककर राम से इस प्रकार कहा:
4हे मधुरभाषी भ्राता! आपको प्रिय ऋतु आ गई है। ऐसा प्रतीत होता है कि यह मंगलमय वर्ष इस ऋतु से अलंकृत होने जा रहा है।
5लोग कुहरे से जमे हुए अनुभव करते हैं और जल अब आनन्ददायक नहीं रहा। पृथ्वी फसलों से भरी है और अग्नि अत्यन्त सुखद है।
6धर्मपरायण पुरुष अग्निष्टोम यज्ञ में नई फसल की आहुतियाँ अर्पित करते हैं और इस प्रकार अपने पितरों को प्रसन्न कर पापों से मुक्त होते हैं।
7जनपदों के लोग अपनी कामनाएँ पूर्ण होने पर इस समय प्रचुर गोदुग्ध प्राप्त करते हैं। पृथ्वी के शासक विजय की इच्छा से अभियान पर निकले हुए हैं।
8चूँकि सूर्य ने यम की सेवा करने वाली दिशा (दक्षिण) का आश्रय लिया है, इसलिए (सूर्य से) रहित उत्तर दिशा ललाट पर सिन्दूर के बिना स्त्री के समान लगती है।
9इस समय सूर्य के दूर होने से हिमालय हिम से भरकर स्वाभाविक रूप से अपने नाम को सार्थक कर रहा है।
10मध्याह्न में दिन सुखद होते हैं क्योंकि इस समय सूर्य प्रचण्ड नहीं होता और घूमना-फिरना सुखद रहता है। किन्तु छाया और जल अभागे प्रतीत होते हैं (क्योंकि उन्हें कोई पसन्द नहीं करता)।
11दिन तुषार से आहत होंगे। सूर्य भी मन्द रहेगा। भारी ओस के कारण वायु चलने से मौसम शीतल रहेगा। वन सूने रहेंगे (क्योंकि कोई पशु घूमता दिखाई नहीं देगा)।
12इस समय लोग खुले आकाश के नीचे नहीं सोते। पौष मास निकट आने पर रात्रियाँ शीतल अनुभव होती हैं और तुषार से लाल दिखाई देती हैं। वे तीन याम तक लम्बी हो जाती हैं।
13सूर्य का तेज मन्द पड़ जाने से और तुषार से उसका मण्डल लाल हो जाने से चन्द्रमा उस दर्पण के समान स्पष्ट नहीं चमकता जो श्वास से धुँधला हो गया हो।
14पूर्णिमा की रात्रि में तुषार से मलिन चन्द्रमा की किरणें फीकी और निस्तेज लगती हैं, जैसे सूर्य के ताप से झुलसी सीता।
15जो पछुआ वायु इस समय स्वभाव से शीतल अनुभव होती है, वह हिम से आहत होकर दुगुनी शीतल बहती है।
16हिम से शीतल वनप्रदेश जौ और गेहूँ की फसलों से समृद्ध हैं। सूर्य के उदय होते ही हंस और क्रौञ्च मनोहर स्वर निकालते हैं।
17स्वर्ण के समान चमकते धान के शीर्ष खजूर के पुष्पों जैसे लगते हैं। पके धान से भरे और (दानों के भार से) कुछ झुके खेत मनोहर प्रतीत होते हैं।
18दूर क्षितिज पर उदित सूर्य चन्द्रमा के समान लगता है, उसकी लम्बी होती किरणें हिम और ओस से ढकी हैं।
19सूर्य का जो ताप हमें पूर्वाह्न में अनुभव नहीं होता, वह मध्याह्न में सुखद लगता है जब सूर्य पृथ्वी पर कुछ लालिमा लिए श्वेत चमकता है।
20चूँकि चरागाह ओस की बूँदों से भीगे हैं, इसलिए धरातल पर पड़ती मन्द धूप से भूमि मनोहर लगती है।
21अत्यन्त प्यासा जंगली गजराज स्वच्छ, शीतल जल को हर्षपूर्वक स्पर्श करता है, किन्तु शीत सहन न कर पाने से तत्काल अपनी सूँड़ खींच लेता है।
22जैसे अकुशल योद्धा युद्धभूमि में प्रवेश नहीं करते, वैसे ही जल के समीप बैठे जलपक्षी उसमें डुबकी लगाने का साहस नहीं करते।
23पुष्पहीन वनप्रदेश तुषार और हिम के अन्धकार से आवृत होकर मानो सोए हुए प्रतीत होते हैं।
24अब नदियाँ दिखाई नहीं देतीं क्योंकि जल वाष्प से ढका है। वे केवल हंसों के कलरव और ओस की बूँदों से भीगी तटों की बालू से अनुमानित होती हैं।
25हिमपात, सूर्य की मन्दता और (मौसम की) शीतलता के कारण पर्वतशिखर से बहता जल भी प्रायः स्वादिष्ट नहीं रहता।
26सरोवर के कमल अब (उज्ज्वल) नहीं चमकते क्योंकि वे काल से जीर्ण हो चुके हैं; उनके केसर और कर्णिकाएँ मुरझा गई हैं और केवल नाल शेष हैं।
27इस समय पुरुषों में श्रेष्ठ धर्मात्मा भरत आपके प्रति अपनी भक्ति के साथ अपने निवास पर शोकपूर्वक तप कर रहे होंगे।
28राज्य, सम्मान और नाना प्रकार के भोग त्यागकर भरत तपस्वी के समान जीवन बिता रहे होंगे, शीत में भूमि पर सोते हुए और भोजन में संयम रखते हुए।
29इस समय भरत अपनी प्रजा सहित प्रतिदिन सरयू नदी में स्नान के लिए जाते होंगे।
30विलास में पले, सुकुमार और समस्त सुखों के योग्य भरत (शीतल प्रातःकाल में) सरयू नदी में डुबकी कैसे लगाते होंगे?
31उनका वर्ण श्याम है, नेत्र कमलदल के समान हैं, कटि पतली और भुजाएँ लम्बी हैं। वे संयमी, मृदुभाषी, मधुर स्वभाव वाले और सत्यनिष्ठ हैं। वे अपना कर्तव्य जानते हैं और विनम्र रहते हैं। शत्रुदमन वे वीर और महान् हैं। ऐसे भरत ने जीवन के विविध भोग त्यागकर अपनी सम्पूर्ण आत्मा से स्वयं को आपके प्रति समर्पित कर दिया है।
32उनका वर्ण श्याम है, नेत्र कमलदल के समान हैं, कटि पतली और भुजाएँ लम्बी हैं। वे संयमी, मृदुभाषी, मधुर स्वभाव वाले और सत्यनिष्ठ हैं। वे अपना कर्तव्य जानते हैं और विनम्र रहते हैं। शत्रुदमन वे वीर और महान् हैं। ऐसे भरत ने जीवन के विविध भोग त्यागकर अपनी सम्पूर्ण आत्मा से स्वयं को आपके प्रति समर्पित कर दिया है।
33यद्यपि आप वन में निवास करते हैं, तथापि आपके महान् भ्राता भरत ने निष्ठापूर्वक आपकी तपस्या अपनाकर स्वर्ग का राज्य जीत लिया है।
34यह कहावत कि मनुष्य माता का मार्ग अपनाते हैं, पिता का नहीं—भरत ने इसे मिथ्या सिद्ध कर दिया है।
35दशरथ जैसे पति और भरत जैसे आर्य पुत्र वाली माता कैकेयी स्वभाव से इतनी दुष्ट कैसे हो सकीं?
36जब धर्मपरायण लक्ष्मण ने राम के प्रति अपने प्रेम से यह कहा, तब माता (कैकेयी) के विरुद्ध निन्दा के वचन सहन न कर पाने के कारण राम ने उत्तर दिया:
37हे प्रिय! हमारी मँझली माता कैकेयी की इस प्रकार कभी निन्दा नहीं करनी चाहिए। हाँ, तुम इक्ष्वाकुओं के स्वामी भरत के विषय में और अधिक कह सकते हो।
38यद्यपि मैंने वन में रहने और अपना व्रत निभाने का मन बना लिया है, तथापि भरत के प्रति मेरा प्रेम मुझे बालक के समान डाँवाडोल कर देता है।
39मुझे उनके प्रिय, मधुर, अमृतमय वचन स्मरण आते हैं, जो हृदय को शान्ति देते हैं और मन को प्रसन्न करते हैं।
40हे रघुकुल का हर्ष बढ़ाने वाले लक्ष्मण! मैं महात्मा भरत, वीर शत्रुघ्न और तुम सबसे एक साथ कब मिलूँगा?
41इस प्रकार अपना शोक व्यक्त करते हुए राम गोदावरी पहुँचे जहाँ उन्होंने अपने भ्राता और सीता सहित स्नान किया।
42और तत्पश्चात् संयत होकर उन्होंने अपने पितरों और देवताओं को जल की अंजलि अर्पित की तथा उदित होते सूर्य की प्रार्थना की।
43सीता और लक्ष्मण सहित राम ने नदी में अपना स्नान समाप्त किया। वे नन्दी और गिरिराजकुमारी (पार्वती) से अनुगत भगवान् रुद्र के समान शोभित हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का षोडश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1जब महात्मा राम त्यहाँ सुखपूर्वक बसिरहेका थिए, तब शरद् ऋतु बित्यो र प्रिय हेमन्त ऋतु आयो।
2एक पटक रघुकुलका आनन्ददायक राम बिहानको सुरुका घडीमा स्नानका लागि सुन्दर गोदावरी नदी गए।
3तब हातमा गाग्री लिएर हिँडेकी सीताको पछाडि हिँडेका पराक्रमी लक्ष्मणले केही निहुरेर रामलाई यसरी भने:
4हे मधुरभाषी दाजु! तपाईंलाई प्रिय ऋतु आइसक्यो। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि यो मंगलमय वर्ष यसै ऋतुले अलङ्कृत हुन गइरहेको छ।
5मानिसहरू कुहिरोले जमेको अनुभव गर्छन् र पानी अब आनन्ददायक रहेन। पृथ्वी बालीले भरिएको छ र अग्नि अत्यन्तै सुखद छ।
6धर्मपरायण पुरुषहरूले अग्निष्टोम यज्ञमा नयाँ बालीका आहुति अर्पण गर्छन् र यसरी आफ्ना पितृलाई प्रसन्न पारी पापबाट मुक्त हुन्छन्।
7जनपदका मानिसहरूले आफ्ना कामना पूरा भएपछि यस समय प्रचुर गाईको दूध प्राप्त गर्छन्। पृथ्वीका शासकहरू विजयको इच्छाले अभियानमा निस्केका छन्।
8सूर्यले यमको सेवा गर्ने दिशा (दक्षिण) को आश्रय लिएकाले (सूर्यविहीन) उत्तर दिशा निधारमा सिन्दूरविनाकी स्त्रीसमान लाग्छ।
9यस समय सूर्य टाढा भएकाले हिमालय हिमले भरिएर स्वाभाविक रूपमा आफ्नो नाम सार्थक पारिरहेको छ।
10मध्याह्नमा दिन सुखद हुन्छन् किनभने यस समय सूर्य प्रचण्ड हुँदैन र घुमफिर गर्न सुखद हुन्छ। तर छायाँ र पानी अभागी प्रतीत हुन्छन् (किनभने तिनलाई कसैले मन पराउँदैन)।
11दिन तुषारले आहत हुनेछन्। सूर्य पनि मन्द रहनेछ। भारी शीतका कारण वायु चल्दा मौसम चिसो रहनेछ। वन सुनसान रहनेछन् (किनभने कुनै पशु घुमेको देखिनेछैन)।
12यस समय मानिसहरू खुला आकाशमुनि सुत्दैनन्। पौष महिना नजिक आउँदा रातहरू चिसो अनुभव हुन्छन् र तुषारले राता देखिन्छन्। ती तीन यामसम्म लामा हुन्छन्।
13सूर्यको तेज मन्द भएकाले र तुषारले उसको मण्डल रातो भएकाले चन्द्रमा त्यस ऐनासमान स्पष्ट चम्कँदैन जो सासले धमिलो भएको होस्।
14पूर्णिमाको रातमा तुषारले मलिन चन्द्रमाका किरण फिका र निस्तेज लाग्छन्, जस्तै सूर्यको तापले डढेकी सीता।
15जुन पश्चिमी वायु यस समय स्वभावले चिसो अनुभव हुन्छ, त्यो हिमले आहत भई दोब्बर चिसो बहन्छ।
16हिमले चिसो वनप्रदेश जौ र गहुँका बालीले समृद्ध छन्। सूर्य उदाउनेबित्तिकै हाँस र क्रौञ्चले मनोहर स्वर निकाल्छन्।
17सुनसमान चम्कने धानका शीर्ष खजुरका फूलजस्ता लाग्छन्। पाकेको धानले भरिएका र (दानाको भारले) केही निहुरिएका खेत मनोहर प्रतीत हुन्छन्।
18टाढाको क्षितिजमा उदाएको सूर्य चन्द्रमासमान लाग्छ, उसका लम्बिँदै गएका किरण हिम र शीतले ढाकिएका छन्।
19सूर्यको जुन ताप हामीलाई पूर्वाह्नमा अनुभव हुँदैन, त्यो मध्याह्नमा सुखद लाग्छ जब सूर्य पृथ्वीमा केही रातो लिएर सेतो चम्कन्छ।
20चरनहरू शीतका थोपाले भिजेका हुनाले धरातलमा पर्ने मन्द घामले भूमि मनोहर लाग्छ।
21अत्यन्तै तिर्खाएको जङ्गली गजराजले सफा, चिसो पानी हर्षपूर्वक छुन्छ, तर चिसो सहन नसकेर तत्कालै आफ्नो सुँड फिर्ता लिन्छ।
22जसरी अकुशल योद्धाहरू युद्धभूमिमा प्रवेश गर्दैनन्, त्यसै गरी पानीको छेउमा बसेका जलपक्षीहरूले त्यसमा डुबुल्की मार्ने साहस गर्दैनन्।
23फूलविहीन वनप्रदेश तुषार र हिमको अन्धकारले आवृत भई मानौँ सुतेका प्रतीत हुन्छन्।
24अब नदीहरू देखिँदैनन् किनभने पानी वाष्पले ढाकिएको छ। तिनी केवल हाँसका कलरव र शीतका थोपाले भिजेका किनारका बालुवाबाट अनुमान गरिन्छन्।
25हिमपात, सूर्यको मन्दता र (मौसमको) चिसोपनका कारण पर्वतशिखरबाट बग्ने पानी पनि प्रायः स्वादिलो रहँदैन।
26सरोवरका कमल अब (उज्ज्वल) चम्कँदैनन् किनभने ती कालले जीर्ण भइसकेका छन्; तिनका केसर र कर्णिका ओइलाइसकेका छन् र केवल डाँठ बाँकी छन्।
27यस समय मानिसहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा भरत तपाईंप्रतिको आफ्नो भक्तिसहित आफ्नो निवासमा शोकपूर्वक तप गरिरहेका हुनेछन्।
28राज्य, सम्मान र नाना प्रकारका भोग त्यागेर भरत तपस्वीसमान जीवन बिताइरहेका हुनेछन्, चिसोमा भुइँमा सुत्दै र भोजनमा संयम राख्दै।
29यस समय भरत आफ्नी प्रजासहित दैनिक सरयू नदीमा स्नानका लागि गइरहेका हुनेछन्।
30विलासमा हुर्केका, सुकुमार र समस्त सुखयोग्य भरतले (चिसो बिहानमा) सरयू नदीमा कसरी डुबुल्की मारिरहेका होलान्?
31उनको वर्ण कालो छ, आँखा कमलदलसमान छन्, कम्मर पातलो र पाखुरा लामा छन्। उनी संयमी, मृदुभाषी, मीठो स्वभावका र सत्यनिष्ठ छन्। उनी आफ्नो कर्तव्य जान्दछन् र विनम्र रहन्छन्। शत्रुदमन उनी वीर र महान् छन्। यस्ता भरतले जीवनका विविध भोग त्यागेर आफ्नो सम्पूर्ण आत्माले आफूलाई तपाईंप्रति समर्पित गरेका छन्।
32उनको वर्ण कालो छ, आँखा कमलदलसमान छन्, कम्मर पातलो र पाखुरा लामा छन्। उनी संयमी, मृदुभाषी, मीठो स्वभावका र सत्यनिष्ठ छन्। उनी आफ्नो कर्तव्य जान्दछन् र विनम्र रहन्छन्। शत्रुदमन उनी वीर र महान् छन्। यस्ता भरतले जीवनका विविध भोग त्यागेर आफ्नो सम्पूर्ण आत्माले आफूलाई तपाईंप्रति समर्पित गरेका छन्।
33यद्यपि तपाईं वनमा बस्नुहुन्छ, तापनि तपाईंका महान् भाइ भरतले निष्ठापूर्वक तपाईंको तपस्या अपनाएर स्वर्गको राज्य जितिसकेका छन्।
34यो भनाइ कि मानिसहरूले माताको मार्ग अपनाउँछन्, पिताको होइन—भरतले यसलाई मिथ्या सिद्ध पारिदिएका छन्।
35दशरथजस्ता पति र भरतजस्ता आर्य पुत्र भएकी माता कैकेयी स्वभावले यति दुष्ट कसरी हुन सकिन्?
36जब धर्मपरायण लक्ष्मणले रामप्रतिको आफ्नो प्रेमले यसो भने, तब माता (कैकेयी) विरुद्धका निन्दाका वचन सहन नसकेर रामले उत्तर दिए:
37हे प्रिय! हाम्री माहिली माता कैकेयीको यसरी कहिल्यै निन्दा गर्नुहुँदैन। हो, तिमी इक्ष्वाकुका स्वामी भरतको विषयमा अझ बढी भन्न सक्छौ।
38यद्यपि मैले वनमा बस्ने र आफ्नो व्रत निभाउने मन बनाइसकेको छु, तापनि भरतप्रतिको मेरो प्रेमले मलाई बालकसमान डगमगाइदिन्छ।
39मलाई उनका प्रिय, मीठा, अमृतमय वचन सम्झना आउँछन्, जसले हृदयलाई शान्ति दिन्छन् र मनलाई प्रसन्न पार्छन्।
40हे रघुकुलको हर्ष बढाउने लक्ष्मण! म महात्मा भरत, वीर शत्रुघ्न र तिमी सबैलाई एकसाथ कहिले भेट्नेछु?
41यसरी आफ्नो शोक व्यक्त गर्दै राम गोदावरी पुगे जहाँ उनले आफ्ना भाइ र सीतासहित स्नान गरे।
42र त्यसपछि संयत भई उनीहरूले आफ्ना पितृ र देवतालाई पानीको अञ्जुली अर्पण गरे तथा उदाउँदो सूर्यको प्रार्थना गरे।
43सीता र लक्ष्मणसहित रामले नदीमा आफ्नो स्नान सिध्याए। उनी नन्दी र गिरिराजकुमारी (पार्वती) ले अनुगत भगवान् रुद्रसमान शोभित भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको सोह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।