Anushasanika Parva — The end of persons who make gifts of kine
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 73
Sanskrit
1पितामह उवाच योऽयं प्रश्नस्त्वया पृष्टो गोप्रदानादिकारितः। नास्ति प्रष्टास्ति लोकेऽस्मिंस्त्वत्तोऽन्योहि शतक्रतो॥१
2सन्ति नानाविधा लोका यांस्त्वं शक्र न पश्यसि। पश्यामियानहं लोकानेकपत्न्यश्च याः स्त्रियः॥
3कर्मभिश्चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस्तथा। सशरीरा हि तान् यान्ति ब्राह्मणाः शुभबुद्धयः॥
4शरीरन्यासमोक्षेण मनसा निर्मलेन च। स्वप्नभूतांश्च ताल्लोकान् पश्यन्तीहापि सुव्रताः॥
5ते तु लोकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग्गुणान्विताः। न तत्र क्रमते कालो न जरा न च पावकः॥ तथा नास्त्यशुभं किंचिन्न व्याधिस्तत्र न क्रमः।
6यद् यच्च गावो मनसा तस्मिन् वान्छन्ति वासव॥ तत् सर्वं प्राप्नुवन्ति स्म मम प्रत्यक्षदर्शनात्।
7कामगाः कामचारिण्यः कामात् कामांश्च भुञ्जते॥ वाप्यः सरांसि सरितो विविधानि वनानि च। गृहाणि पर्वताश्चैव यावद्र्व्यं च किंचन॥ मनोज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वतन्त्रं प्रदृश्यत। ईदृशाद् विपुलाल्लोकान्नास्ति लोकस्तथाविधः॥
8तत्र सर्वसहाः क्षान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः। अहङ्कारैर्विरहिता यान्ति शक्र नरोत्तमाः॥
9यः सर्वमांसानि न भक्षयीत पुमान् सदा भावितो धर्मयुक्तः। मातापित्रोरर्चिता सत्ययुक्तः शुश्रूषिता ब्राह्मणानामनिन्द्यः।॥ अक्रोधनो गोषु तथा द्विजेषु धर्मे रतो गुरुशुश्रूषकश्चा यावज्जीवं सत्यवृत्ते रतश्च दाने रतो यः क्षमी चापराधे॥ मृदुर्दान्तो देवपरायणश्च सर्वातिथिश्चापि तथा दयावान्। ईदृग्गुणो मानवस्तं प्रयाति लोकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च॥
10न पारदारी पश्यति लोकमेतं न वै गुरुघ्नो न मृषा सम्प्रलापी। सदा प्रवादी ब्राह्मणेष्वात्तवैरो दोषैरेतैर्यश्च युक्तो दुरात्मा॥ न मित्रधुड्नैकृतिकः कृतघ्नः शठोऽनृजुर्धर्मविद्वेषश्च। न ब्रह्महा मनसापि प्रपश्येद् गवां लोकं पुण्यकृतां निवासम्॥
11एतत् ते सर्वमाख्यातं निपुणेन सुरेश्वर। गोप्रदानरतानां तु फलं शृणु शतक्रतो॥
12दायाद्यलब्धैरथैयो गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। धर्मार्जितान् धनैः क्रीतान् स लोकानाप्नुतेऽयान्॥
13यो वै द्यूतेधनं जित्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलमश्नुते॥
14दायाद्याद्याः स्म वै गावो न्यायपूर्वैरुपार्जिताः। प्रदद्यात् ताः प्रदातॄणां सम्भवन्त्यपि च धुवाः॥
15प्रतिगृह्य तु यो दद्याद् गाः संशुद्धेन चेतसा। तस्यापीहक्षियाल्लोकान् ध्रुवान् विद्धि शचीपते।।२०
16जन्मप्रभृति सत्यं च यो ब्रूयानियतेन्द्रियः। गुरुद्विजसहः क्षान्तस्तस्य गोभिः समा गतिः॥
17न जातु ब्राह्मणो वाच्यो यदवाच्यं शचीपते। मनसा गोषु न दुह्येद् गोवृत्तिर्गोऽनुकल्पकः॥
18सत्ये धर्मे च निरतस्तस्य शक्र फलं शृणु। गोसहस्रेण समिता तस्य धेनुर्भवत्युत॥
19क्षत्रियस्य गुणैरेतैरपि तुल्यफलं शृणु। तस्यापि द्विजतुल्या गौर्भवतीति विनिश्चयः॥
20वैश्यस्यैते यदि गुणास्तस्य पञ्चशतं भवेत्। शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं स्मृतम्॥
21एतच्चैनं योऽनुतिष्ठेत युक्तः सत्ये रतो गुरुशुश्रूषया च। दक्षः क्षान्तो देवतार्थी प्रशान्तः शुचिर्बुद्धो धर्मशीलोऽनहंवाद॥ महत् फलं प्राप्यते स द्विजाय दत्त्वा दोग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम्। नित्यं दद्यादेकभक्तः सदा च सत्ये स्थितो गुरुशुश्रूषिता च॥
22वेदाध्यायी गोषु यो भक्तिमांश्च नित्यं दत्त्वा योऽभिनन्देत गाश्च। आजातितो यश्च गवां नमेत इदं फलं शक्र निबोध तस्य॥
23यत् स्यादिष्ट्वा राजसूये फलं तु यत् स्यादिष्ट्वा बहुना काञ्चनेन। एतत् तुल्यं फलमप्याहुरग्र्यं सर्वे सन्तस्त्वृषयो ये च सिद्धाः॥
24योऽग्रं भक्तं किंचिदप्राश्य दद्याद् गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादी। शान्तोऽलुब्धो गोसहस्रस्य पुण्यं संवत्सरेणाप्नुयात् सत्यशीलः॥
25यदेकभक्ततदश्नीयाद् दद्यादेकं गवां च यत्। दशवर्षाण्यनन्तानि गोव्रती गोऽनुकम्पकः॥
26एकेनैव च भक्तेन यः क्रीत्वा गां प्रयच्छति। यावन्ति तस्या रोमाणि सम्भवन्ति शतक्रतो॥
27तावत् प्रदानात् स गवां फलमाप्नोति शाश्वतम्। ब्राह्मणस्य फलं हीदं क्षत्रियस्य तु वै शृणु॥
28पञ्चवार्षिकमेवं तु क्षत्रियस्य फलं स्मृतम्। ततोऽर्धेन तु वैश्यस्य शूद्रो वैश्यार्धतः स्मृतः॥
29यश्चात्वविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा सम्प्रयच्छति। यावत् संदर्शयेद् गां वै स तावत् फलमश्नुते॥ रोम्णि रोम्णि महाभाग लोकाश्चास्याऽक्षयाः स्मृताः। संग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः सम्प्रयच्छति। आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वता विद्धि कौशिक॥३६ अभावे यो गवां दद्यात् तिलधेनुं यतव्रतः। दुर्गात् स तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते॥
30न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषे विधिश्च। कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्॥
31स्वाध्यायाढ्यं शुद्धयोनि प्रशान्तं वैतानस्थं पापभीरूं बहुज्ञम्। गोषु क्षान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः॥
32वृत्तिग्लाने सीदति चातिमात्रं कृष्यर्थे वा होम्यहेतोः प्रसूतेः। गुर्वर्थं वा बालसंवृद्धये वा धेनुं दद्याद् देशकालेऽविशिष्टे॥
33अन्तर्ज्ञाताः सक्रयज्ञानलब्धाः प्राणैः क्रीतास्तेजसा यौतकाश। कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैरेतैर्गोविशेषः प्रशस्ताः॥
34बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वाः प्रशंसन्ते सुगन्धवत्यः। यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा॥
35तिस्रो रात्रीस्त्वद्भिपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः। स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्॥
36दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। स्तावन्ति वर्षाणि भवन्त्यमुत्र॥
37तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय धुर्यं युवानं बलिनं विनीतम्। हलस्य वोढारमनन्तवीर्य प्राप्नोति लोकान् दशधेनुदस्य॥
38कान्तारे ब्राह्मणान् गाश्च यः परित्राति कौशिक। क्षणेन विप्रमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु।॥
39अश्वमेधक्रतोस्तुल्यं फलं भवति शाश्वतम्। मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिमनुकाझते॥
40लोकान् बहुविधान् दिव्यान् यच्चास्य हृदि वर्तते। तत् सर्वं समवाप्नोति कर्मणैतेन मानवः॥
41गोभिश्च समनुज्ञात: सर्वत्र च महीयते। यस्त्वेतेनैव कल्पेन गां वनेष्वनुगच्छति॥ तृणगोमयपर्णाशी निःस्पृहो नियतः शुचिः। अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतो॥ मम लोके सुरैः सार्धे लोके यत्रापि चेच्छति॥
English
1The grandfather said The questions you have put to me about kine, beginning with their gift, are such that there is none else in the three world, O you of a hundred sacrifices, who could put them.
2There are many kinds of regions, O Shakra, which are invisible to even you. Those regions are seen by me. O Indra,, as also by those women who are chaste and who have been devoted to only one husband.
3Rishis observe excellent vows, by means of their deeds of virtue and piety and Brahmanas of righteous souls, succeed in going there in even their human bodies.
4Men who perform excellent vows see those regions which resemble the bright creations of dreams helped by their purified minds and by that (temporary) liberation which succeeds the loss of one's consciousness of body.
5O you, of a thousand eyes, hear me as I tell you what the attributes are of those regions. There the very course of Time is stopped. Decrepitude is not there nor Fire which is omnipresent in the universe. There is slightest transgression does not take place, nor disease, nor weakness of any sort.
6The kine which live there, O Vasava, acquire the fruition of every desire which they cherish in their hearts. I have direct experience of what I say to you.
7Capable of going everywhere at will and actually going from place to place with ease, they enjoy the fruition of desire after desire as it arises in their minds. Lakes, tanks, rivers, forests of diverse kinds, mansions, hills and all kinds of delightful objects are to be seen there. There is no region of happiness that is superior to any of these of which I speak.
8All those foremost of men, O Shakra, who are forgiving to all creatures, who endure everything, who are full of love for all things, who render dutiful obedience to their preceptors, and who are freed from pride and vanity, go to those regions of supreme happiness.
9He who abstains from every kind of flesh, who is possessed of a pure heart, who is gifted with righteousness, who worships his parents with respect, who is endued with truthfulness of speech and conduct, who attends with obedience upon the Brahmanas, who is faultless in conduct, who never behaves with anger towards kine and towards the Brahmanas, who performs every duty, who serves his preceptors with reverence, who is devoted for his whole life to truth and to gifts, and who is always forgiving towards all transgressions against himself, who is mild and selfcontrolled, who is full of respect for the celestials, who is hospitable to all guests, who is gifted with mercy, indeed, he who is adorned with these attributes, succeeds in attaining to the eternal region of kine.
10He who is sullied with adultery, sees not such a region; nor he who is a destroyer of his preceptor; nor he who speaks falsely or indulges in idle vaunts; nor he who always disputes with others; nor he who acts with hostility towards the Brahmanas. Indeed, that wicked man who is sullied with such faults cannot even see these regions of happiness; nor he who injures his friends, nor he who is guileful; nor he who is ungrateful; nor he who is a cheat; nor he who is crooked in conduct; nor he who is a disregarder of religion nor he who is a slayer of Brahmanas. Such man cannot see in ever Imagination the region of kine that is the abode of only the pious.
11I have told you everything particularly about the regions of kine, O king of the celestials. Hear now, O you of a hundred sacrifices, the merit of persons who are engaged in making gifts of kine.
12He who makes gifts of kine, after purchasing them with money obtained by inheritance or acquired by fair means, attains, as the fruit of such an act, to many regions of endless happiness.
13He who makes a gift of a cow, having acquired it with money, won at dice, enjoys happiness, O Shakra, for ten thousand celestial years.
14He who acquires a cow as his share of ancestral riches is said to acquire her legitimately. Such a cow may be given away. They who make gifts of kine so acquired, obtain innumerable endless regions of eternal happiness.
15That person who having acquired a cow in gift makes a gift of her with a pure heart, succeeds, forsooth, O lord of Sachi, in Obtaining eternal regions of beatitude.
16That person who with controlled senses speaks the truth from his birth and who endures everything at the hands of his preceptor and of the Brahmanas, and who practises forgiveness, gains an end that is equal to that of kine.
17Improper words, O lord of Shachi, should never be addressed to a Brahmana. One, again, should not, in even his mind, do an injury to a cow. One should in his conduct, imitate the cow, and show mercy towards the cow.
18Hear, O Shakra, of the fruits which truthful persons enjoy. If such a person gives away a single cow, that becomes thousandfold.
19If Kshatriya endued with such qualifications, makes a gift of a single cow, his merit equals that of a Brahmana's That single cow, listen, O Shakra, which such a Kshatriya gives away produces as much merit as the single cow that a Brahmana gives away does under similar circumstances. This is the issue of the scriptures.
20If a Vaishya, endued with similar accomplishments, were to make a gift of a single cow, that cow would equal five hundred kine. If a Shudra endued with humility were to make a gift of a cow, such cow would be equal to a hundred and twenty five kine. one COW a a
21Given to penances and truth, always in Scriptures through duliful services done to his preceptor, gifted with forgiving nature, engaged in the adoration of the deities, possessed of a tranquil soul, pure, enlightened, observant of all duties, and freed from every sort of egotism, that man who makes a gift of a cow to a Brahmana, forsooth, acquires great merit through that act of his, viz., the gift, according to proper rites, of a cow giving profuse milk. Hence, one, with singleness of devotion, observant of truth, and engaged in humbly serving his preceptor, should always make gifts of kine.
22Hear, O Shakra, what the merit is of that person who, duly studying the Vedas, shows respect for kine, who always becomes glad on seeing kine, and who since his birth always bows his head to kine.
23The merit which one wins by celebrating the Rajasuya sacrifice, the merit that one acquires by making gifts of heaps of gold, that high merit is acquired by a person who shows such respect for kine. Virtuous Rishis and great persons crowned with success have said so.
24Given to truth, possessed of a tranquil soul, free from cupidity, always truthful in speech, and behaving with respect towards kine with the steadiness of a vow, the man who, for a whole year, before himself taking any food, regularly presents some food to kine, acquires the merit, by such an act, of the gift of a thousand kine.
25That man who takes only one meal a day and who gives away the entire quantity of his other meal to kine, that man, who thus respects kine with the steadiness of a vow and shows such mercy towards them, enjoys for ten years unlimited happiness.
26That man who takes himself only one meal a day and with the other meal saved for some time purchases a cow and makes a gift of it, acquires, through that gift, O you of a hundred sacrifices, the eternal merit of the gift of as many kine as there are hairs on the body of that single cow so given away.
27These are sayings about the merits that Brahmanas acquire by making gifts of kine. Listen now to the merits that Kshatriyas may acquire. It has been said that a Kshatriya, by purchasing a cow in this manner and making a gift of it to a Brahmana, acquires great happiness for five years. A Vaishya, by such conduct, wins only half the merit of a Kshatriyas, and a Shudra, by such conduct, wins half the merit that a Vaishya does.
28That man who sells himself and with the proceeds thereof purchases kini and gives them away to Brahmanas, enjoys happiness in Heaven for as long a period as kin are seen on Earth.
29It has been said, O highly blessed one, that a region of eternal happiness exists in every hair of such kine as are purchased with the proceeds obtained by selling oneself. That man who having acquired kine by battle makes gifts of them, acquires as much merit as he who makes gifts of kine after having bought the same with the proceeds of selling oneself. That man who, in the absence of kine, makes a gift of a cow made of sesame seeds, controlling his senses the while, is saved by such a cow from every sort of calamity or distress. Such a man sports in great happiness.
30The mere gift of kine is not fraught with merit. The considerations of worthy recipients, of time, of the kind of kine, and of the ritual to be observed, should be seen. One should determine the proper time for making a gift of kine. One should also determine the distinctive qualifications of both Brahmanas and of kine themselves. Kine should not be given to one in whose house they are likely to suffer from fire or the sun.
31One who is rich in Vedic learning, who is of pure birth, who is gifted with a tranquil soul, who is given to the celebration of sacrifices, who fears the perpetration of sin, who is gifted with varied knowledge, who is compassionate towards kine, who is mild in conduct, who gives protection to all who seek it of him, and who has no means of livelihood assigned to him, is considered as a proper person for receiving a gift of kine.
32To a Brahmana who has no means of livelihood to him while he is want of food for purposes of agriculture, for a child born on account of Homa, for the purposes of his preceptor, for the sustenance of a child born should a cow be given. Indeed, the gift should be made at a proper time and in a proper place.
33Those kine, O Shakra, whose dispositions are well known, which have been won as honoraria for knowledge, or which have been bought in exchange for other animals (such as goats, sheep, etc.), or which have been got by prowess of arms, obtained marriagedower, or which have been acquired by being rescued from situations of danger, or which, their poor owners, being unable to maintain them, have been made over by careful keep, in one's house with the wish of remaining , there, are, for such reasons, considered as proper objects of gift.
34Or as Those kine which are strong of body, which have good dispositions and which emit a sweet fragrance, are highly spoken of in the matter of gifts. As Ganga is the foremost of all rivers, so is Kapila the foremost of all kine.
35Abstaining from all food and subsisting only upon water for three nights, and sleeping for the same for the same time upon the naked earth, one should make gifts of kine to Brahmanas after having pleased them with other presents. Such kine, freed from every vice, should, at the same time, be accompained by healthy calves. Having made the gift, the giver should live for the next three days successively on food consisting only of the products of the cow.
36By giving away a goodnatured cow, that quietly allows herself to be milked, that always brings forth living and healthy calves, and that does not fly away from the owner's house, the giver enjoys happiness in the next world for as many years as there are hairs on her body.
37Likewise, by giving to a Brahmana a bull that is capable of carrying heavy loads, that is young and strong and quiet, that quietly bears the yoke of the plough, and that is possessed of such energy as is sufficient to undergo even great labour, one acquires such regions as are his who gives away ten kine.
38rescues That person who kine and Brahmanas in the forest, O Kaushika, is himself rescued from every sort of danger. Hear what his merit is.
39The merit such a man wins is equal to the eternal merit of a Horsesacrifice. Such a person acquires whatever end he desires at the hour of death.
40For such an act a man acquires many a region of happiness, in fact, whatever happiness he seeks in his heart.
41Indeed, such a man permitted by kine, lives honoured in every region of happiness. That man who follows kine every day in the forest with this intention, himself living the while on grass and cowdung and leaves of trees, his heart freed from desire of fruit, his senses controlled from every improper object, and his mind purified that man, O you of a hundred sacrifices, lives happily freed from the control of desire in my region or in any other region of happiness that he wishes, in the company of the celestials.
Hindi
1पितामह ने कहा — गौओं के विषय में, उनके दान से आरम्भ करके, तुमने मुझसे जो प्रश्न किए हैं, वे ऐसे हैं कि हे शतक्रतो, तीनों लोकों में और कोई नहीं जो उन्हें पूछ सकता।
2हे शक्र, अनेक प्रकार के लोक ऐसे हैं जो तुम्हें भी अदृश्य हैं। हे इन्द्र, वे लोक मुझे दिखाई देते हैं, तथा उन पतिव्रता स्त्रियों को भी जो केवल एक ही पति के प्रति समर्पित रही हैं।
3उत्तम व्रतों का पालन करने वाले ऋषि, अपने धर्म और पुण्य के कर्मों के बल से, तथा धर्मात्मा ब्राह्मण अपने मनुष्य-शरीर से ही वहाँ जाने में समर्थ होते हैं।
4उत्तम व्रत का आचरण करने वाले मनुष्य उन लोकों को, जो स्वप्न की उज्ज्वल सृष्टियों के समान हैं, अपने शुद्ध हुए मन के सहारे तथा उस (क्षणिक) मुक्ति के सहारे देखते हैं जो शरीर की चेतना के लोप हो जाने पर प्राप्त होती है।
5हे सहस्राक्ष, अब सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि उन लोकों के क्या गुण हैं। वहाँ काल की गति ही रुक जाती है। वहाँ न जरा है, न वह अग्नि जो सारे विश्व में व्याप्त है। वहाँ तनिक-सा भी अपराध नहीं होता, न रोग होता है, न किसी प्रकार की दुर्बलता।
6हे वासव, वहाँ जो गौएँ रहती हैं, वे अपने हृदय में जो भी कामना करती हैं, उसकी पूर्ति प्राप्त कर लेती हैं। जो कुछ मैं तुमसे कह रहा हूँ, उसका मुझे प्रत्यक्ष अनुभव है।
7इच्छानुसार सर्वत्र जाने में समर्थ और सचमुच सुगमता से एक स्थान से दूसरे स्थान को जाती हुई वे गौएँ, अपने मन में जैसे-जैसे कामनाएँ उठती हैं, वैसे-वैसे एक के बाद एक उनकी पूर्ति का सुख भोगती हैं। वहाँ सरोवर, जलाशय, नदियाँ, नाना प्रकार के वन, प्रासाद, पर्वत और सब प्रकार की मनोहर वस्तुएँ दिखाई देती हैं। सुख का ऐसा कोई लोक नहीं जो इनमें से किसी से भी श्रेष्ठ हो, जिनकी मैं चर्चा कर रहा हूँ।
8हे शक्र, वे सब नरश्रेष्ठ जो समस्त प्राणियों के प्रति क्षमाशील हैं, जो सब कुछ सह लेते हैं, जो समस्त वस्तुओं के प्रति प्रेम से पूर्ण हैं, जो अपने गुरुजनों की आज्ञा का पालन करते हैं, और जो गर्व तथा अभिमान से मुक्त हैं — वे परम सुख के उन लोकों को जाते हैं।
9जो सब प्रकार के मांस से विरत रहता है, जो शुद्ध हृदय वाला है, जो धर्म से सम्पन्न है, जो अपने माता-पिता की आदरपूर्वक पूजा करता है, जो वाणी और आचरण में सत्यनिष्ठ है, जो ब्राह्मणों की आज्ञाकारी सेवा करता है, जिसका आचरण निर्दोष है, जो गौओं और ब्राह्मणों के प्रति कभी क्रोध का व्यवहार नहीं करता, जो प्रत्येक कर्तव्य का पालन करता है, जो श्रद्धापूर्वक अपने गुरुजनों की सेवा करता है, जो आजीवन सत्य और दान के प्रति समर्पित है, जो अपने विरुद्ध किए गए समस्त अपराधों को सदा क्षमा कर देता है, जो मृदु और संयमी है, जो देवताओं के प्रति आदर से पूर्ण है, जो समस्त अतिथियों का सत्कार करता है, जो दया से युक्त है — सचमुच, जो इन गुणों से अलंकृत है, वही गौओं के शाश्वत लोक को प्राप्त करता है।
10जो व्यभिचार से कलंकित है, वह ऐसा लोक नहीं देखता; न वह जो अपने गुरु का नाश करने वाला है; न वह जो मिथ्या बोलता है अथवा व्यर्थ की डींग हाँकता है; न वह जो सदा दूसरों से विवाद करता रहता है; न वह जो ब्राह्मणों के प्रति शत्रुता का व्यवहार करता है। सचमुच, ऐसे दोषों से कलंकित वह दुष्ट मनुष्य सुख के इन लोकों को देख भी नहीं सकता; न वह जो अपने मित्रों को हानि पहुँचाता है, न वह जो कपटी है, न वह जो कृतघ्न है, न वह जो ठग है, न वह जो आचरण में कुटिल है, न वह जो धर्म की अवहेलना करता है, न वह जो ब्रह्महत्यारा है। ऐसा मनुष्य कल्पना में भी गौओं का वह लोक नहीं देख सकता, जो केवल पुण्यात्माओं का निवास है।
11हे देवराज, मैंने गौओं के लोकों के विषय में तुमसे सब कुछ विशेष रूप से कह दिया। हे शतक्रतो, अब उन पुरुषों का पुण्य सुनो जो गोदान में लगे रहते हैं।
12जो पैतृक सम्पत्ति से प्राप्त अथवा न्यायपूर्वक अर्जित धन से गौएँ खरीदकर उनका दान करता है, वह ऐसे कर्म के फलस्वरूप अनन्त सुख के अनेक लोकों को प्राप्त करता है।
13हे शक्र, जो द्यूत में जीते हुए धन से गौ खरीदकर उसका दान करता है, वह दस सहस्र दिव्य वर्षों तक सुख भोगता है।
14जो पैतृक धन के अपने भाग के रूप में गौ प्राप्त करता है, उसे विधिपूर्वक प्राप्त की हुई कहा जाता है। ऐसी गौ दान में दी जा सकती है। जो इस प्रकार प्राप्त गौओं का दान करते हैं, वे शाश्वत सुख के असंख्य अनन्त लोक प्राप्त करते हैं।
15हे शचीपते, जो पुरुष दान में गौ प्राप्त करके शुद्ध हृदय से उसका दान कर देता है, वह निश्चय ही परम कल्याण के शाश्वत लोक प्राप्त करता है।
16जो पुरुष इन्द्रियों को वश में रखकर जन्म से ही सत्य बोलता है, जो अपने गुरु और ब्राह्मणों के हाथों सब कुछ सह लेता है, और जो क्षमा का आचरण करता है, वह उसी गति को प्राप्त होता है जो गौओं की है।
17हे शचीपते, ब्राह्मण से कभी अनुचित वचन नहीं कहने चाहिए। और मनुष्य को मन से भी गौ की हानि नहीं करनी चाहिए। मनुष्य को अपने आचरण में गौ का अनुकरण करना चाहिए और गौ के प्रति दया दिखानी चाहिए।
18हे शक्र, अब उन फलों को सुनो जिन्हें सत्यनिष्ठ पुरुष भोगते हैं। यदि ऐसा पुरुष एक ही गौ का दान कर दे, तो वह सहस्रगुनी हो जाती है।
19यदि ऐसे गुणों से सम्पन्न कोई क्षत्रिय एक ही गौ का दान करे, तो उसका पुण्य ब्राह्मण के पुण्य के तुल्य होता है। हे शक्र, सुनो — ऐसा क्षत्रिय जो एक गौ देता है, वह उतना ही पुण्य उत्पन्न करती है जितना उन्हीं परिस्थितियों में ब्राह्मण के द्वारा दी गई एक गौ करती है। यही शास्त्रों का निर्णय है।
20यदि समान गुणों से सम्पन्न कोई वैश्य एक गौ का दान करे, तो वह गौ पाँच सौ गौओं के तुल्य होगी। यदि विनम्रता से युक्त कोई शूद्र एक गौ का दान करे, तो वह गौ एक सौ पच्चीस गौओं के तुल्य होगी।
21तपस्या और सत्य में लगा हुआ, गुरु की श्रद्धापूर्ण सेवा के द्वारा सदा शास्त्रों के अध्ययन में निरत, क्षमाशील स्वभाव से युक्त, देवताओं की आराधना में लगा हुआ, शान्त आत्मा वाला, पवित्र, प्रबुद्ध, समस्त कर्तव्यों का पालन करने वाला और हर प्रकार के अहंकार से मुक्त — ऐसा जो पुरुष ब्राह्मण को गौ का दान करता है, वह निश्चय ही अपने उस कर्म से, अर्थात् विधिपूर्वक प्रचुर दूध देने वाली गौ के दान से, महान् पुण्य प्राप्त करता है। इसलिए एकनिष्ठ भक्ति वाले, सत्य का पालन करने वाले और विनयपूर्वक अपने गुरु की सेवा में लगे हुए मनुष्य को सदा गोदान करते रहना चाहिए।
22हे शक्र, अब उस पुरुष का पुण्य सुनो जो विधिपूर्वक वेदों का अध्ययन करते हुए गौओं के प्रति आदर दिखाता है, जो गौओं को देखकर सदा प्रसन्न होता है, और जो जन्म से ही गौओं के आगे अपना मस्तक झुकाता है।
23राजसूय यज्ञ करने से जो पुण्य प्राप्त होता है, तथा सुवर्ण की राशियों का दान करने से जो पुण्य प्राप्त होता है — वही महान् पुण्य उस पुरुष को प्राप्त होता है जो गौओं के प्रति ऐसा आदर दिखाता है। धर्मात्मा ऋषियों और सिद्धिप्राप्त महापुरुषों ने ऐसा ही कहा है।
24सत्य में निरत, शान्त आत्मा वाला, लोभ से रहित, वाणी में सदा सत्यनिष्ठ और व्रत की दृढ़ता के साथ गौओं के प्रति आदर का व्यवहार करने वाला जो मनुष्य पूरे एक वर्ष तक स्वयं भोजन करने से पहले नियमपूर्वक गौओं को कुछ आहार देता है, वह ऐसे कर्म से सहस्र गौओं के दान का पुण्य प्राप्त करता है।
25जो मनुष्य दिन में केवल एक बार भोजन करता है और अपने दूसरे भोजन की समस्त मात्रा गौओं को दे देता है — जो इस प्रकार व्रत की दृढ़ता के साथ गौओं का आदर करता है और उनके प्रति ऐसी दया दिखाता है — वह दस वर्षों तक असीम सुख भोगता है।
26जो मनुष्य स्वयं दिन में केवल एक बार भोजन करता है और कुछ काल तक बचाए हुए दूसरे भोजन से गौ खरीदकर उसका दान कर देता है, हे शतक्रतो, वह उस दान से उतनी ही गौओं के दान का शाश्वत पुण्य प्राप्त करता है जितने उस एक गौ के शरीर पर रोम हैं।
27ये उन पुण्यों के विषय में कहे गए वचन हैं जो ब्राह्मण गोदान से प्राप्त करते हैं। अब वे पुण्य सुनो जो क्षत्रिय प्राप्त कर सकते हैं। कहा गया है कि क्षत्रिय इसी प्रकार गौ खरीदकर उसे ब्राह्मण को दान करने से पाँच वर्ष तक महान् सुख प्राप्त करता है। वैश्य ऐसे आचरण से क्षत्रिय के पुण्य का केवल आधा प्राप्त करता है, और शूद्र ऐसे आचरण से वैश्य के पुण्य का आधा प्राप्त करता है।
28जो मनुष्य अपने आपको बेचकर उससे प्राप्त धन से गौएँ खरीदता है और उन्हें ब्राह्मणों को दान कर देता है, वह जब तक पृथ्वी पर गौएँ दिखाई देती रहती हैं, तब तक स्वर्ग में सुख भोगता है।
29हे परम सौभाग्यशाली, कहा गया है कि अपने आपको बेचकर प्राप्त धन से खरीदी गई ऐसी गौओं के प्रत्येक रोम में शाश्वत सुख का एक लोक विद्यमान है। जो मनुष्य युद्ध के द्वारा गौएँ प्राप्त करके उनका दान करता है, वह उतना ही पुण्य प्राप्त करता है जितना वह जो अपने आपको बेचकर प्राप्त धन से गौएँ खरीदकर उनका दान करता है। जो मनुष्य गौओं के अभाव में इन्द्रियों को वश में रखते हुए तिलों की बनी गौ का दान करता है, वह ऐसी गौ के द्वारा प्रत्येक प्रकार की आपत्ति और कष्ट से बचा लिया जाता है। ऐसा मनुष्य महान् सुख में विहार करता है।
30केवल गौओं का दान ही पुण्य से युक्त नहीं होता। योग्य पात्र, काल, गौ के प्रकार और पालनीय विधि — इन सबका विचार करना चाहिए। गोदान के लिए उचित काल का निश्चय करना चाहिए। ब्राह्मणों तथा गौओं — दोनों के विशिष्ट गुणों का भी निश्चय करना चाहिए। जिसके घर में गौओं के अग्नि अथवा धूप से कष्ट पाने की सम्भावना हो, उसे गौएँ नहीं देनी चाहिए।
31जो वेदविद्या से समृद्ध है, जो पवित्र कुल में उत्पन्न है, जो शान्त आत्मा से युक्त है, जो यज्ञों के अनुष्ठान में लगा रहता है, जो पाप करने से डरता है, जो नाना प्रकार के ज्ञान से सम्पन्न है, जो गौओं के प्रति करुणामय है, जो आचरण में मृदु है, जो अपनी शरण में आए सबकी रक्षा करता है, और जिसके लिए कोई जीविका नियत नहीं है — वही गौओं का दान पाने के लिए उपयुक्त पुरुष माना जाता है।
32जिस ब्राह्मण के लिए कोई जीविका नियत नहीं है और जो अन्न के अभाव में है, उसे गौ देनी चाहिए; कृषि के प्रयोजन के लिए, होम के प्रभाव से उत्पन्न सन्तान के लिए, अपने गुरु के प्रयोजन के लिए, अथवा नवजात शिशु के पोषण के लिए भी गौ देनी चाहिए। सचमुच, दान उचित काल में और उचित स्थान पर करना चाहिए।
33हे शक्र, जिन गौओं का स्वभाव भलीभाँति ज्ञात है, जो विद्या की दक्षिणा के रूप में प्राप्त हुई हैं, अथवा जो अन्य पशुओं (जैसे बकरी, भेड़ आदि) के बदले में खरीदी गई हैं, अथवा जो बाहुबल से प्राप्त की गई हैं, अथवा जो विवाह में दहेज के रूप में मिली हैं, अथवा जो संकट की स्थितियों से बचाकर प्राप्त की गई हैं, अथवा जिन्हें उनके निर्धन स्वामियों ने पालने में असमर्थ होकर सावधानीपूर्वक रखने के लिए सौंप दिया है और जो स्वयं ही किसी के घर में रहने की इच्छा से आ ठहरी हैं — वे इन्हीं कारणों से दान के उपयुक्त वस्तुएँ मानी जाती हैं।
34अथवा जो गौएँ शरीर से बलिष्ठ हैं, जिनका स्वभाव उत्तम है और जिनसे मधुर सुगन्ध आती है, वे दान के विषय में अत्यन्त प्रशंसित हैं। जैसे समस्त नदियों में गंगा श्रेष्ठ है, वैसे ही समस्त गौओं में कपिला श्रेष्ठ है।
35तीन रात्रि तक समस्त अन्न त्यागकर केवल जल पर रहते हुए और उसी काल तक नंगी पृथ्वी पर शयन करते हुए मनुष्य को चाहिए कि ब्राह्मणों को अन्य उपहारों से प्रसन्न करके उन्हें गौओं का दान करे। ऐसी गौएँ समस्त दोषों से रहित हों और साथ ही स्वस्थ बछड़ों से युक्त हों। दान कर लेने के पश्चात् दाता को अगले तीन दिनों तक लगातार केवल गौ से प्राप्त पदार्थों का ही आहार करना चाहिए।
36जो सुस्वभाव वाली गौ शान्ति से अपने को दुहने देती है, जो सदा जीवित और स्वस्थ बछड़े देती है और जो स्वामी के घर से भाग नहीं जाती — ऐसी गौ का दान करने से दाता परलोक में उतने ही वर्षों तक सुख भोगता है जितने उसके शरीर पर रोम हैं।
37इसी प्रकार, जो ब्राह्मण को ऐसा बैल देता है जो भारी बोझ ढोने में समर्थ हो, जो तरुण, बलवान् और शान्त हो, जो हल का जुआ चुपचाप सह ले, और जिसमें इतनी शक्ति हो कि वह महान् परिश्रम भी कर सके — वह उन्हीं लोकों को प्राप्त करता है जो दस गौओं का दान करने वाले को मिलते हैं।
38हे कौशिक, जो पुरुष वन में गौओं और ब्राह्मणों की रक्षा करता है, वह स्वयं प्रत्येक प्रकार के संकट से उबार लिया जाता है। उसका पुण्य क्या है, यह सुनो।
39ऐसा पुरुष जो पुण्य प्राप्त करता है, वह अश्वमेध यज्ञ के शाश्वत पुण्य के तुल्य है। ऐसा पुरुष मृत्यु के समय जिस गति की कामना करता है, वही प्राप्त करता है।
40ऐसे कर्म से मनुष्य सुख के अनेक लोक प्राप्त करता है — वस्तुतः जो भी सुख वह अपने हृदय में चाहता है, वही उसे मिलता है।
41सचमुच, ऐसा मनुष्य गौओं की अनुमति पाकर सुख के प्रत्येक लोक में सम्मानित होकर रहता है। जो मनुष्य इसी भाव से प्रतिदिन वन में गौओं के पीछे-पीछे चलता है, और उस काल में स्वयं घास, गोबर और वृक्षों के पत्तों पर जीवित रहता है, जिसका हृदय फल की कामना से मुक्त है, जिसकी इन्द्रियाँ प्रत्येक अनुचित विषय से हटा ली गई हैं और जिसका मन शुद्ध हो चुका है — हे शतक्रतो, वह मनुष्य कामना के वश से मुक्त होकर मेरे लोक में अथवा सुख के जिस किसी अन्य लोक की वह इच्छा करे, वहाँ देवताओं के साथ सुखपूर्वक निवास करता है।
Nepali
1पितामहले भने — गाईहरूका विषयमा, तिनको दानबाट सुरु गरेर, तिमीले मलाई जुन प्रश्न गरेका छौ, ती यस्ता छन् कि हे शतक्रतु, तीनै लोकमा अरू कोही छैन जसले तिनलाई सोध्न सकोस्।
2हे शक्र, अनेक प्रकारका लोक यस्ता छन् जो तिमीलाई पनि अदृश्य छन्। हे इन्द्र, ती लोक मलाई देखिन्छन्, तथा ती पतिव्रता स्त्रीहरूलाई पनि जो केवल एउटै पतिप्रति समर्पित रहेकी छन्।
3उत्तम व्रतको पालन गर्ने ऋषिहरू, आफ्ना धर्म र पुण्यका कर्मको बलले, तथा धर्मात्मा ब्राह्मणहरू आफ्नै मानव-शरीरले नै त्यहाँ जान समर्थ हुन्छन्।
4उत्तम व्रतको आचरण गर्ने मानिसहरूले ती लोक, जो सपनाका उज्ज्वल सृष्टिजस्ता छन्, आफ्नो शुद्ध भएको मनको सहाराले तथा त्यस (क्षणिक) मुक्तिको सहाराले देख्छन् जो शरीरको चेतना लोप भएपछि प्राप्त हुन्छ।
5हे सहस्राक्ष, अब सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि ती लोकका के गुण छन्। त्यहाँ कालको गति नै रोकिन्छ। त्यहाँ न जरा छ, न त्यो अग्नि जो सम्पूर्ण विश्वमा व्याप्त छ। त्यहाँ अलिकति पनि अपराध हुँदैन, न रोग हुन्छ, न कुनै प्रकारको दुर्बलता।
6हे वासव, त्यहाँ जुन गाईहरू रहन्छन्, तिनले आफ्नो हृदयमा जुन कामना गर्छन्, त्यसको पूर्ति प्राप्त गर्छन्। म तिमीलाई जे भन्दै छु, त्यसको मलाई प्रत्यक्ष अनुभव छ।
7इच्छाअनुसार सर्वत्र जान समर्थ र साँच्चै सजिलैसँग एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने ती गाईहरूले, आफ्नो मनमा जस्ता-जस्ता कामना उठ्छन्, त्यस्तै-त्यस्तै एकपछि अर्को गर्दै तिनको पूर्तिको सुख भोग्छन्। त्यहाँ सरोवर, जलाशय, नदी, नाना प्रकारका वन, प्रासाद, पर्वत र सबै किसिमका मनोहर वस्तु देखिन्छन्। सुखको यस्तो कुनै लोक छैन जो यीमध्ये कुनैभन्दा पनि श्रेष्ठ होस्, जसको म चर्चा गरिरहेको छु।
8हे शक्र, ती सबै नरश्रेष्ठ जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति क्षमाशील छन्, जसले सबै कुरा सहन्छन्, जो सम्पूर्ण वस्तुप्रति प्रेमले पूर्ण छन्, जसले आफ्ना गुरुजनको आज्ञा पालन गर्छन्, र जो गर्व तथा अभिमानबाट मुक्त छन् — तिनीहरू परम सुखका ती लोकमा जान्छन्।
9जो सबै प्रकारको मासुबाट विरत रहन्छ, जो शुद्ध हृदयको छ, जो धर्मले सम्पन्न छ, जसले आफ्ना आमाबुबाको आदरपूर्वक पूजा गर्छ, जो वाणी र आचरणमा सत्यनिष्ठ छ, जसले ब्राह्मणहरूको आज्ञाकारी सेवा गर्छ, जसको आचरण निर्दोष छ, जसले गाई र ब्राह्मणप्रति कहिल्यै क्रोधको व्यवहार गर्दैन, जसले हरेक कर्तव्यको पालन गर्छ, जसले श्रद्धापूर्वक आफ्ना गुरुजनको सेवा गर्छ, जो जीवनभर सत्य र दानप्रति समर्पित छ, जसले आफ्नो विरुद्ध गरिएका सम्पूर्ण अपराध सधैँ क्षमा गरिदिन्छ, जो मृदु र संयमी छ, जो देवताप्रति आदरले पूर्ण छ, जसले सम्पूर्ण अतिथिको सत्कार गर्छ, जो दयाले युक्त छ — साँच्चै, जो यी गुणले अलंकृत छ, त्यसैले गाईहरूको शाश्वत लोक प्राप्त गर्छ।
10जो व्यभिचारले कलंकित छ, उसले यस्तो लोक देख्दैन; न त्यो जो आफ्ना गुरुको नाश गर्ने हो; न त्यो जो मिथ्या बोल्छ अथवा व्यर्थको डिङ हाँक्छ; न त्यो जो सधैँ अरूसँग विवाद गरिरहन्छ; न त्यो जो ब्राह्मणहरूप्रति शत्रुताको व्यवहार गर्छ। साँच्चै, यस्ता दोषले कलंकित त्यो दुष्ट मानिसले सुखका यी लोक देख्न पनि सक्दैन; न त्यो जसले आफ्ना मित्रलाई हानि पुर्याउँछ, न त्यो जो कपटी छ, न त्यो जो कृतघ्न छ, न त्यो जो ठग छ, न त्यो जो आचरणमा कुटिल छ, न त्यो जसले धर्मको अवहेलना गर्छ, न त्यो जो ब्रह्महत्यारा हो। यस्तो मानिसले कल्पनामा पनि गाईहरूको त्यो लोक देख्न सक्दैन, जो केवल पुण्यात्माहरूको निवास हो।
11हे देवराज, मैले गाईका लोकहरूका विषयमा तिमीलाई सबै कुरा विशेष रूपले भनिसकेँ। हे शतक्रतु, अब ती पुरुषको पुण्य सुन जो गोदानमा लागिरहन्छन्।
12जसले पैतृक सम्पत्तिबाट प्राप्त अथवा न्यायपूर्वक आर्जन गरेको धनले गाई किनेर तिनको दान गर्छ, उसले त्यस्तो कर्मको फलस्वरूप अनन्त सुखका अनेक लोक प्राप्त गर्छ।
13हे शक्र, जसले जुवामा जितेको धनले गाई किनेर त्यसको दान गर्छ, उसले दस हजार दिव्य वर्षसम्म सुख भोग्छ।
14जसले पैतृक धनको आफ्नो भागका रूपमा गाई प्राप्त गर्छ, त्यसलाई विधिपूर्वक प्राप्त गरेको भनिन्छ। यस्ती गाई दानमा दिन सकिन्छ। जसले यसरी प्राप्त गाईहरूको दान गर्छन्, तिनीहरूले शाश्वत सुखका असङ्ख्य अनन्त लोक प्राप्त गर्छन्।
15हे शचीपति, जुन पुरुषले दानमा गाई प्राप्त गरेर शुद्ध हृदयले त्यसको दान गरिदिन्छ, उसले निश्चय नै परम कल्याणका शाश्वत लोक प्राप्त गर्छ।
16जुन पुरुषले इन्द्रियलाई वशमा राखेर जन्मैदेखि सत्य बोल्छ, जसले आफ्ना गुरु र ब्राह्मणहरूका हातबाट सबै कुरा सहन्छ, र जसले क्षमाको आचरण गर्छ, उसले त्यही गति प्राप्त गर्छ जो गाईहरूको हो।
17हे शचीपति, ब्राह्मणसँग कहिल्यै अनुचित वचन भन्नुहुँदैन। र मानिसले मनले पनि गाईको हानि गर्नुहुँदैन। मानिसले आफ्नो आचरणमा गाईको अनुकरण गर्नुपर्छ र गाईप्रति दया देखाउनुपर्छ।
18हे शक्र, अब ती फल सुन जसलाई सत्यनिष्ठ पुरुषहरूले भोग्छन्। यदि यस्तो पुरुषले एउटै गाईको दान गर्छ भने, त्यो हजारगुणा हुन्छे।
19यदि यस्ता गुणले सम्पन्न कुनै क्षत्रियले एउटै गाईको दान गर्छ भने, उसको पुण्य ब्राह्मणको पुण्यतुल्य हुन्छ। हे शक्र, सुन — यस्तो क्षत्रियले जुन एउटी गाई दिन्छ, त्यसले त्यति नै पुण्य उत्पन्न गर्छे जति त्यही अवस्थामा ब्राह्मणले दिएकी एउटी गाईले गर्छे। यही शास्त्रको निर्णय हो।
20यदि समान गुणले सम्पन्न कुनै वैश्यले एउटी गाईको दान गर्छ भने, त्यो गाई पाँच सय गाईतुल्य हुनेछे। यदि विनम्रताले युक्त कुनै शूद्रले एउटी गाईको दान गर्छ भने, त्यो गाई एक सय पच्चीस गाईतुल्य हुनेछे।
21तपस्या र सत्यमा लागेको, गुरुको श्रद्धापूर्ण सेवाद्वारा सधैँ शास्त्रको अध्ययनमा निरत, क्षमाशील स्वभावले युक्त, देवताको आराधनामा लागेको, शान्त आत्मा भएको, पवित्र, प्रबुद्ध, सम्पूर्ण कर्तव्यको पालन गर्ने र हरेक प्रकारको अहङ्कारबाट मुक्त — यस्तो जुन पुरुषले ब्राह्मणलाई गाईको दान गर्छ, उसले निश्चय नै आफ्नो त्यस कर्मले, अर्थात् विधिपूर्वक प्रशस्त दूध दिने गाईको दानले, महान् पुण्य प्राप्त गर्छ। त्यसैले एकनिष्ठ भक्ति भएको, सत्यको पालन गर्ने र विनयपूर्वक आफ्ना गुरुको सेवामा लागेको मानिसले सधैँ गोदान गरिरहनुपर्छ।
22हे शक्र, अब त्यस पुरुषको पुण्य सुन जसले विधिपूर्वक वेदको अध्ययन गर्दै गाईहरूप्रति आदर देखाउँछ, जो गाई देखेर सधैँ प्रसन्न हुन्छ, र जसले जन्मैदेखि गाईहरूअगाडि आफ्नो शिर निहुराउँछ।
23राजसूय यज्ञ गर्नाले जुन पुण्य प्राप्त हुन्छ, तथा सुनका राशिको दान गर्नाले जुन पुण्य प्राप्त हुन्छ — त्यही महान् पुण्य त्यस पुरुषले प्राप्त गर्छ जसले गाईहरूप्रति यस्तो आदर देखाउँछ। धर्मात्मा ऋषिहरू र सिद्धिप्राप्त महापुरुषहरूले यस्तै भनेका छन्।
24सत्यमा निरत, शान्त आत्मा भएको, लोभबाट रहित, वाणीमा सधैँ सत्यनिष्ठ र व्रतको दृढतासाथ गाईहरूप्रति आदरको व्यवहार गर्ने जुन मानिसले पूरै एक वर्षसम्म आफूले खानुभन्दा पहिले नियमपूर्वक गाईहरूलाई केही आहार दिन्छ, उसले त्यस्तो कर्मले हजार गाईको दानको पुण्य प्राप्त गर्छ।
25जुन मानिसले दिनमा केवल एक पटक भोजन गर्छ र आफ्नो दोस्रो भोजनको सम्पूर्ण मात्रा गाईहरूलाई दिइदिन्छ — जसले यसरी व्रतको दृढतासाथ गाईहरूको आदर गर्छ र तिनीहरूप्रति यस्तो दया देखाउँछ — उसले दस वर्षसम्म असीम सुख भोग्छ।
26जुन मानिसले आफैँ दिनमा केवल एक पटक भोजन गर्छ र केही कालसम्म बचाएको दोस्रो भोजनले गाई किनेर त्यसको दान गरिदिन्छ, हे शतक्रतु, उसले त्यस दानले त्यति नै गाईको दानको शाश्वत पुण्य प्राप्त गर्छ जति त्यस एउटै गाईको शरीरमा रौँ छन्।
27यी ती पुण्यका विषयमा भनिएका वचन हुन् जो ब्राह्मणहरूले गोदानबाट प्राप्त गर्छन्। अब ती पुण्य सुन जो क्षत्रियहरूले प्राप्त गर्न सक्छन्। भनिएको छ कि क्षत्रियले यसै गरी गाई किनेर त्यसलाई ब्राह्मणलाई दान गर्नाले पाँच वर्षसम्म महान् सुख प्राप्त गर्छ। वैश्यले यस्तो आचरणले क्षत्रियको पुण्यको केवल आधा प्राप्त गर्छ, र शूद्रले यस्तो आचरणले वैश्यको पुण्यको आधा प्राप्त गर्छ।
28जुन मानिसले आफैँलाई बेचेर त्यसबाट प्राप्त धनले गाईहरू किन्छ र तिनलाई ब्राह्मणहरूलाई दान गरिदिन्छ, ऊ जबसम्म पृथ्वीमा गाईहरू देखिइरहन्छन्, तबसम्म स्वर्गमा सुख भोग्छ।
29हे परम सौभाग्यशाली, भनिएको छ कि आफैँलाई बेचेर प्राप्त धनले किनिएका यस्ता गाईहरूको हरेक रौँमा शाश्वत सुखको एउटा लोक विद्यमान छ। जुन मानिसले युद्धद्वारा गाईहरू प्राप्त गरेर तिनको दान गर्छ, उसले त्यति नै पुण्य प्राप्त गर्छ जति त्यसले जसले आफैँलाई बेचेर प्राप्त धनले गाई किनेर तिनको दान गर्छ। जुन मानिसले गाईको अभावमा इन्द्रियलाई वशमा राख्दै तिलले बनेको गाईको दान गर्छ, ऊ त्यस्ती गाईद्वारा हरेक प्रकारको विपत्ति र कष्टबाट बचाइन्छ। यस्तो मानिसले महान् सुखमा विहार गर्छ।
30केवल गाईहरूको दान मात्र पुण्यले युक्त हुँदैन। योग्य पात्र, काल, गाईको प्रकार र पालन गर्नुपर्ने विधि — यी सबैको विचार गर्नुपर्छ। गोदानका लागि उचित कालको निश्चय गर्नुपर्छ। ब्राह्मण तथा गाई — दुवैका विशिष्ट गुणको पनि निश्चय गर्नुपर्छ। जसको घरमा गाईहरूले आगो वा घामबाट कष्ट पाउने सम्भावना छ, उसलाई गाई दिनुहुँदैन।
31जो वेदविद्याले समृद्ध छ, जो पवित्र कुलमा उत्पन्न छ, जो शान्त आत्माले युक्त छ, जो यज्ञका अनुष्ठानमा लागिरहन्छ, जो पाप गर्न डराउँछ, जो नाना प्रकारको ज्ञानले सम्पन्न छ, जो गाईहरूप्रति करुणामय छ, जो आचरणमा मृदु छ, जसले आफ्नो शरणमा आएका सबैको रक्षा गर्छ, र जसका लागि कुनै जीविका नियत छैन — त्यही नै गाईहरूको दान पाउन उपयुक्त पुरुष मानिन्छ।
32जुन ब्राह्मणका लागि कुनै जीविका नियत छैन र जो अन्नको अभावमा छ, उसलाई गाई दिनुपर्छ; खेतीको प्रयोजनका लागि, होमको प्रभावले जन्मेको सन्तानका लागि, आफ्ना गुरुको प्रयोजनका लागि, अथवा नवजात शिशुको पोषणका लागि पनि गाई दिनुपर्छ। साँच्चै, दान उचित कालमा र उचित स्थानमा गर्नुपर्छ।
33हे शक्र, जुन गाईहरूको स्वभाव राम्ररी ज्ञात छ, जो विद्याको दक्षिणाका रूपमा प्राप्त भएका छन्, अथवा जो अन्य पशु (जस्तै बाख्रा, भेडा आदि)को सट्टामा किनिएका छन्, अथवा जो बाहुबलले प्राप्त गरिएका छन्, अथवा जो विवाहमा दाइजोका रूपमा पाइएका छन्, अथवा जो सङ्कटका अवस्थाबाट बचाएर प्राप्त गरिएका छन्, अथवा जसलाई तिनका निर्धन मालिकहरूले पाल्न नसकेर सावधानीपूर्वक राख्नका लागि सुम्पिदिएका छन् र जो आफैँ कसैको घरमा बस्ने इच्छाले आइरहेका छन् — ती यिनै कारणले दानका उपयुक्त वस्तु मानिन्छन्।
34अथवा जुन गाईहरू शरीरले बलिष्ठ छन्, जसको स्वभाव उत्तम छ र जसबाट मीठो सुगन्ध आउँछ, ती दानका विषयमा अत्यन्त प्रशंसित छन्। जसरी सम्पूर्ण नदीमा गङ्गा श्रेष्ठ छिन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण गाईमा कपिला श्रेष्ठ छे।
35तीन रातसम्म सम्पूर्ण अन्न त्यागेर केवल पानीमा रहँदै र त्यति नै कालसम्म नाङ्गो भुइँमा सुत्दै मानिसले ब्राह्मणहरूलाई अन्य उपहारले प्रसन्न पारेर तिनीहरूलाई गाईको दान गर्नुपर्छ। यस्ता गाईहरू सम्पूर्ण दोषबाट रहित हुनुपर्छ र सँगै स्वस्थ बाच्छासहित हुनुपर्छ। दान गरिसकेपछि दाताले अर्का तीन दिनसम्म लगातार केवल गाईबाट प्राप्त पदार्थकै आहार गर्नुपर्छ।
36जुन सुस्वभावकी गाईले शान्तिसाथ आफूलाई दुहुन दिन्छे, जसले सधैँ जीवित र स्वस्थ बाच्छा दिन्छे र जो मालिकको घरबाट भाग्दैन — यस्ती गाईको दान गर्नाले दाताले परलोकमा त्यति नै वर्षसम्म सुख भोग्छ जति त्यसको शरीरमा रौँ छन्।
37यसै गरी, जसले ब्राह्मणलाई यस्तो साँढे दिन्छ जो भारी बोझ बोक्न समर्थ होस्, जो तन्नेरी, बलवान् र शान्त होस्, जसले हलोको जुवा चुपचाप सहोस्, र जसमा यति शक्ति होस् कि उसले महान् परिश्रम पनि गर्न सकोस् — उसले ती नै लोक प्राप्त गर्छ जो दस गाईको दान गर्नेले पाउँछ।
38हे कौशिक, जुन पुरुषले वनमा गाईहरू र ब्राह्मणहरूको रक्षा गर्छ, ऊ आफैँ हरेक प्रकारको सङ्कटबाट उबारिन्छ। उसको पुण्य के हो, यो सुन।
39यस्तो पुरुषले जुन पुण्य प्राप्त गर्छ, त्यो अश्वमेध यज्ञको शाश्वत पुण्यतुल्य छ। यस्तो पुरुषले मृत्युको समयमा जुन गतिको कामना गर्छ, त्यही प्राप्त गर्छ।
40यस्तो कर्मले मानिसले सुखका अनेक लोक प्राप्त गर्छ — वस्तुतः जुनसुकै सुख उसले आफ्नो हृदयमा चाहन्छ, त्यही उसले पाउँछ।
41साँच्चै, यस्तो मानिसले गाईहरूको अनुमति पाएर सुखका हरेक लोकमा सम्मानित भई बस्छ। जुन मानिस यसै भावले प्रतिदिन वनमा गाईहरूको पछि-पछि हिँड्छ, र त्यस कालमा आफैँ घाँस, गोबर र रूखका पातमा बाँच्छ, जसको हृदय फलको कामनाबाट मुक्त छ, जसका इन्द्रिय हरेक अनुचित विषयबाट हटाइएका छन् र जसको मन शुद्ध भइसकेको छ — हे शतक्रतु, त्यो मानिस कामनाको वशबाट मुक्त भई मेरो लोकमा अथवा सुखको जुनसुकै अन्य लोक ऊ इच्छा गर्छ, त्यहाँ देवताहरूसँग सुखपूर्वक निवास गर्छ।