Anushasanika Parva — The history and particular rites of a Shraddha
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 91
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन् काले किमात्मकम्। भृग्वगिरसिके काले मुनिना कतरेण वा॥
2कानि श्राद्धानि वानि कानि मूलफलानि च। धान्यजात्यश्च का वास्तन्मे ब्रूहि पितामह॥
3भीष्म उवाच यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन् काले यदात्मकम्। येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप॥
4स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान्। तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः॥
5दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमि म तपोधनः। निमेश्चाप्यभवत् पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः॥
6पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः। कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः॥
7निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा। संतापमगमत् तीवं पुत्रशोकपरायणः॥
8अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः। तमेव गणयशोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत॥
9तस्यासीत् प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः। मनः संवृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी॥
10ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः। यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च॥ उक्तानि यानि चान्नानि यानि चेष्टानि तस्य ह। तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः॥
11अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्या पूजितान्। दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत्॥
12सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत् समुपानयत्। ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकानं ददौ प्रभुः॥
13दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः। पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जत॥
14कृत्वा च दक्षिणाग्रान् वै दर्भान् स प्रयतः शुचिः। प्रददौ श्रीमतः पिण्डान् नामगोत्रमुदाहरन्।॥
15तत् कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मनः। पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत्॥
16अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम्। कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति॥
17ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः। ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः॥
18अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्षितम्। भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः॥
19निमे संकल्पिस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन। मा ते भूद् भीः पूर्वदृष्टो धर्मार्थं ब्रह्मणां स्वयम्॥
20सोऽयं स्वयम्भुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वया। ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धेयं विधिमाहरेत्॥
21अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्धेयं विधिमुत्तमम्। स्वयम्भुविहितं पुत्र तत् कुरुष्व निबाध मे॥
22कृत्वाग्नौ करणं पूर्व मन्त्रपूर्वं तपोधन। ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः॥
23विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराः। तेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा॥
24स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी। वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवहाक्षयेति च॥
25उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः। ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह तेऽनघ॥
26देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा। उष्णपा ये महाभागास्तेषां भाग: प्रकल्पितः॥
27ते श्राद्धनाच॑माना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्। सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयम्भुवा॥
28विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते। तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्॥
29बलं धृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत् पावनस्तथा। पार्णिक्षमा समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च।॥ विवस्वान् वीर्यवान् ह्रीमान् कीर्तिमान् कृत एव च। जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयंकरः॥ अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताप्यंशुमांस्तथा। शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा॥ स्रजो वज्री वरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः। विद्युद्वर्चा: सोमवर्चा: सूर्यश्रीश्चेति नामतः॥
30सोमप: सूर्यसावित्री दत्तात्मा पुण्डरीयकः। उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च॥ चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः। ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्॥ गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा। सप्तकृत् सोमवाश्च विश्वकृत् कविरेव च॥ अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च। कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः॥
31अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा। हिंगुद्रव्येषु शाकेषु पलाण्डु लसुनं तथा॥ सौभाञ्जनः कोविदारस्तथा गृञ्जनकादयः। कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च।॥
32ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत्। कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च। अङ्कुराधास्तथा वा इह शृङ्गाटकानि च॥ वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च। अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्॥
33निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम्। पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः॥
34चाण्डालश्यचौ वज्यौ निवापे समुपस्थिते। काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महापि वा॥ संकीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः। वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते॥
35इत्येवमुक्त्वा भगवान् स्ववंश्यं तमृर्षि पुरा। पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधनः॥
English
1Yudhishthira said By whom was the Shraddha first conceived and at what time? What also is its substance? In the time when the world was inhabited by only the descendants of Bhrigu and Angirasa who was the Muni who established the Shraddha?
2What deeds should not be done at Shraddha? What are those Shraddhas in which fruits and roots are to be offered? What kinds also of paddy should be avoided in Shraddhas? Tell me all this, O grandfather.
3Bhishma said Listen to me, O kine, as I tell you how the Shraddha was introduced, the time of such introduction, the essence of the rite, and the ascetic who conceived it.
4Form the SelfCreate Brahman sprang Atri, O you of Kuru's race. In Atri's family was born a Muni named Dattatreya.
5Dattatreya got a son named Nimi having asceticism for wealth. Nimi got a son named Shrimat who was gifted with great beauty of person.
6Upon the expiration of a full thousand years, Shrimat having practised the practised the severest austerities, yielded to the influence of Time and departed from this world.
7His father Nimi, having performed the purificatoy rites according to sanctioned rites, because stricken with great grief, thinking continually of the loss of his son.
8Thanking of that cause of sorrow, the great Nimi collected together various agreeable objects on the fourteenth day of the moon. The next morning he rose from bed.
9Stricken as his heart was with grief, as he rose from sleep that day he succeeded in withdrawing it from the one object upon which it had been working. His mind became busy with other matters.
10With rapt attention he then conceived the idea of a Shraddha. All those articles of his own fond, containing fruits and roots, and all those kinds of staple grains which he liked, were carefully thought of by that sage having penances for wealth.
11On the day of the New Moon he invited a number of worthy Brahmanas. Gifted with great wisdom, Nimi made them sit on seats and honoured them by going round thein.
12Approaching seven such Brahmanas whom he had brought to his house together, the powerful Nimi gave them food consisting of Shyamaka rice, unmixed with salt.
13Towards the feet of those Brahmanas engaged in eating the food that was served to them a number of Kusha blades was spread out, on the seats they occupied, with the tops of the blades directed towards the south.
14With a pure body and mind and with rapt attention, Niini, having placed those blades of sacred grass in the way indicated, offered cakes of rice to his dead son, uttering his name and family.
15Having done this, that foremost of ascetics became filled with regret at the idea of having done a deed that had not been laid down in any of the scriptures. Indeed, filled with regret, he began to think of what he had done.
16Never done before by the ascetics, alas, what have I done! How shall I avoid being cursed by the Brahmanas?
17He then thought of the original founder of his race. As soon as he was thought of, Atri having penances for wealth came there.
18Seeing him greatly stricken with grief consequent on the death of his son, the immortal Atri comforted him with agreeable advice.
19He said to him, O Nimi, this rite that you have conceived, is a sacrifice in honour of the departed Manes. Do not fear, O you, having asceticism for wealth. Formerly the Grandfather Brahman himself laid it down.
20This rite that you have conceived, has been ordained by the SelfCreate himself. Who else save the SelfCreate could ordain this ritual in Shraddhas?
21I shall now tell you, O son, the excellent ordinance laid down in the Shraddhas. Ordained by the SelfCreate himself, O son follow it. Listen to me first.
22Having first performed the Karna on the sacred fire with the help of Mantras, O you having penances for wealth, one should always pour libations next to the god of fire, and Soma, and Varuna.
23The Self Create next ordained a portion of the offerings to the Vishvedevas also, who are always the companions of the departed Manes.
24The Earth also, as the goddess who sustains the offerings made at Shraddhas, should then be lauded under the names of Vaishnavi, Kashyapi, and the inexhaustible,
25When water is being fatched for the Shraddha, the powerful god Varuna should be lauded. After this, both Agni and Soma should be invoked with respect and pleased (with libations), O sinless one.
26Those deities named Pitris were created by the SelfCreate. Others also, highly blessed, viz., the Ushmapas, were created by him. For all these, shares have been sanctioned of the offerings made at Shraddhas.
27By worshipping all those gods at Shraddhas, the ancestors of the persons performing them become purged of all sins. The departed Manes referred to above as those created by the SelfCreate are seven in number.
28The Vishvedevas, having Agni for their mouth, have been mentioned before. I shall now mention the names of those great deities who deserve shares of the offerings made at Shraddhas.
29They are Vala, Dhriti, Vipapma, Punyakrit, Pavana, Parshni. Kshemen, Samuha, Divyasanu, Vivasvat, Vivasvat, Virytavat, Hrimat, Kirtimat, Krita, Jitaman, Munivirtya, Diptroman, Bhayankara Anukarınan, Pratita, Pradatri, Angshumat, Shailabha, Parama, Krodhi, Dhiroshni, Bhupati, Shajas, Vajrin, and Vari, these are the eternal Vishvedevas, There are others also whose names Vidyutvarchas, Somavarchas, and Suryashree by name. are
30Others also are Somapa, Suryasavitra, Dattatman, Pundariyaka, Ushninabha, Nabhoda. Vishvayu, Dipti, Chamuhara, Suresha, Vyomari, Shankara, Bhava, Isha, Karttri, Kriti, Daksha, Bhuvana, Divyakarmakrit, Ganita, Panchaviryya, Aditya, Rashmimat, Saptakrit, Somavarchas, Vishvakrit, Kavi, Anugoptri, Sugoptri, Naptri, and Ishvara, these highly blessed ones are called Vishvedevas. They are eternal, and they know all that occurs in Time,
31Kodrava, and Pulaka are the species of paddy which should not be offered at Shraddhas. Asafoetida also, among articles used in coO king, should not be offered, as also onions and garlic's, the produce of the Moringa, pterygosperma, Bauhinia, Variegataa, the meat of animals killed with poisoned arrows, all varieties of Cucurbita Pepo, Cucurbita lagenaria, and black salt. All articles, again, upon which any one has spat or upon which tears have fallen should be avoided at Shraddhas.
32The other articles that should not be offered at Shraddhas are the flesh of the domesticated hog, the meat of all animals not killed at sacrifices, Nigella sativa, salt of the variety called Vid, the potherb that is called Shitapaki, all sprouts and also the Trapa bispinosa. All kinds of salt should be excluded from the offerings made at Shraddhas, and also fruits of the Eugenia Jambolana.
33Among offerings made to the departed Manes or with the Havya and Kavya offered to the celestials, the potherb called Sudarshana should not be included. Havi mixed with this is not acceptable to the departed Manes.
34From the place where the Shraddha is being performed, the Chandala and the Shvapacha should be excluded, as also all who wear yellow clothes and persons suffering from leprosy, or one who has bcen outcasted, or one who is guilty of Brahmanicide, or a Brahmana of mixed descent, or one who is the relative of an outcast man. These all should be excluded by wise persons from the place where a Shraddha is being performed.
35Having said these words formerly to the Rishi Nimi of his own race, the illustrious Atri having penances for wealth then went back to the Grandfather's court in the celestial region.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — श्राद्ध की कल्पना सर्वप्रथम किसने की और किस काल में? उसका सार क्या है? जिस काल में यह संसार केवल भृगु और अंगिरा के वंशजों से बसा हुआ था, उस समय वे कौन मुनि थे जिन्होंने श्राद्ध की प्रतिष्ठा की?
2श्राद्ध में कौन-से कर्म नहीं करने चाहिए? वे कौन-से श्राद्ध हैं जिनमें फल और मूल अर्पित किए जाते हैं? श्राद्धों में किस प्रकार के धान्य त्याज्य हैं? हे पितामह, मुझे यह सब बताइए।
3भीष्म ने कहा — हे राजन्, मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि श्राद्ध का प्रवर्तन कैसे हुआ, वह प्रवर्तन किस काल में हुआ, उस विधि का सार क्या है, और वे तपस्वी कौन थे जिन्होंने उसकी कल्पना की।
4हे कुरुवंशी, स्वयम्भू ब्रह्मा से अत्रि उत्पन्न हुए। अत्रि के कुल में दत्तात्रेय नामक मुनि का जन्म हुआ।
5दत्तात्रेय को निमि नामक पुत्र प्राप्त हुआ, जिसका धन तपस्या था। निमि को श्रीमान् नामक पुत्र प्राप्त हुआ, जो महान् शारीरिक सौन्दर्य से सम्पन्न था।
6पूरे एक सहस्र वर्ष व्यतीत होने पर, कठोरतम तप कर चुके श्रीमान् काल के अधीन होकर इस लोक से चले गए।
7उनके पिता निमि ने शास्त्रविहित विधि से शुद्धिकर्म सम्पन्न किए, किन्तु पुत्र के वियोग का निरन्तर स्मरण करते हुए वे महान् शोक से पीड़ित हो गए।
8उस शोक के कारण का चिन्तन करते हुए महात्मा निमि ने चतुर्दशी के दिन नाना प्रकार की मनोहर वस्तुएँ एकत्र कीं। अगले प्रातःकाल वे शय्या से उठे।
9यद्यपि उनका हृदय शोक से विदीर्ण था, तथापि उस दिन निद्रा से उठते ही वे उसे उस एक विषय से हटाने में सफल हुए जिस पर वह लगा हुआ था। उनका मन अन्य विषयों में लग गया।
10तब एकाग्र चित्त होकर उन्होंने श्राद्ध की कल्पना की। तपोधन उन ऋषि ने अपने प्रिय भोजन की उन समस्त वस्तुओं का, जिनमें फल और मूल थे, तथा उन समस्त प्रकार के मुख्य अन्नों का, जो उन्हें प्रिय थे, ध्यानपूर्वक विचार किया।
11अमावस्या के दिन उन्होंने अनेक योग्य ब्राह्मणों को निमन्त्रित किया। महाप्रज्ञ निमि ने उन्हें आसनों पर बैठाया और उनकी प्रदक्षिणा करके उनका सत्कार किया।
12अपने घर में एकत्र किए हुए उन सात ब्राह्मणों के समीप जाकर शक्तिशाली निमि ने उन्हें श्यामाक चावल का भोजन दिया, जिसमें नमक नहीं मिलाया गया था।
13परोसा हुआ भोजन करते हुए उन ब्राह्मणों के चरणों की ओर, जिन आसनों पर वे बैठे थे, वहाँ बहुत-से कुशों के तिनके बिछाए गए, जिनके अग्रभाग दक्षिण की ओर थे।
14शुद्ध शरीर और मन से, एकाग्र चित्त होकर, उस बताई गई विधि से पवित्र कुश बिछाकर निमि ने अपने मृत पुत्र का नाम और गोत्र उच्चारण करते हुए उसे अन्न के पिण्ड अर्पित किए।
15ऐसा कर चुकने पर वे तपस्वीश्रेष्ठ इस विचार से पश्चात्ताप से भर गए कि उन्होंने ऐसा कर्म किया है जो किसी भी शास्त्र में विहित नहीं है। वस्तुतः पश्चात्ताप से भरकर वे सोचने लगे कि उन्होंने क्या कर डाला।
16'हाय, जो कर्म तपस्वियों ने कभी नहीं किया, वह मैंने कर डाला! अब मैं ब्राह्मणों के शाप से कैसे बचूँगा?'
17तब उन्होंने अपने वंश के आदि प्रवर्तक का स्मरण किया। स्मरण करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे।
18पुत्र की मृत्यु से अत्यन्त शोकाकुल निमि को देखकर अमर अत्रि ने मधुर उपदेश से उन्हें सान्त्वना दी।
19उन्होंने उनसे कहा — हे निमि, यह विधि जो तुमने कल्पित की है, वह दिवंगत पितरों के सम्मान में किया गया यज्ञ है। हे तपोधन, भय मत करो। पूर्वकाल में स्वयं पितामह ब्रह्मा ने ही इसका विधान किया था।
20यह विधि जो तुमने कल्पित की है, स्वयं स्वयम्भू द्वारा ही विहित है। स्वयम्भू के अतिरिक्त और कौन श्राद्धों के इस विधान को नियत कर सकता था?
21हे पुत्र, अब मैं तुम्हें श्राद्धों में निर्दिष्ट उत्तम विधान बताऊँगा। हे पुत्र, यह स्वयं स्वयम्भू द्वारा विहित है, अतः इसका पालन करो। पहले मुझसे सुनो।
22हे तपोधन, मन्त्रों की सहायता से पवित्र अग्नि में सर्वप्रथम होम सम्पन्न करके मनुष्य को तदनन्तर सदा अग्निदेव को, सोम को और वरुण को आहुतियाँ देनी चाहिए।
23तदनन्तर स्वयम्भू ने विश्वेदेवों के लिए भी अर्पणों का एक भाग नियत किया, जो सदा दिवंगत पितरों के सहचर रहते हैं।
24तब श्राद्ध में किए गए अर्पणों को धारण करने वाली देवी के रूप में पृथ्वी की भी स्तुति वैष्णवी, काश्यपी और अक्षया — इन नामों से करनी चाहिए।
25हे निष्पाप, जब श्राद्ध के लिए जल लाया जा रहा हो, तब शक्तिशाली वरुणदेव की स्तुति करनी चाहिए। इसके पश्चात् अग्नि और सोम — दोनों का आदरपूर्वक आवाहन करके उन्हें (आहुतियों से) प्रसन्न करना चाहिए।
26पितर नामक वे देवता स्वयम्भू द्वारा सृजित हुए थे। उन्होंने अन्य परम सौभाग्यशाली देवताओं की, अर्थात् उष्मपों की भी सृष्टि की। इन सबके लिए श्राद्ध में किए गए अर्पणों में से भाग नियत किए गए हैं।
27श्राद्धों में इन समस्त देवताओं की पूजा करने से श्राद्धकर्ताओं के पूर्वज समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं। ऊपर जिन दिवंगत पितरों को स्वयम्भू द्वारा सृजित कहा गया है, वे संख्या में सात हैं।
28अग्नि जिनका मुख है, उन विश्वेदेवों का उल्लेख पहले किया जा चुका है। अब मैं उन महान् देवताओं के नाम बताऊँगा जो श्राद्ध में किए गए अर्पणों के भाग के अधिकारी हैं।
29वे हैं — वल, धृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्, पवन, पार्ष्णि, क्षेमेन, समूह, दिव्यसानु, विवस्वान्, विवस्वान्, वीर्यवान्, ह्रीमान्, कीर्तिमान्, कृत, जितात्मा, मुनिवीर्य, दीप्तरोमा, भयंकर, अनुकर्मा, प्रतीत, प्रदातृ, अंशुमान्, शैलाभ, परम, क्रोधी, धीरोष्णि, भूपति, शजस्, वज्री और वारि — ये सनातन विश्वेदेव हैं। और भी कुछ हैं जिनके नाम विद्युत्वर्चस्, सोमवर्चस् और सूर्यश्री हैं।
30और भी हैं — सोमप, सूर्यसावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीक, उष्णीनाभ, नभोद, विश्वायु, दीप्ति, चमूहर, सुरेश, व्योमारि, शंकर, भव, ईश, कर्तृ, कृति, दक्ष, भुवन, दिव्यकर्मकृत्, गणित, पंचवीर्य, आदित्य, रश्मिमान्, सप्तकृत्, सोमवर्चस्, विश्वकृत्, कवि, अनुगोप्तृ, सुगोप्तृ, नप्तृ और ईश्वर — ये परम सौभाग्यशाली विश्वेदेव कहलाते हैं। वे सनातन हैं और काल में जो कुछ घटित होता है, वह सब जानते हैं।
31कोद्रव और पुलक — ये धान्य की वे जातियाँ हैं जो श्राद्धों में अर्पित नहीं करनी चाहिए। पाकशाला में प्रयुक्त वस्तुओं में हींग भी अर्पित नहीं करनी चाहिए, तथा प्याज और लहसुन, सहजन तथा कचनार की उपज, विषबुझे बाणों से मारे गए पशुओं का मांस, समस्त प्रकार के कुम्हड़े और लौकी, तथा काला नमक भी नहीं। पुनः, जिन वस्तुओं पर किसी ने थूक दिया हो अथवा जिन पर आँसू गिर गए हों, उन्हें भी श्राद्धों में त्याग देना चाहिए।
32श्राद्धों में अर्पित न किए जाने योग्य अन्य वस्तुएँ हैं — पालतू शूकर का मांस, यज्ञ में न मारे गए समस्त पशुओं का मांस, कलौंजी, विड नामक नमक, शीतपाकी नामक शाक, समस्त अंकुर तथा सिंघाड़ा भी। समस्त प्रकार के नमक श्राद्ध में किए गए अर्पणों से बाहर रखे जाने चाहिए, और जामुन के फल भी।
33दिवंगत पितरों को किए गए अर्पणों में अथवा देवताओं को अर्पित हव्य और कव्य में सुदर्शन नामक शाक सम्मिलित नहीं करना चाहिए। इससे मिश्रित हवि दिवंगत पितरों को स्वीकार्य नहीं होता।
34जिस स्थान पर श्राद्ध किया जा रहा हो, वहाँ से चाण्डाल और श्वपच को दूर रखना चाहिए, तथा उन सबको भी जो पीले वस्त्र धारण करते हैं, कुष्ठ से पीड़ित व्यक्तियों को, अथवा जो जाति से बहिष्कृत हो, अथवा जो ब्रह्महत्या का दोषी हो, अथवा जो मिश्रित वंश का ब्राह्मण हो, अथवा जो किसी बहिष्कृत पुरुष का सम्बन्धी हो। बुद्धिमान् जनों को इन सबको उस स्थान से दूर रखना चाहिए जहाँ श्राद्ध किया जा रहा हो।
35पूर्वकाल में अपने ही वंश के ऋषि निमि से ये वचन कहकर तपोधन यशस्वी अत्रि स्वर्गलोक में पितामह की सभा को लौट गए।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — श्राद्धको कल्पना सर्वप्रथम कसले गरे र कुन कालमा? त्यसको सार के हो? जुन कालमा यो संसार केवल भृगु र अङ्गिराका वंशजले बसेको थियो, त्यस बेला ती कुन मुनि थिए जसले श्राद्धको प्रतिष्ठा गरे?
2श्राद्धमा कुन-कुन कर्म गर्नुहुँदैन? ती कुन श्राद्ध हुन् जसमा फल र मूल अर्पण गरिन्छन्? श्राद्धमा कस्ता धान्य त्याज्य छन्? हे पितामह, मलाई यो सबै बताउनुहोस्।
3भीष्मले भने — हे राजन्, मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि श्राद्धको प्रवर्तन कसरी भयो, त्यो प्रवर्तन कुन कालमा भयो, त्यस विधिको सार के हो, र ती तपस्वी को थिए जसले त्यसको कल्पना गरे।
4हे कुरुवंशी, स्वयम्भू ब्रह्माबाट अत्रि उत्पन्न भए। अत्रिको कुलमा दत्तात्रेय नामक मुनिको जन्म भयो।
5दत्तात्रेयले निमि नामक पुत्र पाए, जसको धन तपस्या थियो। निमिले श्रीमान् नामक पुत्र पाए, जो महान् शारीरिक सौन्दर्यले सम्पन्न थिए।
6पूरा एक हजार वर्ष बितेपछि, कठोरतम तप गरिसकेका श्रीमान् कालको अधीन भई यस लोकबाट गए।
7उनका पिता निमिले शास्त्रविहित विधिले शुद्धिकर्म सम्पन्न गरे, तर पुत्रको वियोगको निरन्तर सम्झना गर्दै तिनी महान् शोकले पीडित भए।
8त्यस शोकको कारणको चिन्तन गर्दै महात्मा निमिले चतुर्दशीको दिन नानाथरी मनोहर वस्तु भेला गरे। भोलिपल्ट बिहान तिनी ओछ्यानबाट उठे।
9यद्यपि उनको हृदय शोकले विदीर्ण थियो, तापनि त्यस दिन निद्राबाट उठ्नेबित्तिकै तिनी त्यसलाई त्यही एक विषयबाट हटाउन सफल भए जसमा त्यो लागिरहेको थियो। उनको मन अरू विषयमा लाग्यो।
10तब एकाग्र चित्त भई तिनले श्राद्धको कल्पना गरे। तपोधन ती ऋषिले आफ्नो प्रिय भोजनका ती सम्पूर्ण वस्तुको, जसमा फल र मूल थिए, तथा ती सम्पूर्ण प्रकारका मुख्य अन्नको, जो तिनलाई प्रिय थिए, ध्यानपूर्वक विचार गरे।
11औंसीको दिन तिनले अनेक योग्य ब्राह्मणलाई निम्त्याए। महाप्रज्ञ निमिले तिनलाई आसनमा बसाए र तिनको प्रदक्षिणा गरेर सत्कार गरे।
12आफ्नो घरमा भेला गरिएका ती सात ब्राह्मणको समीप गएर शक्तिशाली निमिले तिनलाई श्यामाक चामलको भोजन दिए, जसमा नुन मिसाइएको थिएन।
13पस्किएको भोजन गरिरहेका ती ब्राह्मणका चरणतिर, जुन आसनमा तिनी बसेका थिए, त्यहाँ धेरै कुशका सिन्का ओछ्याइए, जसका टुप्पा दक्षिणतिर फर्केका थिए।
14शुद्ध शरीर र मनले, एकाग्र चित्त भई, त्यही बताइएको विधिले पवित्र कुश ओछ्याएर निमिले आफ्ना मृत पुत्रको नाम र गोत्र उच्चारण गर्दै उसलाई अन्नका पिण्ड अर्पण गरे।
15यसो गरिसकेपछि ती तपस्वीश्रेष्ठ यस विचारले पश्चात्तापले भरिए कि तिनले त्यस्तो कर्म गरेका छन् जो कुनै पनि शास्त्रमा विहित छैन। वास्तवमा पश्चात्तापले भरिएर तिनी सोच्न थाले कि तिनले के गरिदिए।
16'हाय, जुन कर्म तपस्वीहरूले कहिल्यै गरेनन्, त्यो मैले गरिदिएँ! अब म ब्राह्मणहरूको शापबाट कसरी बचौँला?'
17तब तिनले आफ्नो वंशका आदि प्रवर्तकको सम्झना गरे। सम्झनेबित्तिकै तपोधन अत्रि त्यहाँ आइपुगे।
18पुत्रको मृत्युले अत्यन्त शोकाकुल निमिलाई देखेर अमर अत्रिले मधुर उपदेशले तिनलाई सान्त्वना दिए।
19तिनले उनलाई भने — हे निमि, यो विधि जो तिमीले कल्पना गर्यौ, त्यो दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा गरिएको यज्ञ हो। हे तपोधन, नडराऊ। पूर्वकालमा स्वयं पितामह ब्रह्माले नै यसको विधान गरेका थिए।
20यो विधि जो तिमीले कल्पना गर्यौ, स्वयं स्वयम्भूद्वारा नै विहित छ। स्वयम्भूबाहेक अरू कसले श्राद्धको यो विधान तोक्न सक्थ्यो?
21हे पुत्र, अब म तिमीलाई श्राद्धमा निर्दिष्ट उत्तम विधान बताउनेछु। हे पुत्र, यो स्वयं स्वयम्भूद्वारा विहित छ, त्यसैले यसको पालन गर। पहिले मबाट सुन।
22हे तपोधन, मन्त्रको सहायताले पवित्र अग्निमा सर्वप्रथम होम सम्पन्न गरेर मानिसले त्यसपछि सदा अग्निदेवलाई, सोमलाई र वरुणलाई आहुति दिनुपर्छ।
23त्यसपछि स्वयम्भूले विश्वेदेवका लागि पनि अर्पणको एक भाग तोकिदिए, जो सदा दिवङ्गत पितृहरूका सहचर रहन्छन्।
24तब श्राद्धमा गरिएका अर्पण धारण गर्ने देवीका रूपमा पृथ्वीको पनि स्तुति वैष्णवी, काश्यपी र अक्षया — यी नामले गर्नुपर्छ।
25हे निष्पाप, जब श्राद्धका लागि जल ल्याइँदै होस्, तब शक्तिशाली वरुणदेवको स्तुति गर्नुपर्छ। त्यसपछि अग्नि र सोम — दुवैको आदरपूर्वक आवाहन गरी तिनलाई (आहुतिले) प्रसन्न पार्नुपर्छ।
26पितृ नामक ती देवता स्वयम्भूद्वारा सृजित भएका थिए। तिनले अरू परम सौभाग्यशाली देवता, अर्थात् उष्मपहरूको पनि सृष्टि गरे। यी सबैका लागि श्राद्धमा गरिएका अर्पणबाट भाग तोकिएका छन्।
27श्राद्धमा यी सम्पूर्ण देवताको पूजा गर्दा श्राद्धकर्ताका पूर्वज सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छन्। माथि जुन दिवङ्गत पितृहरूलाई स्वयम्भूद्वारा सृजित भनिएको छ, तिनी सङ्ख्यामा सात छन्।
28अग्नि जसको मुख हो, ती विश्वेदेवको उल्लेख पहिले नै गरिसकिएको छ। अब म ती महान् देवताका नाम बताउनेछु जो श्राद्धमा गरिएका अर्पणका भागका अधिकारी छन्।
29ती हुन् — वल, धृति, विपाप्मा, पुण्यकृत्, पवन, पार्ष्णि, क्षेमेन, समूह, दिव्यसानु, विवस्वान्, विवस्वान्, वीर्यवान्, ह्रीमान्, कीर्तिमान्, कृत, जितात्मा, मुनिवीर्य, दीप्तरोमा, भयङ्कर, अनुकर्मा, प्रतीत, प्रदातृ, अंशुमान्, शैलाभ, परम, क्रोधी, धीरोष्णि, भूपति, शजस्, वज्री र वारि — यी सनातन विश्वेदेव हुन्। अरू पनि केही छन् जसका नाम विद्युत्वर्चस्, सोमवर्चस् र सूर्यश्री हुन्।
30अरू पनि छन् — सोमप, सूर्यसावित्र, दत्तात्मा, पुण्डरीक, उष्णीनाभ, नभोद, विश्वायु, दीप्ति, चमूहर, सुरेश, व्योमारि, शङ्कर, भव, ईश, कर्तृ, कृति, दक्ष, भुवन, दिव्यकर्मकृत्, गणित, पञ्चवीर्य, आदित्य, रश्मिमान्, सप्तकृत्, सोमवर्चस्, विश्वकृत्, कवि, अनुगोप्तृ, सुगोप्तृ, नप्तृ र ईश्वर — यी परम सौभाग्यशाली विश्वेदेव कहलाउँछन्। तिनी सनातन हुन् र कालमा जे-जे घट्छ, त्यो सबै जान्दछन्।
31कोद्रव र पुलक — यी धान्यका ती जात हुन् जो श्राद्धमा अर्पण गर्नुहुँदैन। पाकशालामा प्रयोग हुने वस्तुमध्ये हिङ पनि अर्पण गर्नुहुँदैन, तथा प्याज र लसुन, सहजन तथा कोइरालाको उब्जनी, विष लगाइएका बाणले मारिएका पशुको मासु, सम्पूर्ण प्रकारका फर्सी र लौका, तथा कालो नुन पनि होइन। फेरि, जुन वस्तुमाथि कसैले थुकेको होस् अथवा जसमाथि आँसु खसेका होऊन्, तिनलाई पनि श्राद्धमा त्याग्नुपर्छ।
32श्राद्धमा अर्पण नगर्नुपर्ने अरू वस्तु हुन् — घरपालुवा सुँगुरको मासु, यज्ञमा नमारिएका सम्पूर्ण पशुको मासु, कलौंजी, विड नामक नुन, शीतपाकी नामक साग, सम्पूर्ण टुसा तथा सिँघडा पनि। सम्पूर्ण प्रकारका नुन श्राद्धमा गरिएका अर्पणबाट बाहिर राख्नुपर्छ, र जामुनका फल पनि।
33दिवङ्गत पितृहरूलाई गरिएका अर्पणमा अथवा देवतालाई अर्पण गरिएका हव्य र कव्यमा सुदर्शन नामक साग समावेश गर्नुहुँदैन। यसले मिसिएको हवि दिवङ्गत पितृहरूलाई स्वीकार्य हुँदैन।
34जुन स्थानमा श्राद्ध गरिँदै होस्, त्यहाँबाट चाण्डाल र श्वपचलाई टाढा राख्नुपर्छ, तथा तिनी सबैलाई पनि जसले पहेँलो वस्त्र धारण गर्छन्, कुष्ठले पीडित व्यक्तिलाई, अथवा जो जातिबाट बहिष्कृत होस्, अथवा जो ब्रह्महत्याको दोषी होस्, अथवा जो मिश्रित वंशको ब्राह्मण होस्, अथवा जो कुनै बहिष्कृत पुरुषको आफन्त होस्। बुद्धिमान्हरूले यी सबैलाई त्यस स्थानबाट टाढा राख्नुपर्छ जहाँ श्राद्ध गरिँदै होस्।
35पूर्वकालमा आफ्नै वंशका ऋषि निमिसँग यी वचन भनेर तपोधन यशस्वी अत्रि स्वर्गलोकमा पितामहको सभामा फर्के।