Anushasanika Parva — The rewards of gifts in this world and in the next
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 61
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच दानं यज्ञः क्रिया चेह किंस्वित् प्रेत्य महाफलम् कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा॥ एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येन भारत। विद्वन् जिज्ञासमानाय दानधर्मान् प्रचक्ष्व मे॥
2अन्तर्वेद्यां च यद् दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः। किंस्विन्नैःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह॥
3भीष्म उवाच रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते। तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम्॥
4न तु पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः। एतस्मात् कारणाद् यज्ञैर्यजेद् राजाऽऽप्तदक्षिणैः॥
5अथ चेत् प्रतिगृह्वीयुर्दद्यादहरहर्नृपः। श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतदुत्तमम्॥
6ब्राह्मणांस्तर्पयन् द्रव्यस्ततो यज्ञे यतव्रतः। मैत्रान् साधून् वेदविदः शीलवृत्ततपोर्जितान्॥
7यत् ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति। यज्ञान् साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान् दक्षिणावतः॥
8इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा। पूजयेथा याजयूकांस्तवाप्यंशो भवेद् यथा॥
9प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान् बहुकारिणः। प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा॥
10यावतः साधुधर्मान् वै सन्तः संवर्धयन्त्युत। सर्वस्वैश्चापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिणः॥
11समृद्धः सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर। धेनूरनडूहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ॥
12आज्यानि यजमानेभ्यस्तथानानि च भारत। अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च॥
13एते देया व्युष्टिमन्तो लघूपायाश्च भारत। अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान् वृत्तिकर्शितान्॥
14उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या प्रतिपालयेत् राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत् क्षत्रियान् प्रति॥
15एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमाप्स्यसि। संचयित्वा पुनः कोशं यद् राष्ट्र पालयिष्यसि॥
16तेन त्वं ब्रह्मभूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च। आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत॥
17पुत्रवच्चापि भृत्यान् स्वान् प्रजाश्च परिपालय। योगः क्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत॥
18तदर्थं जीवितं तेऽस्तु मा तेभ्योऽप्रतिपालनम्। अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद् वित्तनिचयो महान्॥
19श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत् सम्प्रमोहयेत्। ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद् ध्रुवम्। धर्मप्रणाशे भूतानामभावः स्यान्न संशयः॥
20यो रक्षिभ्यः सम्प्रदाय राजा राष्ट्रं विलुम्पति। यज्ञे राष्ट्राद् धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन्॥
21यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीतं दत्तं सुदारुणम्। यजेद् राजा न तं यज्ञं प्रशंसन्त्यस्य साधवः॥
22अपीडिताः सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलतः। तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहृतैः॥
23यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि। तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणैः॥
24वृद्धबालधनं रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च। न खातपूर्वं कुर्वीत न रुदन्ती धनं हरेत्॥
25हतं कृपणवित्तं हि राष्ट्र हन्ति नृपश्रियम्। दद्याच्च महतो भोगान् क्षुद्भयं प्रणुदेत् सताम्॥
26येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालकाः। नाश्नन्ति विधिवत् तानि किं तु पापतरं ततः॥
27यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान् सीदेत् क्षुधा द्विजः। भ्रूणहत्यां च गच्छेथाः कृत्वा पापमिवोत्तमम्॥
28धिक् तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति। द्विजोऽन्योवा मनुष्योऽपि शिबिराह वचो यथा॥
29यस्य स्म विषये राज्ञः स्नातकः सीदति क्षुधा। अवृद्धिमेति तद्राष्ट्रं विन्दते सहराजकम्॥
30क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्राधियन्ते तरसा स्त्रियः। क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोऽसौ न च जीवति॥
31अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमनायकम्। तं वै राजकलिं हन्युः प्रजाः सन्ना निघृणम्॥
32अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः। स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः॥
33पापं कुर्वन्ति यत् किंचित् प्रजा राज्ञा हरक्षिताः। चतुर्थं तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत॥
34अथाहुः सर्वमेवैति भूयोऽमिति निश्चयः। चतुर्थे मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम्॥
35शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः। चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत॥
36जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर। पर्जन्यमिव भूतानि महादुममिवाण्डजाः॥
37कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः। ज्ञातयस्त्वानुजीवन्तु सुहृदश्च परंतप॥
English
1Yudhishthira said I wish to know fully, O Bharata, where one get the high reward of gifts and sacrifices. Are those rewards acquired here or hereafter? Which amongst these two (viz., Gift and Sacrifice) yields superior merit? To whom should gifts be made? In what manner are gifts and sacrifices to be made? When also are they to be made? I ask you this, O learned sire? Do you discourse to me on the duty of gifts!
2Do you tell me, O grandfather, what brings on the highest reward, viz., gifts made from the sacrificial platform or those made out of that place?
3Bhishma said O son, a Kshatriya is generally engaged in decds of fierceness. In his case, sacrifices and gifts, are considered as cleansing or sanctifying him.
4The good and righteous, do not accept the gifts of persons of the royal order, who perpetrate sinful deeds. Therefore, the king should celebrate sacrifices with profuse gifts in the form of Dakshina.
5If the good and righteous would accept the gifts made to them, the Kshatriya, O king, should continually make gifts with devotion and faith to them. Gifts yield great merit, and are highly cleansing.
6Observing vows, one should celebrate sacrifices and please with wealth, such Brahmanas as are friends of all creatures, endued with righteousness, conversant of the Vedas, and pre-eminent for acts, conduct and penances.
7If such Brahmanas do not accept your gifts, no merit will become yours. Do you celebrate sacrifices with profuse Dakshina, and make gifts of good and agreeable food to the righteous.
8By making an act of gift you should consider yourself as performing a sacrifice. You should, with gifts, worship those Brahmanas who perform sacrifices. By doing this you will acquire a share in the merits of those sacrifices of theirs.
9You should support such Brahmanas as have children and as are capable of sending people to heaven. By acting thus, you are sure to get a large progeny-in fact, as large a progeny as the Prajapati himself.
10The righteous support and advance the cause of virtue. One should, by giving up his all, support such men as also those who do good to all creatures.
11Yourself being rich, do you, Yudhishthira, make gifts to Brahmans of kine and bullocks and food and umbrellas and robes and sandals or shoes.
12Do you give to sacrificing Brahmanas clarified butter as also food, and cars and vehicles with horses harnessed thereto, and dwelling houses and mansions and beds.
13Such gifts yield prosperity and affluence to the giver, and are considered as pure, O Bharata. Those Brahmanas who are not censurable for anything they do, and who have no means of support assigned to them, should be found out.
14Covertly or publicly, do you maintain such Brahmanas by giving to them the means of support. Such conduct always gives higher benefit to Kshatriyas than the Rajasuya and the Horse-Sacrifices.
15Purged off of sin, you are sure of attaining to Heaven. Filling your treasury, you should do good to your kingdom.
16By such conduct you are sure to acquire immense riches, and become a Brahman (in your next life). Do you, O Bharata, protect your own means as also the means of others people's livelihood.
17Do you support your servants as your own children. Do you, O Bharata, protect the Brahmanas in the enjoyment of what they have and make gifts, to them of such articles as they have not.
18Let your life be devoted to the Brahmanas. Let it never be said that you do not grant protection to the Brahmanas. Much wealth, when possessed by a Brahmana; becomes a source of evil to himn.
19Constant association with riches and prosperity is sure to fill him with pride and cause him to be stupefied. If the Brahmanas become stupefied and steeped in folly., virtue and duties are sure to suffer destruction. Forsooth, if virtue and duty come to an end, it will lead to the destruction of all creatures.
20That king who having amassed riches makes it over to his treasury officers and guards, and then begins to again plunder his kingdom, saying to his officers-Do you bring me as much riches as you can extort from the kingdom.
21And who spends the riches that is thus collected at his behest under circumstances of fear and cruelty, in the performance of sacrifices, should know that those sacrifices of his, are never highly spoken of by the pious.
22The king should celebrate scarifices with such money as is willingly paid to his treasury by prosperous and unpersecuted subjects. Sacrifices should never be celebrated with money got with severity and extortion.
23The king should then celebrate great sacrifices with large presents in the shape of Dakshina, when on account of his being devoted to the behoof of his subjects the latter bathe him with copious showers of riches brought willingly by them for the purpose.
24The king should protect the riches of those that are old, of those that are minors, of those that are blind, and of those that are otherwise disqualified. The king should never take any money from his people, if they, in a season of drought, succeed in growing any corn with the help of water obtained from wells. Nor should he take any wealth from weeping women.
25The riches taken from the poor and the helpless is sure to destroy the kingdom and prosperity of the king. The king should always present to the righteous all enjoyable articles in abundance. He should certainly remove the fear of famishing which those men may have.
26There are no men more sinful than those upon whose food children look wistfully without being able to eat them duly,
27If within your kingdom any learned Brahinana dies with hunger like any of those children, you shall then incur the sin of focticide for having allowed such an act.
28King Shivi himself had said this, viz.-Fie on that king in whose kingdom a Brahmana or even any other man starves.
29That kingdom in which a Brahmana of the Snataka class starves, becomes overwhelmed with adversity. Such a kingdom with its king also incurs reproach.
30That king is more dead than alive in whose kingdom women are easily abducted from their husbands and sons uttering cries and groans of indignation and grief.
31The subjects should arm themselves for killing that king who does not protect them who simply plunders their riches, who confounds all distinctions who is incapable of taking their lead, who is without mercy, and who is considered as the most sinful of kings.
32That king who tells his people that he is their protector but who does not or is unable to protect them, should be killed by his subjects in a body like a dog that is affected with the rabies and has become mad.
33A fourth part of whatever sins are committed by the subjects visits that king who does not protect, О Bharata.
34Some authorities say that the whole of those sins visits such a king. Others are of opinion that a half thereof visits him. Bearing in mind, However, the saying of Manu, it is our opinion that a fourth part of such sins visits the unprotecting king.
35That king, O Bharata, O Bharata, who affords protection to his subjects gets fourth part of whatever merits his subjects win by living under his protection.
36Do you, O Yudhishthira, act in such a way that all your subjects, may seek refuge with you as long as you are alive, as all creatures seek the refuge, of the god of rain or as the birds seek the refuge of a large tree.
37Let all your kinsmen and all your friends and well-wishers, O scorcher of enemies, seek refuge with you as the Rakshasas seek Kubera or the gods seek Indra as theirs.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भारत, मैं पूरी बात जानना चाहता हूँ कि दान और यज्ञ का उच्च फल कहाँ मिलता है। क्या वे फल इसी लोक में मिलते हैं अथवा परलोक में? इन दोनों में से (अर्थात् दान और यज्ञ में से) कौन अधिक पुण्य देता है? दान किन्हें करना चाहिए? दान और यज्ञ किस विधि से किए जाएँ? और वे कब किए जाएँ? हे विद्वान् पितामह, मैं आपसे यह पूछता हूँ। आप मुझे दान के धर्म पर उपदेश दीजिए!
2हे पितामह, मुझे बताइए कि किससे सर्वोच्च फल मिलता है — यज्ञवेदी से किए गए दान से, अथवा उस स्थान से बाहर किए गए दान से?
3भीष्म ने कहा — हे पुत्र, क्षत्रिय प्रायः उग्र कर्मों में लगा रहता है। उसके विषय में यज्ञ और दान उसे शुद्ध अथवा पवित्र करने वाले माने जाते हैं।
4जो राजवंशी पापकर्म करते हैं, उनके दान सज्जन और धर्मात्मा पुरुष स्वीकार नहीं करते। इसलिए राजा को दक्षिणा के रूप में प्रचुर दान सहित यज्ञ करने चाहिए।
5हे राजन्, यदि सज्जन और धर्मात्मा पुरुष उन्हें दिए गए दान स्वीकार करें, तो क्षत्रिय को चाहिए कि वह निरन्तर भक्ति और श्रद्धा से उन्हें दान करता रहे। दान महान् पुण्य देता है और अत्यन्त पवित्र करने वाला है।
6व्रतों का पालन करते हुए यज्ञ करने चाहिए और उन ब्राह्मणों को धन से प्रसन्न करना चाहिए जो समस्त प्राणियों के मित्र हैं, धर्म से सम्पन्न हैं, वेदों के ज्ञाता हैं, तथा कर्म, आचरण और तपस्या में सर्वश्रेष्ठ हैं।
7यदि ऐसे ब्राह्मण तुम्हारे दान स्वीकार न करें, तो तुम्हें कोई पुण्य नहीं मिलेगा। तुम प्रचुर दक्षिणा सहित यज्ञ करो, और धर्मात्मा पुरुषों को उत्तम तथा रुचिकर अन्न का दान करो।
8दान के कर्म से तुम्हें अपने को यज्ञ करने वाला ही मानना चाहिए। जो ब्राह्मण यज्ञ करते हैं, उनकी तुम्हें दान से पूजा करनी चाहिए। ऐसा करने से तुम उनके उन यज्ञों के पुण्य में भागी बनोगे।
9तुम्हें उन ब्राह्मणों का पोषण करना चाहिए जिनके सन्तान हैं और जो लोगों को स्वर्ग भेजने में समर्थ हैं। ऐसा करने से तुम्हें निश्चय ही विपुल सन्तति प्राप्त होगी — सचमुच उतनी ही विपुल जितनी स्वयं प्रजापति की है।
10धर्मात्मा पुरुष धर्म का पोषण और प्रसार करते हैं। मनुष्य को अपना सर्वस्व देकर भी ऐसे पुरुषों का तथा उनका भी पोषण करना चाहिए जो समस्त प्राणियों का हित करते हैं।
11हे युधिष्ठिर, तुम स्वयं धनवान् हो; तुम ब्राह्मणों को गौएँ और बैल, अन्न और छत्र, वस्त्र और खड़ाऊँ अथवा जूते दान करो।
12यज्ञ करने वाले ब्राह्मणों को तुम घी तथा अन्न दो, और घोड़े जुते हुए रथ तथा वाहन, और निवास-गृह, भवन तथा शय्याएँ भी दो।
13हे भारत, ऐसे दान दाता को समृद्धि और वैभव देते हैं और शुद्ध माने जाते हैं। जो ब्राह्मण अपने किसी कर्म के लिए निन्दा के पात्र नहीं हैं, और जिनके लिए जीविका का कोई साधन नियत नहीं है — उन्हें ढूँढ़ निकालना चाहिए।
14गुप्त रूप से अथवा प्रकट रूप से, तुम ऐसे ब्राह्मणों को जीविका के साधन देकर उनका पालन करो। ऐसा आचरण क्षत्रियों को सदा राजसूय और अश्वमेध यज्ञों से भी अधिक लाभ देता है।
15पाप से मुक्त होकर तुम निश्चय ही स्वर्ग पाओगे। अपना कोष भरते हुए तुम्हें अपने राज्य का हित करना चाहिए।
16ऐसे आचरण से तुम निश्चय ही अपार धन पाओगे और (अगले जन्म में) ब्राह्मण बनोगे। हे भारत, तुम अपनी जीविका के साधनों की तथा दूसरे लोगों की जीविका के साधनों की भी रक्षा करो।
17तुम अपने सेवकों का पालन अपनी सन्तान के समान करना। हे भारत, ब्राह्मणों के पास जो कुछ है उसके उपभोग में तुम उनकी रक्षा करना, और जो उनके पास नहीं है वह उन्हें दान करना।
18तुम्हारा जीवन ब्राह्मणों को समर्पित रहे। कभी यह न कहा जाए कि तुम ब्राह्मणों को रक्षा नहीं देते। ब्राह्मण के पास जब बहुत धन हो जाता है, तब वह उसके लिए अनिष्ट का कारण बन जाता है।
19धन और वैभव के निरन्तर संसर्ग से वह अवश्य अभिमान से भर जाता है और मोहग्रस्त हो जाता है। यदि ब्राह्मण मोहग्रस्त होकर मूढ़ता में डूब जाएँ, तो धर्म और कर्तव्य अवश्य नष्ट हो जाएँगे। निश्चय ही यदि धर्म और कर्तव्य का अन्त हो गया, तो वह समस्त प्राणियों के विनाश का कारण बनेगा।
20जो राजा धन संचित करके उसे अपने कोषाध्यक्षों और रक्षकों को सौंप देता है, और फिर अपने ही राज्य को पुनः लूटने लगता है, अपने अधिकारियों से यह कहते हुए — "तुम राज्य से जितना धन निचोड़ सको उतना मेरे पास लाओ" —
21और जो इस प्रकार भय और क्रूरता के वातावरण में उसकी आज्ञा से एकत्र किए गए धन को यज्ञों के अनुष्ठान में व्यय करता है — उसे जान लेना चाहिए कि धर्मात्मा जन उसके उन यज्ञों की कभी प्रशंसा नहीं करते।
22राजा को उसी धन से यज्ञ करने चाहिए जो समृद्ध और अपीड़ित प्रजा स्वेच्छा से उसके कोष में देती है। उत्पीड़न और जबरदस्ती से प्राप्त धन से कभी यज्ञ नहीं करने चाहिए।
23राजा को महान् यज्ञ तब करने चाहिए, दक्षिणा के रूप में विपुल भेंटों सहित, जब प्रजा के हित में उसकी निष्ठा के कारण प्रजा स्वयं इसी प्रयोजन से स्वेच्छा से लाया हुआ धन उस पर मूसलाधार बरसाए।
24राजा को वृद्धों, नाबालिगों, अन्धों तथा अन्य प्रकार से असमर्थ जनों के धन की रक्षा करनी चाहिए। यदि प्रजा सूखे की ऋतु में कुओं के जल की सहायता से कुछ अन्न उपजाने में सफल हो, तो राजा को उससे कोई धन नहीं लेना चाहिए। न ही उसे रोती हुई स्त्रियों से कोई धन लेना चाहिए।
25दीन और असहाय जनों से लिया गया धन निश्चय ही राजा के राज्य और वैभव का नाश कर देता है। राजा को सदा धर्मात्मा जनों को भोग की समस्त वस्तुएँ प्रचुरता से देनी चाहिए। उसे उन पुरुषों के भूखों मरने का भय अवश्य दूर करना चाहिए।
26उन मनुष्यों से अधिक पापी कोई नहीं जिनके भोजन की ओर बालक ललचाई दृष्टि से ताकते रह जाएँ और उसे भरपेट न खा सकें।
27यदि तुम्हारे राज्य में उन बालकों की भाँति कोई विद्वान् ब्राह्मण भूख से मर जाए, तो ऐसा होने देने के कारण तुम्हें भ्रूणहत्या का पाप लगेगा।
28राजा शिवि ने स्वयं यह कहा था — धिक्कार है उस राजा को जिसके राज्य में कोई ब्राह्मण, अथवा कोई अन्य मनुष्य भी, भूखों मरता है।
29जिस राज्य में स्नातक वर्ग का ब्राह्मण भूखों मरता है, वह राज्य विपत्ति से घिर जाता है। ऐसे राज्य को अपने राजा सहित निन्दा भोगनी पड़ती है।
30वह राजा जीवित से अधिक मृत है, जिसके राज्य में स्त्रियाँ अपने पतियों और पुत्रों के क्रोध और शोक की चीखों तथा कराहों के बीच सहज ही हर ली जाती हैं।
31प्रजा को चाहिए कि वह उस राजा के वध के लिए शस्त्र उठाए जो उनकी रक्षा नहीं करता, जो केवल उनका धन लूटता है, जो समस्त मर्यादाओं को गड्ड-मड्ड कर देता है, जो उनका नेतृत्व करने में असमर्थ है, जो निर्दय है, और जो राजाओं में सबसे पापी माना जाता है।
32जो राजा अपनी प्रजा से कहता है कि वह उनका रक्षक है, किन्तु उनकी रक्षा करता नहीं अथवा कर नहीं सकता — उसे उसकी प्रजा मिलकर उसी प्रकार मार डाले जैसे उस कुत्ते को मारा जाता है जिसे अलर्क रोग हो गया हो और जो पागल हो चुका हो।
33हे भारत, जो राजा रक्षा नहीं करता, प्रजा जो भी पाप करती है उसका चौथा भाग उस राजा को लगता है।
34कुछ आचार्यों का मत है कि उन समस्त पापों का पूरा भाग ऐसे राजा को लगता है। दूसरों का मत है कि उसका आधा भाग उसे लगता है। किन्तु मनु के वचन का स्मरण करके हमारा मत यही है कि रक्षा न करने वाले राजा को ऐसे पापों का चौथा भाग लगता है।
35हे भारत, जो राजा अपनी प्रजा को रक्षा देता है, उसकी प्रजा उसके संरक्षण में रहकर जो भी पुण्य अर्जित करती है, उसका चौथा भाग उस राजा को मिलता है।
36हे युधिष्ठिर, तुम ऐसा आचरण करो कि जब तक तुम जीवित रहो, तुम्हारी समस्त प्रजा तुम्हारी ही शरण खोजे — जैसे समस्त प्राणी वर्षा के देवता की शरण खोजते हैं, अथवा जैसे पक्षी किसी विशाल वृक्ष की शरण खोजते हैं।
37हे शत्रुतापन, तुम्हारे समस्त बन्धु, समस्त मित्र और हितैषी तुम्हारी शरण उसी प्रकार खोजें जैसे राक्षस कुबेर की और देवता इन्द्र की शरण खोजते हैं।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे भारत, म पूरा कुरा जान्न चाहन्छु कि दान र यज्ञको उच्च फल कहाँ मिल्छ। के ती फल यसै लोकमा मिल्छन् अथवा परलोकमा? यी दुईमध्ये (अर्थात् दान र यज्ञमध्ये) कसले बढी पुण्य दिन्छ? दान कसलाई गर्नुपर्छ? दान र यज्ञ कुन विधिले गरियोस्? अनि ती कहिले गरियोस्? हे विद्वान् पितामह, म तपाईंसँग यो सोध्दछु। तपाईंले मलाई दानको धर्ममा उपदेश दिनुहोस्!
2हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि केबाट सर्वोच्च फल मिल्छ — यज्ञवेदीबाट गरिएको दानबाट, अथवा त्यस ठाउँबाहिर गरिएको दानबाट?
3भीष्मले भने — हे पुत्र, क्षत्रिय प्रायः उग्र कर्ममा लागिरहन्छ। उसका विषयमा यज्ञ र दान उसलाई शुद्ध अथवा पवित्र पार्ने मानिन्छन्।
4जो राजवंशीहरूले पापकर्म गर्दछन्, तिनका दान सज्जन र धर्मात्मा पुरुषहरूले स्वीकार गर्दैनन्। त्यसैले राजाले दक्षिणाका रूपमा प्रचुर दानसहित यज्ञ गर्नुपर्छ।
5हे राजन्, यदि सज्जन र धर्मात्मा पुरुषहरूले तिनलाई दिइएका दान स्वीकार गरून् भने, क्षत्रियले निरन्तर भक्ति र श्रद्धाले तिनलाई दान गरिरहनुपर्छ। दानले महान् पुण्य दिन्छ र अत्यन्त पवित्र पार्दछ।
6व्रत पालन गर्दै यज्ञ गर्नुपर्छ र ती ब्राह्मणहरूलाई धनले प्रसन्न पार्नुपर्छ जो सम्पूर्ण प्राणीका मित्र छन्, धर्मले सम्पन्न छन्, वेदका ज्ञाता छन्, तथा कर्म, आचरण र तपस्यामा सर्वश्रेष्ठ छन्।
7यदि यस्ता ब्राह्मणहरूले तिम्रो दान स्वीकार नगरून् भने, तिमीलाई कुनै पुण्य मिल्नेछैन। तिमी प्रचुर दक्षिणासहित यज्ञ गर, र धर्मात्मा पुरुषहरूलाई उत्तम तथा रुचिकर अन्नको दान गर।
8दानको कर्मले तिमीले आफूलाई यज्ञ गर्ने नै मान्नुपर्छ। जुन ब्राह्मणहरूले यज्ञ गर्दछन्, तिनको तिमीले दानले पूजा गर्नुपर्छ। यसो गरेर तिमी तिनका ती यज्ञका पुण्यमा भागी बन्नेछौ।
9तिमीले ती ब्राह्मणहरूको पोषण गर्नुपर्छ जसका सन्तान छन् र जो मानिसहरूलाई स्वर्ग पठाउन समर्थ छन्। यसो गरेर तिमीलाई निश्चय नै विपुल सन्तति प्राप्त हुनेछ — साँच्चै उति नै विपुल जति स्वयं प्रजापतिको छ।
10धर्मात्मा पुरुषहरूले धर्मको पोषण र प्रसार गर्दछन्। मानिसले आफ्नो सर्वस्व दिएर पनि यस्ता पुरुषको तथा तिनको पनि पोषण गर्नुपर्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीको हित गर्दछन्।
11हे युधिष्ठिर, तिमी आफैँ धनवान् छौ; तिमीले ब्राह्मणहरूलाई गाई र गोरु, अन्न र छाता, वस्त्र र खराउ अथवा जुत्ता दान गर।
12यज्ञ गर्ने ब्राह्मणहरूलाई तिमीले घिउ तथा अन्न देऊ, र घोडा जोतिएका रथ तथा वाहन, अनि निवास-गृह, भवन तथा शय्या पनि देऊ।
13हे भारत, यस्ता दानले दातालाई समृद्धि र वैभव दिन्छन् र शुद्ध मानिन्छन्। जुन ब्राह्मणहरू आफ्नो कुनै कर्मका लागि निन्दाका पात्र छैनन्, र जसका लागि जीविकाको कुनै साधन तोकिएको छैन — तिनलाई खोजी निकाल्नुपर्छ।
14गुप्त रूपले अथवा प्रकट रूपले, तिमीले यस्ता ब्राह्मणहरूलाई जीविकाका साधन दिएर तिनको पालन गर। यस्तो आचरणले क्षत्रियहरूलाई सधैँ राजसूय र अश्वमेध यज्ञभन्दा पनि बढी लाभ दिन्छ।
15पापबाट मुक्त भई तिमीले निश्चय नै स्वर्ग पाउनेछौ। आफ्नो कोष भर्दै तिमीले आफ्नो राज्यको हित गर्नुपर्छ।
16यस्तो आचरणले तिमीले निश्चय नै अपार धन पाउनेछौ र (अर्को जन्ममा) ब्राह्मण बन्नेछौ। हे भारत, तिमीले आफ्नो जीविकाका साधनको तथा अरू मानिसका जीविकाका साधनको पनि रक्षा गर।
17तिमीले आफ्ना सेवकको पालन आफ्नो सन्तानझैँ गर्नू। हे भारत, ब्राह्मणहरूसँग जे-जति छ त्यसको उपभोगमा तिमीले तिनको रक्षा गर्नू, र जो तिनीसँग छैन त्यो तिनलाई दान गर्नू।
18तिम्रो जीवन ब्राह्मणहरूलाई समर्पित रहोस्। कहिल्यै यो नभनियोस् कि तिमीले ब्राह्मणहरूलाई रक्षा दिँदैनौ। ब्राह्मणसँग जब धेरै धन हुन्छ, तब त्यो उसका लागि अनिष्टको कारण बन्दछ।
19धन र वैभवको निरन्तर सङ्गतिले ऊ अवश्य अभिमानले भरिन्छ र मोहग्रस्त हुन्छ। यदि ब्राह्मणहरू मोहग्रस्त भई मूढतामा डुब्छन् भने, धर्म र कर्तव्य अवश्य नष्ट हुनेछन्। निश्चय नै यदि धर्म र कर्तव्यको अन्त्य भयो भने, त्यो सम्पूर्ण प्राणीको विनाशको कारण बन्नेछ।
20जुन राजाले धन सञ्चय गरेर त्यो आफ्ना कोषाध्यक्ष र रक्षकहरूलाई सुम्पिदिन्छ, र फेरि आफ्नै राज्यलाई पुनः लुट्न थाल्दछ, आफ्ना अधिकारीहरूलाई यसो भन्दै — "तिमीहरूले राज्यबाट जति धन निचोर्न सक्छौ त्यति मकहाँ ल्याऊ" —
21अनि जसले यसरी भय र क्रूरताको वातावरणमा उसको आज्ञाले जम्मा गरिएको धन यज्ञका अनुष्ठानमा खर्च गर्दछ — उसले जान्नुपर्छ कि धर्मात्मा जनहरूले उसका ती यज्ञको कहिल्यै प्रशंसा गर्दैनन्।
22राजाले त्यही धनले यज्ञ गर्नुपर्छ जो समृद्ध र अपीडित प्रजाले स्वेच्छाले उसको कोषमा दिन्छन्। उत्पीडन र जबरजस्तीबाट प्राप्त धनले कहिल्यै यज्ञ गर्नुहुँदैन।
23राजाले महान् यज्ञ तब गर्नुपर्छ, दक्षिणाका रूपमा विपुल भेटीसहित, जब प्रजाको हितमा उसको निष्ठाका कारण प्रजाले आफैँ यसै प्रयोजनले स्वेच्छाले ल्याएको धन उसमाथि मुसलधारे बर्साऊन्।
24राजाले वृद्ध, नाबालक, अन्धा तथा अन्य प्रकारले असमर्थ जनहरूको धनको रक्षा गर्नुपर्छ। यदि प्रजाले खडेरीको ऋतुमा इनारको जलको सहायताले केही अन्न उब्जाउन सफल भए, राजाले तिनीहरूबाट कुनै धन लिनुहुँदैन। न त उसले रोइरहेका स्त्रीहरूबाट कुनै धन लिनुपर्छ।
25दीन र असहाय जनहरूबाट लिइएको धनले निश्चय नै राजाको राज्य र वैभवको नाश गरिदिन्छ। राजाले सधैँ धर्मात्मा जनहरूलाई भोगका सम्पूर्ण वस्तु प्रचुरतापूर्वक दिनुपर्छ। उसले ती पुरुषहरू भोकले मर्ने भय अवश्य हटाउनुपर्छ।
26ती मानिसहरूभन्दा बढी पापी कोही छैन जसको भोजनतिर बालकहरूले लालायित दृष्टिले हेरिरहून् र त्यो अघाउन्जेल खान नसकून्।
27यदि तिम्रो राज्यमा ती बालकहरूजस्तै कुनै विद्वान् ब्राह्मण भोकले मर्यो भने, त्यसो हुन दिएका कारण तिमीलाई भ्रूणहत्याको पाप लाग्नेछ।
28राजा शिविले आफैँ यो भनेका थिए — धिक्कार छ त्यस राजालाई जसको राज्यमा कुनै ब्राह्मण, अथवा अरू कुनै मानिस पनि, भोकले मर्दछ।
29जुन राज्यमा स्नातक वर्गको ब्राह्मण भोकले मर्दछ, त्यो राज्य विपत्तिले घेरिन्छ। त्यस्तो राज्यले आफ्नो राजासहित निन्दा भोग्नुपर्छ।
30त्यो राजा जीवितभन्दा बढी मृत हो, जसको राज्यमा स्त्रीहरू आफ्ना पति र पुत्रका क्रोध र शोकका चिच्याहट तथा कराहटका बीच सजिलै हरण गरिन्छन्।
31प्रजाले त्यस राजाको वधका लागि हतियार उठाउनुपर्छ जसले तिनको रक्षा गर्दैन, जसले केवल तिनको धन लुट्दछ, जसले सम्पूर्ण मर्यादालाई खलबल्याइदिन्छ, जो तिनको नेतृत्व गर्न असमर्थ छ, जो निर्दय छ, र जो राजाहरूमा सबैभन्दा पापी मानिन्छ।
32जुन राजाले आफ्नो प्रजालाई भन्दछ कि ऊ तिनको रक्षक हो, तर तिनको रक्षा गर्दैन अथवा गर्न सक्दैन — उसलाई उसको प्रजाले मिलेर त्यसै गरी मारिदिनुपर्छ जसरी त्यस कुकुरलाई मारिन्छ जसलाई अलर्क रोग लागेको छ र जो बहुलाइसकेको छ।
33हे भारत, जुन राजाले रक्षा गर्दैन, प्रजाले जे-जति पाप गर्दछ त्यसको चौथो भाग त्यस राजालाई लाग्दछ।
34केही आचार्यहरूको मत छ कि ती सम्पूर्ण पापको पूरा भाग यस्तो राजालाई लाग्दछ। अरूको मत छ कि त्यसको आधा भाग उसलाई लाग्दछ। तर मनुको वचन सम्झेर हाम्रो मत यही छ कि रक्षा नगर्ने राजालाई यस्ता पापको चौथो भाग लाग्दछ।
35हे भारत, जुन राजाले आफ्नो प्रजालाई रक्षा दिन्छ, उसको प्रजाले उसको संरक्षणमा रहेर जे-जति पुण्य आर्जन गर्दछ, त्यसको चौथो भाग त्यस राजालाई मिल्दछ।
36हे युधिष्ठिर, तिमी यस्तो आचरण गर कि जबसम्म तिमी जीवित रहन्छौ, तिम्रो सम्पूर्ण प्रजाले तिम्रै शरण खोजोस् — जसरी सम्पूर्ण प्राणीले वर्षाका देवताको शरण खोज्दछन्, अथवा जसरी पक्षीहरूले कुनै विशाल रूखको शरण खोज्दछन्।
37हे शत्रुतापन, तिम्रा सम्पूर्ण बन्धु, सम्पूर्ण मित्र र हितैषीहरूले तिम्रो शरण त्यसै गरी खोजून् जसरी राक्षसहरूले कुबेरको र देवताहरूले इन्द्रको शरण खोज्दछन्।