English
1Having seen his sons and grandsons with all their friends and followers, what, indeed, did that king, viz., Dhritarashtra, and king Yudhishthira also, do?
2Vaishampayana said Seeing that highly wonderful spectacle, : viz., the re-appearance of his children, the royal sage, Dhritarashtra renounced his grief and returned to his hermitage.
3The common people and all the great Rishis, sent away by Dhritarashtra, came back to the places they respectively wished.
4The great Pandavas accompanied by their wives, and with a small retinue, went to the hermitage of the great monarch.
5Then Satyavati's son, who was honoured by twice-born Rishis and all other person, arrived at the hermitage addressed Dhritarashtra, saying, 'O mighty-armed Dhritarashtra, O son of Kuru's race, listen to what I say! You have heard various discourses from Rishis of great knowledge and sacred deeds, having penances for wealth and excellence of blood, knowledge of the Vedas and their branches, of piety and years, and of great eloquence.
6Do not set your mind again on sorrow. He who is wise is never moved at ill luck. You have also heard the mysteries of the deities from Narada of celestial form.
7Your children have all attained, through performance of Kshatriya practices, to that auspicious end which is sanctified by weapons. You have seen how they moved about at will in great happiness.
8This Yudhishthira of great intelligence is awaiting your permission with all his brothers and wives and kinsmen.
9Do you send him away. Let him return to his kingdom and rule it! They have passed more then a month in thus living in the forest.
10The station of sovereignty should always be well-guarded, o king! O you of Kuru's race, kingdom has many enemies.'
11Thus addressed by Vyasa of incomparable energy, the Kuru king, well versed in words summoned Yudhishthira and said to him, 'O you having no enemies, blessing on you! Do you listen to me, with all your brothers! Through your grace, O king, grief no longer stands in my way.
12I am living as happily, O son, with you here as if I were in the city of Hastinapur. With you as my protector, O learned one, I am enjoying all agreeable objects.
13I have obtained from you all those services which a son renders to his sire. I am highly pleased with you. I have not the least dissatisfaction with you. O mighty-armed one. Go now, O son, without waiting here any longer.
14Meeting with you, my penances are being slackened. This my body, gifted with penances. I have been able to sustain only on account of my meeting with you.
15These two mothers of yours, living now upon fallen leaves of trees, and observing vows similar to mine, will not live long.
16We have seen Duryodhana and others who have become dwellers of the other world, through the power of Vyasa's penances and through the merit of this my meeting with you.
17O sinless one, I have gained the object of my life. I now wish to practice the austerest of penances. You should grant me permission.
18The obsequial cake, the fame and achievements, and the family of our ancestors, now depend upon you entirely. O mightyarmed one, do you then go either to-morrow or this very day. Do not tarry. O son.
19O chief of Bharata's race, you have repeatedly heard what the duties are of kings. I do not see what more I can say to you. I have no longer any necessity with you, O you of great power.
20Vaishampayana continued : King Yudhishthira replied to the (old) king who said so, saying, 'O you who know every rules of virtue, you should not cast me off in this way. I am guilty of not fault.
21Let all my brothers and followers go as they like. With steadfast vows I shall wait upon you and upon these two mothers of mine.'
22Gandhari then said to him. 'O son, let it not be so. Listen, the family of Kuru is now dependent on you. The obsequial cake also of my father-in-law depends on you Depart then, O son.
23We have been sufficiently honoured and served by you. You should do what the king says. Indeed, O son, you should obey the command of your sire.
24Vaishampayana continued : Thus addressed by Gandhari, king Yudhishthira, rubbing his eyes which were bathed in tears of affection, said these words bewailingly.
25The king is renouncing me, a also the illustrious Gandhari. My heart, however, is bound to you. How shall I, stricken as I am with sorrow, leave you.
26I do not, however, at the same time, venture to obstruct your penances, O rights our lady! There is nothing higher than penances. It is by penances that one act quires the Supreme.
27O queen, my heart not longer as of old towards kingdom. My mind is wholly set upon penances now.
28The entire Earth is empty now. O auspicious lady, she does not please me any longer! Our kinsmen have been reduced in number. Our strength is no longer what it was before.
29The Panchalas have been wholly rooted out. Only nominally they exist. O auspicious lady, I do not see any one who may assist at their reestablishment and growth.
30All of them have been reduced to ashes by Drona on the field of battle. The remnant were killed by Drona's son at night.
31The Chedis and the Matsyas, who were our friends, no longer exist. Only the tribes of the Vrishnis are all that remain, Vasudeva having kept them up.
32Seeing only the Vrishnis I wish to live. My desire of life, however, is due to my wish of acquiring merit and not riches or enjoyment. Do you cast auspicious looks upon us all. It will be difficult for us to see you.
33The king will commence to practice the most austere and unbearable of penances!' Hearing these words, that king of battle, the mighty-armed Shadeva with eyes bathed in tears, addressed Yudhishthira, saying, 'O chief of Bharata race, I dare not leave my mother.
34Do you return to the capital soon. I shall practice penances, O powerful one! Even here I shall reduce my body by penances, engaged in serving the feet of the king and of these my mothers!' To Kunti, after embracing that mighty armed here, addressed him thus, Depart, O son! Do not say so.
35Obey my behest! Do all of you go hence. Let peace by yours! You sons, let happiness be yours!
36By your stay here, our penances will be impeded. Fettered by the ties of my affection for you. I shall fall off from my high penance's.
37Therefore, O son, leave us. Short is the period of our existence, O you of great power. By these and various other speeches of Kunti, the minds of Sahadeva and king Yudhishthira were composed. Those foremost ones of Kuru's race, having received the permission of their mother as also of the (old) monarch, saluted the latter and began to take his leave.
38Yudhishthira said Delighted by auspicious blessings, we shall return to the capital. Indeed, O king having received your permission, we shall leave this hermitage freed from every sin.
39Thus addressed by the great king Yudhishthira the just, that royal sage, viz., Dhritarashtra, blessed Yudhishthira and gave him permission.
40The king comforted Bhima, that foremost of all persons gifted with great strength. Gifted with great energy and great intelligence, Bhima showed his sub-missiveness to the king.
41Embracing Arjuna and clasping those foremost of men, viz., the twins also, and blessing them repeatedly, the Kuru king gave them permission to go.
42They adored the feet of Gandhari and received her blessings also. Their mother Kunti then smelt their heads, and dismissed them. They then went round the king like calves, when prevented from sucking, their dams, Indeed, they repeatedly walked round him, loO king steadfastly at him.
43Then all the ladies of the Kaurava household, headed by Draupadi, adored their father-in-law according to the rites laid down in the scriptures, and departed.
44Gandhari and Kunti embraced each of hem, and blessing them bade them go. Their mothers-in-law instructed them as to how they should behave themselves. Getting leave, they then departed, with their husband.
45Then loud sounds were heard, uttered by the charioteers that said, “Yoke, yoke,' as also of camels that granted aloud and of horses that neighed briskly.
46King Yudhishthira, with his wives and troops and all his kinsmen, started for Hastinapur.
Hindi
1अपने पुत्रों और पौत्रों को उनके समस्त मित्रों और अनुचरों सहित देख लेने के पश्चात् उन राजा धृतराष्ट्र ने तथा राजा युधिष्ठिर ने क्या किया?
2वैशम्पायन ने कहा — अपनी सन्तानों के पुनः प्रकट होने का वह परम अद्भुत दृश्य देखकर राजर्षि धृतराष्ट्र ने अपना शोक त्याग दिया और वे अपने आश्रम को लौट आए।
3धृतराष्ट्र द्वारा विदा किए जाने पर सामान्य जन तथा समस्त महर्षि अपने-अपने इच्छित स्थानों को लौट गए।
4महान् पाण्डव अपनी पत्नियों सहित और थोड़े से अनुचरों के साथ उन महाराज के आश्रम को गए।
5तब सत्यवती के पुत्र, जिनका द्विज ऋषियों तथा अन्य समस्त जनों द्वारा सम्मान किया जाता था, उस आश्रम में पहुँचकर धृतराष्ट्र को सम्बोधित करते हुए बोले — "हे महाबाहु धृतराष्ट्र, हे कुरुवंश के पुत्र, जो मैं कहता हूँ उसे सुनिए! आपने महान् ज्ञान और पवित्र कर्मों वाले ऋषियों से विविध प्रवचन सुने हैं — उन ऋषियों से जिनका धन तपस्या है, जो श्रेष्ठ कुल, वेद और वेदांगों के ज्ञान, धर्म, आयु तथा महान् वाक्पटुता से सम्पन्न हैं।
6अपना मन पुनः शोक में मत लगाइए। जो बुद्धिमान् है वह दुर्भाग्य से कभी विचलित नहीं होता। आपने दिव्य रूप वाले नारद से देवताओं के रहस्य भी सुने हैं।
7आपकी सन्तानों ने क्षत्रिय-धर्म का आचरण करके उस मंगलमय गति को प्राप्त किया है जो शस्त्र से पवित्र होती है। आपने देखा कि वे महान् सुख में इच्छानुसार विचरण कर रहे थे।
8ये महाबुद्धिमान् युधिष्ठिर अपने समस्त भाइयों, पत्नियों और बन्धुओं सहित आपकी अनुमति की प्रतीक्षा कर रहे हैं।
9उन्हें विदा कीजिए। वे अपने राज्य को लौटकर उसका शासन करें! इस प्रकार वन में रहते हुए उन्हें एक मास से अधिक हो चुका है।
10हे राजन्, राजपद की सदा भली-भाँति रक्षा की जानी चाहिए! हे कुरुवंशी, राज्य के अनेक शत्रु होते हैं।"
11अतुलनीय तेज वाले व्यास द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर वाणी में निपुण कुरुराज ने युधिष्ठिर को बुलाकर उनसे कहा — "हे अजातशत्रु, तुम्हारा कल्याण हो! अपने समस्त भाइयों सहित मेरी बात सुनो! हे राजन्, तुम्हारी कृपा से शोक अब मेरे मार्ग में नहीं रहा।
12हे पुत्र, तुम्हारे साथ यहाँ मैं उतना ही सुखपूर्वक रह रहा हूँ मानो मैं हस्तिनापुर नगरी में ही होऊँ। हे विद्वान्, तुम्हें अपना रक्षक पाकर मैं समस्त प्रिय वस्तुओं का भोग कर रहा हूँ।
13पुत्र अपने पिता की जो-जो सेवाएँ करता है, वे सब मुझे तुमसे प्राप्त हुई हैं। मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ। मुझे तुमसे तनिक भी असन्तोष नहीं है। हे महाबाहु, हे पुत्र, अब यहाँ और अधिक प्रतीक्षा किए बिना जाओ।
14तुमसे मिलने के कारण मेरी तपस्या शिथिल हो रही है। तपस्या से युक्त यह मेरा शरीर मैं केवल तुमसे मिलने के कारण ही धारण कर सका हूँ।
15तुम्हारी ये दोनों माताएँ, जो अब वृक्षों के गिरे हुए पत्तों पर जीवन बिता रही हैं और मेरे ही समान व्रतों का पालन कर रही हैं, अधिक समय तक जीवित नहीं रहेंगी।
16व्यास की तपस्या के बल से तथा तुमसे हुए इस मेरे मिलन के पुण्य से हमने दुर्योधन आदि को देख लिया, जो परलोक के निवासी हो चुके हैं।
17हे निष्पाप, मैंने अपने जीवन का प्रयोजन सिद्ध कर लिया है। अब मैं कठोरतम तपस्या का आचरण करना चाहता हूँ। तुम्हें मुझे अनुमति देनी चाहिए।
18पिण्डदान, हमारे पूर्वजों का यश और उनकी कीर्ति, तथा हमारा कुल — ये सब अब पूर्णतः तुम पर निर्भर हैं। हे महाबाहु, अतः तुम कल अथवा आज ही चले जाओ। हे पुत्र, विलम्ब मत करो।
19हे भरतवंश के प्रधान, राजाओं के कर्तव्य क्या हैं — यह तुमने बार-बार सुना है। मुझे नहीं दिखता कि इससे अधिक मैं तुमसे क्या कह सकता हूँ। हे महाशक्तिशाली, अब मुझे तुमसे कोई प्रयोजन नहीं रहा।
20वैशम्पायन ने आगे कहा — ऐसा कहने वाले (वृद्ध) राजा को राजा युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — "हे धर्म के समस्त नियमों के ज्ञाता, आपको मुझे इस प्रकार त्यागना नहीं चाहिए। मेरा कोई अपराध नहीं है।
21मेरे समस्त भाई और अनुचर अपनी इच्छानुसार चले जाएँ। मैं दृढ़ व्रतों के साथ आपकी तथा अपनी इन दोनों माताओं की सेवा करूँगा।"
22तब गान्धारी ने उनसे कहा — "हे पुत्र, ऐसा न हो। सुनो, कुरुवंश अब तुम पर ही निर्भर है। मेरे श्वशुर का पिण्डदान भी तुम पर निर्भर है। अतः हे पुत्र, प्रस्थान करो।
23तुमने हमारा पर्याप्त सम्मान और सेवा कर ली है। तुम्हें वही करना चाहिए जो राजा कहते हैं। वस्तुतः हे पुत्र, तुम्हें अपने पिता की आज्ञा का पालन करना चाहिए।"
24वैशम्पायन ने आगे कहा — गान्धारी द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर राजा युधिष्ठिर ने स्नेह के अश्रुओं से भीगे अपने नेत्रों को पोंछते हुए विलाप करते हुए ये वचन कहे।
25"राजा मुझे त्याग रहे हैं, और यशस्विनी गान्धारी भी। किन्तु मेरा हृदय आपसे बँधा हुआ है। शोक से पीड़ित मैं आपको कैसे छोड़ूँ?
26तथापि मैं आपकी तपस्या में बाधा डालने का साहस भी नहीं करता, हे धर्मात्मा देवी! तपस्या से बढ़कर कुछ नहीं है। तपस्या से ही मनुष्य परमपद प्राप्त करता है।
27हे रानी, राज्य के प्रति मेरा हृदय अब पहले जैसा नहीं रहा। अब मेरा मन पूर्णतः तपस्या में लगा हुआ है।
28समस्त पृथ्वी अब शून्य है। हे कल्याणी, वह अब मुझे प्रिय नहीं लगती! हमारे बन्धु संख्या में घट गए हैं। हमारा बल अब पहले जैसा नहीं रहा।
29पाञ्चाल पूर्णतः उखड़ चुके हैं। वे केवल नाम मात्र को विद्यमान हैं। हे कल्याणी, मुझे कोई ऐसा नहीं दिखता जो उनके पुनःस्थापन और वृद्धि में सहायक हो।
30उन सबको द्रोण ने रणभूमि में भस्म कर दिया। जो शेष रहे उन्हें द्रोण के पुत्र ने रात्रि में मार डाला।
31चेदि और मत्स्य, जो हमारे मित्र थे, अब नहीं रहे। केवल वृष्णियों के कुल शेष हैं, जिन्हें वासुदेव ने बनाए रखा है।
32केवल वृष्णियों को देखकर ही मैं जीवित रहना चाहता हूँ। किन्तु मेरी जीने की इच्छा पुण्य अर्जित करने की कामना से है, धन अथवा भोग की नहीं। आप हम सब पर मंगलमय दृष्टि डालिए। हमारे लिए आपके दर्शन दुर्लभ हो जाएँगे।
33राजा अब कठोरतम और असह्य तपस्या का आचरण आरम्भ करेंगे!" ये वचन सुनकर युद्ध में निपुण वे महाबाहु सहदेव अश्रुपूर्ण नेत्रों से युधिष्ठिर को सम्बोधित करते हुए बोले — "हे भरतवंश के प्रधान, मैं अपनी माता को छोड़ने का साहस नहीं करता।
34आप शीघ्र राजधानी लौट जाइए। हे शक्तिशाली, मैं तपस्या करूँगा! यहीं रहकर मैं राजा तथा अपनी इन माताओं के चरणों की सेवा में लगा हुआ तपस्या से अपना शरीर क्षीण करूँगा!" तब उन महाबाहु वीर का आलिंगन करके कुन्ती ने उनसे इस प्रकार कहा — "हे पुत्र, प्रस्थान करो! ऐसा मत कहो।
35मेरी आज्ञा का पालन करो! तुम सब यहाँ से चले जाओ। तुम्हें शान्ति मिले! हे पुत्रो, तुम्हें सुख मिले!
36तुम्हारे यहाँ रहने से हमारी तपस्या में बाधा पड़ेगी। तुम्हारे प्रति अपने स्नेह के बन्धनों में बँधकर मैं अपनी उच्च तपस्या से च्युत हो जाऊँगी।
37अतः हे पुत्र, हमें छोड़ दो। हे महाशक्तिशाली, हमारे जीवन की अवधि अल्प है।" कुन्ती के इन तथा अन्य विविध वचनों से सहदेव और राजा युधिष्ठिर के मन शान्त हुए। कुरुवंश के उन श्रेष्ठ पुरुषों ने अपनी माता की तथा (वृद्ध) नरेश की अनुमति पाकर उन्हें प्रणाम किया और विदा लेने लगे।
38युधिष्ठिर ने कहा — मंगलमय आशीर्वादों से प्रसन्न होकर हम राजधानी को लौटेंगे। हे राजन्, वस्तुतः आपकी अनुमति पाकर हम समस्त पापों से मुक्त होकर इस आश्रम से प्रस्थान करेंगे।
39महाराज धर्मराज युधिष्ठिर द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन राजर्षि धृतराष्ट्र ने युधिष्ठिर को आशीर्वाद दिया और उन्हें अनुमति दे दी।
40राजा ने महान् बल से सम्पन्न पुरुषों में श्रेष्ठ भीम को सान्त्वना दी। महान् तेज और महान् बुद्धि से युक्त भीम ने राजा के प्रति अपनी विनम्रता प्रकट की।
41अर्जुन का आलिंगन करके तथा पुरुषों में श्रेष्ठ उन जुड़वाँ भाइयों को भी हृदय से लगाकर और बार-बार उन्हें आशीर्वाद देकर कुरुराज ने उन्हें जाने की अनुमति दी।
42उन्होंने गान्धारी के चरणों की पूजा की और उनका आशीर्वाद भी प्राप्त किया। तत्पश्चात् उनकी माता कुन्ती ने उनके सिर सूँघे और उन्हें विदा किया। तब वे राजा के चारों ओर उन बछड़ों के समान घूमे जिन्हें अपनी माताओं का दूध पीने से रोक दिया गया हो। वस्तुतः वे उन्हें एकटक देखते हुए बार-बार उनकी परिक्रमा करते रहे।
43तत्पश्चात् द्रौपदी के नेतृत्व में कौरव-कुल की समस्त स्त्रियों ने शास्त्रों में निर्धारित विधियों के अनुसार अपने श्वशुर की पूजा की और प्रस्थान किया।
44गान्धारी और कुन्ती ने उनमें से प्रत्येक का आलिंगन किया और आशीर्वाद देकर उन्हें जाने को कहा। उनकी सासों ने उन्हें बताया कि उन्हें किस प्रकार आचरण करना चाहिए। अनुमति पाकर वे तब अपने पतियों के साथ प्रस्थित हुईं।
45तब सारथियों द्वारा उच्चारित "जोतो, जोतो" के उच्च शब्द सुनाई दिए, तथा जोर से गरजते ऊँटों और तीव्र स्वर में हिनहिनाते घोड़ों के भी।
46राजा युधिष्ठिर अपनी पत्नियों, सेनाओं तथा समस्त बन्धुओं सहित हस्तिनापुर के लिए प्रस्थित हुए।
Nepali
1आफ्ना पुत्र र नातिहरूलाई उनीहरूका सम्पूर्ण मित्र र अनुचरसहित देखिसकेपछि ती राजा धृतराष्ट्रले तथा राजा युधिष्ठिरले के गरे?
2वैशम्पायनले भने — आफ्ना सन्तानहरू पुनः प्रकट भएको त्यो परम अद्भुत दृश्य देखेर राजर्षि धृतराष्ट्रले आफ्नो शोक त्यागे र उनी आफ्नो आश्रममा फर्के।
3धृतराष्ट्रद्वारा बिदा गरिएपछि सामान्य जन तथा सम्पूर्ण महर्षि आ-आफ्ना इच्छित ठाउँमा फर्के।
4महान् पाण्डवहरू आफ्ना पत्नीहरूसहित र थोरै अनुचरसँग ती महाराजको आश्रममा गए।
5तब सत्यवतीका पुत्र, जसको द्विज ऋषिहरू तथा अन्य सम्पूर्ण जनद्वारा सम्मान गरिन्थ्यो, त्यस आश्रममा पुगेर धृतराष्ट्रलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे महाबाहु धृतराष्ट्र, हे कुरुवंशका पुत्र, म जे भन्छु त्यो सुन्नुहोस्! तपाईंले महान् ज्ञान र पवित्र कर्म भएका ऋषिहरूबाट विविध प्रवचन सुन्नुभएको छ — ती ऋषिहरूबाट जसको धन तपस्या हो, जो श्रेष्ठ कुल, वेद र वेदाङ्गको ज्ञान, धर्म, आयु तथा महान् वाक्पटुताले सम्पन्न छन्।
6आफ्नो मन फेरि शोकमा नलगाउनुहोस्। जो बुद्धिमान् छ, त्यो दुर्भाग्यले कहिल्यै विचलित हुँदैन। तपाईंले दिव्य रूप भएका नारदबाट देवताहरूका रहस्य पनि सुन्नुभएको छ।
7तपाईंका सन्तानहरूले क्षत्रिय-धर्मको आचरण गरेर त्यस मङ्गलमय गति प्राप्त गरेका छन् जो शस्त्रले पवित्र हुन्छ। तपाईंले देख्नुभयो कि उनीहरू महान् सुखमा इच्छाअनुसार विचरण गरिरहेका थिए।
8यी महाबुद्धिमान् युधिष्ठिर आफ्ना सम्पूर्ण भाइ, पत्नी र बन्धुहरूसहित तपाईंको अनुमतिको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।
9उनलाई बिदा गर्नुहोस्। उनी आफ्नो राज्यमा फर्केर त्यसको शासन गरून्! यसरी वनमा बस्दा उनलाई एक महिनाभन्दा बढी भइसक्यो।
10हे राजन्, राजपदको सधैँ राम्ररी रक्षा गरिनुपर्छ! हे कुरुवंशी, राज्यका अनेक शत्रु हुन्छन्।"
11अतुलनीय तेज भएका व्यासद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि वाणीमा निपुण कुरुराजले युधिष्ठिरलाई बोलाएर उनलाई भने — "हे अजातशत्रु, तिम्रो कल्याण होस्! आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरूसहित मेरो कुरा सुन! हे राजन्, तिम्रो कृपाले शोक अब मेरो बाटोमा रहेन।
12हे पुत्र, तिमीसँग यहाँ म त्यत्तिकै सुखपूर्वक बसिरहेको छु मानौँ म हस्तिनापुर नगरीमै छु। हे विद्वान्, तिमीलाई आफ्नो रक्षक पाएर म सम्पूर्ण प्रिय वस्तुको भोग गरिरहेको छु।
13पुत्रले आफ्ना पिताका जुन-जुन सेवा गर्दछ, ती सबै मलाई तिमीबाट प्राप्त भएका छन्। म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न छु। मलाई तिमीसँग अलिकति पनि असन्तोष छैन। हे महाबाहु, हे पुत्र, अब यहाँ थप प्रतीक्षा नगरी जाऊ।
14तिमीसँग भेट भएकाले मेरो तपस्या शिथिल हुँदैछ। तपस्याले युक्त यो मेरो शरीर मैले केवल तिमीसँगकै भेटका कारण धारण गर्न सकेको छु।
15तिम्रा यी दुवै माता, जो अब रूखका झरेका पातमा जीवन बिताइरहेकी छन् र मेरै जस्ता व्रतको पालन गरिरहेकी छन्, धेरै समय जीवित रहनेछैनन्।
16व्यासको तपस्याको बलले तथा तिमीसँग भएको यस मेरो भेटको पुण्यले हामीले दुर्योधन आदिलाई देख्यौँ, जो परलोकका निवासी भइसकेका छन्।
17हे निष्पाप, मैले आफ्नो जीवनको प्रयोजन सिद्ध गरिसकेको छु। अब म कठोरतम तपस्याको आचरण गर्न चाहन्छु। तिमीले मलाई अनुमति दिनुपर्छ।
18पिण्डदान, हाम्रा पूर्वजहरूको यश र उनीहरूको कीर्ति, तथा हाम्रो कुल — यी सबै अब पूर्णतः तिमीमाथि निर्भर छन्। हे महाबाहु, त्यसैले तिमी भोलि वा आजै जाऊ। हे पुत्र, ढिलाइ नगर।
19हे भरतवंशका प्रधान, राजाहरूका कर्तव्य के-के हुन् — यो तिमीले बारम्बार सुनेका छौ। मलाई देखिँदैन कि यसभन्दा बढी म तिमीलाई के भन्न सक्छु। हे महाशक्तिशाली, अब मलाई तिमीसँग कुनै प्रयोजन रहेन।
20वैशम्पायनले अगाडि भने — यसो भन्ने (वृद्ध) राजालाई राजा युधिष्ठिरले उत्तर दिए — "हे धर्मका सम्पूर्ण नियमका ज्ञाता, तपाईंले मलाई यसरी त्याग्नुहुँदैन। मेरो कुनै अपराध छैन।
21मेरा सम्पूर्ण भाइ र अनुचर आफ्नो इच्छाअनुसार जाऊन्। म दृढ व्रतसहित तपाईंको तथा आफ्ना यी दुवै माताको सेवा गर्नेछु।"
22तब गान्धारीले उनलाई भनिन् — "हे पुत्र, यस्तो नहोस्। सुन, कुरुवंश अब तिमीमाथि नै निर्भर छ। मेरा ससुराको पिण्डदान पनि तिमीमाथि निर्भर छ। त्यसैले हे पुत्र, प्रस्थान गर।
23तिमीले हाम्रो पर्याप्त सम्मान र सेवा गरिसक्यौ। तिमीले त्यही गर्नुपर्छ जो राजाले भन्नुहुन्छ। वास्तवमा हे पुत्र, तिमीले आफ्ना पिताको आज्ञाको पालन गर्नुपर्छ।"
24वैशम्पायनले अगाडि भने — गान्धारीद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि राजा युधिष्ठिरले स्नेहका आँसुले भिजेका आफ्ना आँखा पुछ्दै विलाप गर्दै यी वचन भने।
25"राजाले मलाई त्याग्दै हुनुहुन्छ, र यशस्विनी गान्धारीले पनि। तर मेरो हृदय तपाईंहरूसँग बाँधिएको छ। शोकले पीडित म तपाईंहरूलाई कसरी छाडूँ?
26तैपनि म तपाईंको तपस्यामा बाधा हाल्ने साहस पनि गर्दिनँ, हे धर्मात्मा देवी! तपस्याभन्दा बढी केही छैन। तपस्याले नै मानिसले परमपद प्राप्त गर्दछ।
27हे रानी, राज्यप्रति मेरो हृदय अब पहिलेजस्तो रहेन। अब मेरो मन पूर्णतः तपस्यामा लागेको छ।
28सम्पूर्ण पृथ्वी अब शून्य छ। हे कल्याणी, त्यो अब मलाई प्रिय लाग्दिन! हाम्रा बन्धु सङ्ख्यामा घटेका छन्। हाम्रो बल अब पहिलेजस्तो रहेन।
29पाञ्चालहरू पूर्णतः उखेलिइसकेका छन्। तिनीहरू केवल नाममात्रका विद्यमान छन्। हे कल्याणी, मलाई कोही यस्तो देखिँदैन जो तिनीहरूको पुनःस्थापन र वृद्धिमा सहायक होस्।
30तिनीहरू सबैलाई द्रोणले रणभूमिमा भस्म पारे। जो बाँकी रहे तिनीहरूलाई द्रोणका पुत्रले रातमा मारे।
31चेदि र मत्स्य, जो हाम्रा मित्र थिए, अब रहेनन्। केवल वृष्णिहरूका कुल बाँकी छन्, जसलाई वासुदेवले जोगाइराखेका छन्।
32केवल वृष्णिहरूलाई देखेर नै म जीवित रहन चाहन्छु। तर मेरो बाँच्ने इच्छा पुण्य आर्जन गर्ने कामनाले हो, धन वा भोगले होइन। तपाईंहरू हामी सबैमाथि मङ्गलमय दृष्टि राख्नुहोस्। हाम्रा लागि तपाईंहरूको दर्शन दुर्लभ हुनेछ।
33राजाले अब कठोरतम र असह्य तपस्याको आचरण आरम्भ गर्नुहुनेछ!" यी वचन सुनेर युद्धमा निपुण ती महाबाहु सहदेवले आँसुले भरिएका आँखाले युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे भरतवंशका प्रधान, म आफ्नी माता छाड्ने साहस गर्दिनँ।
34तपाईं चाँडै राजधानी फर्कनुहोस्। हे शक्तिशाली, म तपस्या गर्नेछु! यहीँ बसेर म राजा तथा आफ्ना यी माताहरूका चरणको सेवामा लागेर तपस्याले आफ्नो शरीर क्षीण पार्नेछु!" तब ती महाबाहु वीरलाई अँगालो हालेर कुन्तीले उनलाई यसरी भनिन् — "हे पुत्र, प्रस्थान गर! यसो नभन।
35मेरो आज्ञाको पालन गर! तिमीहरू सबै यहाँबाट जाऊ। तिमीहरूलाई शान्ति मिलोस्! हे पुत्रहरू, तिमीहरूलाई सुख मिलोस्!
36तिमीहरू यहाँ बसेमा हाम्रो तपस्यामा बाधा पर्नेछ। तिमीहरूप्रतिको आफ्नो स्नेहका बन्धनमा बाँधिएर म आफ्नो उच्च तपस्याबाट च्युत हुनेछु।
37त्यसैले हे पुत्र, हामीलाई छोड। हे महाशक्तिशाली, हाम्रो जीवनको अवधि छोटो छ।" कुन्तीका यी तथा अन्य विविध वचनले सहदेव र राजा युधिष्ठिरका मन शान्त भए। कुरुवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषहरूले आफ्नी माताको तथा (वृद्ध) नरेशको अनुमति पाएर उनलाई प्रणाम गरे र बिदा लिन थाले।
38युधिष्ठिरले भने — मङ्गलमय आशीर्वादले प्रसन्न भई हामी राजधानी फर्कनेछौँ। हे राजन्, वास्तवमा तपाईंको अनुमति पाएर हामी सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भई यस आश्रमबाट प्रस्थान गर्नेछौँ।
39महाराज धर्मराज युधिष्ठिरद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती राजर्षि धृतराष्ट्रले युधिष्ठिरलाई आशीर्वाद दिए र उनलाई अनुमति दिए।
40राजाले महान् बलले सम्पन्न पुरुषहरूमा श्रेष्ठ भीमलाई सान्त्वना दिए। महान् तेज र महान् बुद्धिले युक्त भीमले राजाप्रति आफ्नो विनम्रता प्रकट गरे।
41अर्जुनलाई अँगालो हालेर तथा पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती जुम्ल्याहा भाइहरूलाई पनि छातीमा लगाएर र बारम्बार उनीहरूलाई आशीर्वाद दिएर कुरुराजले उनीहरूलाई जाने अनुमति दिए।
42उनीहरूले गान्धारीका चरणको पूजा गरे र उनको आशीर्वाद पनि प्राप्त गरे। त्यसपछि उनीहरूकी माता कुन्तीले उनीहरूका शिर सुँघिन् र उनीहरूलाई बिदा गरिन्। तब उनीहरू राजाको वरिपरि ती बाच्छाजस्तै घुमे जसलाई आफ्नी आमाको दूध चुस्नबाट रोकिएको होस्। वास्तवमा उनीहरू उनलाई एकटक हेर्दै बारम्बार उनको परिक्रमा गरिरहे।
43त्यसपछि द्रौपदीको नेतृत्वमा कौरव-कुलका सम्पूर्ण स्त्रीहरूले शास्त्रमा निर्धारित विधिअनुसार आफ्ना ससुराको पूजा गरे र प्रस्थान गरे।
44गान्धारी र कुन्तीले उनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई अँगालो हाले र आशीर्वाद दिएर जान भने। उनीहरूका सासूहरूले उनीहरूलाई बताए कि कस्तो आचरण गर्नुपर्छ। अनुमति पाएर उनीहरू तब आफ्ना पतिसँग प्रस्थान गरे।
45तब सारथिहरूले उच्चारण गरेका "जोत, जोत" भन्ने ठूला शब्द सुनिए, तथा ठूलो स्वरले कराउने ऊँट र तीव्र स्वरमा हिनहिनाउने घोडाका पनि।
46राजा युधिष्ठिर आफ्ना पत्नी, सेना तथा सम्पूर्ण बन्धुसहित हस्तिनापुरका लागि प्रस्थान गरे।